اگر موافق باشید از آغاز کارتان در حوزه تاریخ شفاهی و همکاری‌تان با دفتر ادبیات انقلاب اسلامی حوزه هنری شروع کنیم.
همکاری من با دفتر ادبیات انقلاب اسلامي، به‌طور ناپیوسته از سال 72 شروع شد، ولی پیوسته از سال 78 به صورت تمام‌وقت در خدمت این دفتر هستم. دفتر ادبیات انقلاب پیرامون موضوعات انقلاب اسلامی و اتفاقات و حوادث آن کار می‌کند. این دفتر، بخش‌های مختلفی دارد. یکی از بخش‌های این دفتر واحد «تاریخ شفاهی» است. رسالت اصلی این واحد بازگویی هنرمندانه مسائل و موضوعات نظری و تاریخی انقلاب است، نه بیان صرفا تاریخ وقایع. از همین رو است که تا کنون کتاب‌های قابل توجه و پرطرفداری در اختیار مخاطبان قرار داده است. محصولات این واحد متفاوت از کتاب‌هایی هستند که صرفا خاطره یا تاریخ را روایت می‌کنند. اینجا وقایع تاریخ در عین امانتداری کامل ممزوج با هنر و ادبیات می‌شوند. هر کدام از کتاب‌های منتشر شده در این بخش، سال‌ها وقت و هزینه برده‌اند. یک داستان‌نویس، یک رمان را شاید مدت زیادی در ذهن دارد و می‌پروراند و سرانجام بسته به پیچیدگی و ساده بودن موضوع و ایده، آن را ظرف شش ماه تا یک سال می‌نویسد اما کار ما این‌طور نیست، به طور مثال خاطرات آقای عزت شاهی در سال 58، ضبط شده بود و قریب به 40 ساعت نوار گفت‌وگو از آن موجود بود که درسال 1379 در اختیار ما قرار گرفت. من به مدت 6سال ناپیوسته (یا 4 سال پیوسته) روی آن کار کردم. مصاحبه‌های جدید و تکمیلی، یادداشت برداری، فهرست‌نویسی، عنوان‌برداری، فیش‌برداری، تحقیق 3 هزار سند، جست‌وجوهای میدانی، مصاحبه با همرزمان و دیگر زندانیان سیاسی شاهی، تحقیق و تتبع در تمامی کتب مرتبط و جراید و نشریات وقت و تدوین آنها و... پاره‌ای از مراحلی است که در آفرینش این اثر نقش داشته است.
این نوع کتاب‌ها پروسه و فرآیند خاص خود را داشته و به لحاظ سبک و نوع کار، سبک منحصر به‌فردی دارند. روش کار ما «تاریخ شفاهی» است. در این روش، مصاحبه‌گر، تدوین‌گر منفعل نبوده، بلکه فعال و حضورش در کتاب محسوس است. از زمان انتخاب سوژه تا بعد از چاپ، نویسنده این نوع کتاب‌ها، متصل به تمام مراحل است. به همین خاطر است که برای تدوین کتاب آقای عزت شاهی 4 سال پیوسته وقت صرف شده است.
یکی از پرمخاطب‌ترین کتاب‌ها در حوزه تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی کتاب خاطرات عزت شاهی است. به عنوان نویسنده کتاب، علت پرمخاطب بودن آن را چه می‌دانید؟
خواندن تاریخ با زبان صرف تاریخ یا زبان کرنولوژیک برای بسیاری کسل کننده است. انتشار خاطرات صرف با گرایش مستندنگاری نیز فاقد جذابیت‌های لازم است.من نه دراین کتاب بلکه در غالب کتاب‌هایم و اول بار در خاطرات جواد منصوری کوشیدم سبکی را پدید بیاورم که امروز از آن به سبک خاطرات تدوینی یاد می‌شود. در این روش بدون دخل و تصرف درمحتوا و در عین وفاداری به متن اصلی روایت، جابجایی‌هایی وسیع در کلمات، جملات، سطرها، پاراگراف‌ها و صفحات متون خاطره انجام می‌دهم. به عبارتی با مواد و مصالح موجود و با بهره‌مندی از یک مهندسی و معماری خوب سعی در ایجاد پیوستگی، انسجام و موضوع بندی قابل قبول می‌کنم و با پژوهش‌های بسیار وسیع و ارائه اطلاعات و داده‌های نو در پا نوشت‌ها و پیوست‌های کتاب به زیبایی و غنای آن می‌افزایم. از به کارگیری کلمات مغلق و پیچیده پرهیز می‌کنم و با نثری ساده و روان آن را به دست مخاطب می‌رسانم. درتمام مراحل تدوین به فکر مخاطبم هستم تا وقت او را هدر ندهم. به شعور، فهم و وقت او بسیار احترام می‌گذارم. نمی‌خواهم با ارائه اطلاعات غلط و اغراق‌آمیز به او خیانت کنم و می‌خواهم اعتماد آنها را همیشه با خود داشته باشم.
وقتی یک کتاب با سبک و سیاق نو نوشته و منتشر شود، برق شادی را در چشم مخاطب می‌توان دید. ما از دوردست‌های ایران هم ایمیل و نامه داشته‌ایم. کسانی که کتاب را خوانده‌اند، لذت برده‌اند و حتی بعضی‌ها برای آقای عزت شاهی قصیده سروده‌اند. اینها همه حکایت از ناشناخته بودن ابعاد مختلف انقلاب دارد. حرف‌های راوی کتاب، حرف‌های تازه‌ای نیست؛ اینها همه در تاریخ آمده است ولی تا به حال کسی نیامده برای جوانان این حرف‌ها را بگوید. به همین دلیل بین نسل‌ها فاصله ایجاد شده است، آن هم به خاطر نبود چنین جنس‌ها و مواد تاریخی‌ای. حتی بعضی از جوان‌ها می‌گویند ما انقلاب را با بیان این کتاب شناختیم. ما بعد از خواندن این کتاب، حساب انقلاب را از انقلابیون و نیز با کسانی که در مسند حکومت هستند، جدا می‌کنیم. عشق و علاقه ما به انقلاب، چیزی دیگر است که با این کتاب احیا شده است. دیگر آنها پاره‌ای اشتباهات مسوولان را به حساب انقلاب نمی‌گذارند.
هدف آقای عزت شاهی اصلاح امور بوده است. ایشان غیر از این، دلیلی برای بازگو کردن خاطرات نداشتند. یادم می‌آید که آن اوایل راضی به گفت‌وگو نبودند، ولی بعد از اینکه کتاب‌هایی از افراد دیگر چاپ شد و بیرون آمد و ایشان انحرافاتی در آن کتاب‌ها دیدند، در صدد برآمدند که خاطراتشان را بازگو کنند. مطالب این کتاب برای خوشامد و بدآمد کسی نیست، تمام گروه‌ها بدون حب و بغض مورد نقد و بررسی قرار گرفتند و کتاب هم مورد استقبال مردم قرار گرفته است.
فکر می‌کنید چرا اين کتاب، برنده جایزه کتاب سال شد؟
این را باید از داوران پرسید، اما به نظر من این کتاب چند ویژگی دارد که شاید بی‌تاثیر در این انتخاب نبوده است: 1- روایت اصیل و ناب و صادقانه آقای عزت شاهی (محتوا) 2-غنای تحقیق و پژوهش که پشتوانه علمی کتاب است و آن را لبالب از اطلاعات و داده‌هایی درباره تحولات و وقایع سه دهه چهل، پنجاه و شصت کرده است، به طوری که این کتاب با اینکه در ژانر خاطره است اما در سال 1385 توانست رتبه دوم پژوهش علوم انسانی را به دست بیاورد. 3- مستند بودن آن 4- نثر ساده و روان 5- تدوین منسجم و قرص و محکم 6- ساختار قابل قبول.
گفتید که صرفا بیان تاریخی وقایع را در نظر ندارید و آن را با هنر و ادبیات هم ممزوج می‌کنید. در اینجا این سؤال پیش می‌آید که تا چه اندازه به اصل خاطرات وفادار مانده‌اید؟
من کاملاًً به محتوای روایت و خاطره وفادارم. شاید رمز موفقیتم هم همین است، چون در عین وفاداری، سلیقه مخاطب را می‌شناسم و می‌چشم و بر اساس آن سلیقه، این غذا را می‌پزم و در اختیار مخاطب قرار می‌دهم.
آشپزهای مختلف از یک ماده غذایی، غذا‌های متعدد و مختلفی تهیه می‌کنند. کار ما هم شبیه همین است. ما در آن مواد و منابع و محتوا، به هیچ وجه دخل و تصرف نمی‌کنیم و دست نمی‌بریم، چرا که رسالت تاریخی هم داریم، ولی سعی می‌کنیم بدون قضاوت و ارزشگذاری اتفاقات را گویا کنیم و اطلاعات و داده‌ها را شیرین‌تر و در قالب هنری در اختیار مخاطب قرار دهیم. به عنوان یک محقق و نویسنده، من نیز صاحب رأی و نظر هستم. من رأی و نظر و قضاوت خودم را در مقدمه کتاب برای مخاطب بازگو می‌کنم.
یک سوال شاید خصوصی، دوست دارید خاطرات چه کسی را بنویسید؟
دوست دارم نویسنده انقلاب باشم. چون هم در حوزه دفاع مقدس کتاب نوشته‌ام و هم در حوزه قبل از انقلاب، ولی دوست دارم نویسنده انقلاب باشم. من با موضوع انقلاب کار می‌کنم ولی لزوما خاطره نمی‌نویسم. تحقیقات میدانی، بررسی مکتوبات و... هم می‌تواند در حوزه کار من قرار بگیرد. به دلیل خلأ محقق و نویسنده در زمینه انقلاب، مایلم در این زمینه کار کنم، به همین دلیل برای جلوگیری از پراکنده‌کاری دوست دارم در همین زمینه کار کنم و با تجربه‌تر و صاحب تخصص بیشتری شوم، اما به طور خاص علاقه دارم روزی خاطرات استاد محمود فرشچیان، یگانه هنرمند نقاش معاصر جهان با آن روحیات الهی و عرفانی‌اش را بنویسم چراکه وقتی کاری را شروع می‌کنم غرق در آن می‌شوم و می‌خواهم به این طریق لمحه‌ای از زندگی او را دربیابم. تاریخ را با ادبیات ممزوج می‌کنم
اگر موافق باشید از آغاز کارتان در حوزه تاریخ شفاهی و همکاری‌تان با دفتر ادبیات انقلاب اسلامی حوزه هنری شروع کنیم.
همکاری من با دفتر ادبیات انقلاب اسلامي، به‌طور ناپیوسته از سال 72 شروع شد، ولی پیوسته از سال 78 به صورت تمام‌وقت در خدمت این دفتر هستم. دفتر ادبیات انقلاب پیرامون موضوعات انقلاب اسلامی و اتفاقات و حوادث آن کار می‌کند. این دفتر، بخش‌های مختلفی دارد. یکی از بخش‌های این دفتر واحد «تاریخ شفاهی» است. رسالت اصلی این واحد بازگویی هنرمندانه مسائل و موضوعات نظری و تاریخی انقلاب است، نه بیان صرفا تاریخ وقایع. از همین رو است که تا کنون کتاب‌های قابل توجه و پرطرفداری در اختیار مخاطبان قرار داده است. محصولات این واحد متفاوت از کتاب‌هایی هستند که صرفا خاطره یا تاریخ را روایت می‌کنند. اینجا وقایع تاریخ در عین امانتداری کامل ممزوج با هنر و ادبیات می‌شوند. هر کدام از کتاب‌های منتشر شده در این بخش، سال‌ها وقت و هزینه برده‌اند. یک داستان‌نویس، یک رمان را شاید مدت زیادی در ذهن دارد و می‌پروراند و سرانجام بسته به پیچیدگی و ساده بودن موضوع و ایده، آن را ظرف شش ماه تا یک سال می‌نویسد اما کار ما این‌طور نیست، به طور مثال خاطرات آقای عزت شاهی در سال 58، ضبط شده بود و قریب به 40 ساعت نوار گفت‌وگو از آن موجود بود که درسال 1379 در اختیار ما قرار گرفت. من به مدت 6سال ناپیوسته (یا 4 سال پیوسته) روی آن کار کردم. مصاحبه‌های جدید و تکمیلی، یادداشت برداری، فهرست‌نویسی، عنوان‌برداری، فیش‌برداری، تحقیق 3 هزار سند، جست‌وجوهای میدانی، مصاحبه با همرزمان و دیگر زندانیان سیاسی شاهی، تحقیق و تتبع در تمامی کتب مرتبط و جراید و نشریات وقت و تدوین آنها و... پاره‌ای از مراحلی است که در آفرینش این اثر نقش داشته است.
این نوع کتاب‌ها پروسه و فرآیند خاص خود را داشته و به لحاظ سبک و نوع کار، سبک منحصر به‌فردی دارند. روش کار ما «تاریخ شفاهی» است. در این روش، مصاحبه‌گر، تدوین‌گر منفعل نبوده، بلکه فعال و حضورش در کتاب محسوس است. از زمان انتخاب سوژه تا بعد از چاپ، نویسنده این نوع کتاب‌ها، متصل به تمام مراحل است. به همین خاطر است که برای تدوین کتاب آقای عزت شاهی 4 سال پیوسته وقت صرف شده است.
یکی از پرمخاطب‌ترین کتاب‌ها در حوزه تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی کتاب خاطرات عزت شاهی است. به عنوان نویسنده کتاب، علت پرمخاطب بودن آن را چه می‌دانید؟
خواندن تاریخ با زبان صرف تاریخ یا زبان کرنولوژیک برای بسیاری کسل کننده است. انتشار خاطرات صرف با گرایش مستندنگاری نیز فاقد جذابیت‌های لازم است.من نه دراین کتاب بلکه در غالب کتاب‌هایم و اول بار در خاطرات جواد منصوری کوشیدم سبکی را پدید بیاورم که امروز از آن به سبک خاطرات تدوینی یاد می‌شود. در این روش بدون دخل و تصرف درمحتوا و در عین وفاداری به متن اصلی روایت، جابجایی‌هایی وسیع در کلمات، جملات، سطرها، پاراگراف‌ها و صفحات متون خاطره انجام می‌دهم. به عبارتی با مواد و مصالح موجود و با بهره‌مندی از یک مهندسی و معماری خوب سعی در ایجاد پیوستگی، انسجام و موضوع بندی قابل قبول می‌کنم و با پژوهش‌های بسیار وسیع و ارائه اطلاعات و داده‌های نو در پا نوشت‌ها و پیوست‌های کتاب به زیبایی و غنای آن می‌افزایم. از به کارگیری کلمات مغلق و پیچیده پرهیز می‌کنم و با نثری ساده و روان آن را به دست مخاطب می‌رسانم. درتمام مراحل تدوین به فکر مخاطبم هستم تا وقت او را هدر ندهم. به شعور، فهم و وقت او بسیار احترام می‌گذارم. نمی‌خواهم با ارائه اطلاعات غلط و اغراق‌آمیز به او خیانت کنم و می‌خواهم اعتماد آنها را همیشه با خود داشته باشم.
وقتی یک کتاب با سبک و سیاق نو نوشته و منتشر شود، برق شادی را در چشم مخاطب می‌توان دید. ما از دوردست‌های ایران هم ایمیل و نامه داشته‌ایم. کسانی که کتاب را خوانده‌اند، لذت برده‌اند و حتی بعضی‌ها برای آقای عزت شاهی قصیده سروده‌اند. اینها همه حکایت از ناشناخته بودن ابعاد مختلف انقلاب دارد. حرف‌های راوی کتاب، حرف‌های تازه‌ای نیست؛ اینها همه در تاریخ آمده است ولی تا به حال کسی نیامده برای جوانان این حرف‌ها را بگوید. به همین دلیل بین نسل‌ها فاصله ایجاد شده است، آن هم به خاطر نبود چنین جنس‌ها و مواد تاریخی‌ای. حتی بعضی از جوان‌ها می‌گویند ما انقلاب را با بیان این کتاب شناختیم. ما بعد از خواندن این کتاب، حساب انقلاب را از انقلابیون و نیز با کسانی که در مسند حکومت هستند، جدا می‌کنیم. عشق و علاقه ما به انقلاب، چیزی دیگر است که با این کتاب احیا شده است. دیگر آنها پاره‌ای اشتباهات مسوولان را به حساب انقلاب نمی‌گذارند.
هدف آقای عزت شاهی اصلاح امور بوده است. ایشان غیر از این، دلیلی برای بازگو کردن خاطرات نداشتند. یادم می‌آید که آن اوایل راضی به گفت‌وگو نبودند، ولی بعد از اینکه کتاب‌هایی از افراد دیگر چاپ شد و بیرون آمد و ایشان انحرافاتی در آن کتاب‌ها دیدند، در صدد برآمدند که خاطراتشان را بازگو کنند. مطالب این کتاب برای خوشامد و بدآمد کسی نیست، تمام گروه‌ها بدون حب و بغض مورد نقد و بررسی قرار گرفتند و کتاب هم مورد استقبال مردم قرار گرفته است.
فکر می‌کنید چرا اين کتاب، برنده جایزه کتاب سال شد؟
این را باید از داوران پرسید، اما به نظر من این کتاب چند ویژگی دارد که شاید بی‌تاثیر در این انتخاب نبوده است: 1- روایت اصیل و ناب و صادقانه آقای عزت شاهی (محتوا) 2-غنای تحقیق و پژوهش که پشتوانه علمی کتاب است و آن را لبالب از اطلاعات و داده‌هایی درباره تحولات و وقایع سه دهه چهل، پنجاه و شصت کرده است، به طوری که این کتاب با اینکه در ژانر خاطره است اما در سال 1385 توانست رتبه دوم پژوهش علوم انسانی را به دست بیاورد. 3- مستند بودن آن 4- نثر ساده و روان 5- تدوین منسجم و قرص و محکم 6- ساختار قابل قبول.
گفتید که صرفا بیان تاریخی وقایع را در نظر ندارید و آن را با هنر و ادبیات هم ممزوج می‌کنید. در اینجا این سؤال پیش می‌آید که تا چه اندازه به اصل خاطرات وفادار مانده‌اید؟
من کاملاًً به محتوای روایت و خاطره وفادارم. شاید رمز موفقیتم هم همین است، چون در عین وفاداری، سلیقه مخاطب را می‌شناسم و می‌چشم و بر اساس آن سلیقه، این غذا را می‌پزم و در اختیار مخاطب قرار می‌دهم.
آشپزهای مختلف از یک ماده غذایی، غذا‌های متعدد و مختلفی تهیه می‌کنند. کار ما هم شبیه همین است. ما در آن مواد و منابع و محتوا، به هیچ وجه دخل و تصرف نمی‌کنیم و دست نمی‌بریم، چرا که رسالت تاریخی هم داریم، ولی سعی می‌کنیم بدون قضاوت و ارزشگذاری اتفاقات را گویا کنیم و اطلاعات و داده‌ها را شیرین‌تر و در قالب هنری در اختیار مخاطب قرار دهیم. به عنوان یک محقق و نویسنده، من نیز صاحب رأی و نظر هستم. من رأی و نظر و قضاوت خودم را در مقدمه کتاب برای مخاطب بازگو می‌کنم.
یک سوال شاید خصوصی، دوست دارید خاطرات چه کسی را بنویسید؟
دوست دارم نویسنده انقلاب باشم. چون هم در حوزه دفاع مقدس کتاب نوشته‌ام و هم در حوزه قبل از انقلاب، ولی دوست دارم نویسنده انقلاب باشم. من با موضوع انقلاب کار می‌کنم ولی لزوما خاطره نمی‌نویسم. تحقیقات میدانی، بررسی مکتوبات و... هم می‌تواند در حوزه کار من قرار بگیرد. به دلیل خلأ محقق و نویسنده در زمینه انقلاب، مایلم در این زمینه کار کنم، به همین دلیل برای جلوگیری از پراکنده‌کاری دوست دارم در همین زمینه کار کنم و با تجربه‌تر و صاحب تخصص بیشتری شوم، اما به طور خاص علاقه دارم روزی خاطرات استاد محمود فرشچیان، یگانه هنرمند نقاش معاصر جهان با آن روحیات الهی و عرفانی‌اش را بنویسم چراکه وقتی کاری را شروع می‌کنم غرق در آن می‌شوم و می‌خواهم به این طریق لمحه‌ای از زندگی او را دربیابم. ارسال نظر
پربیننده