جواد سالمی*: پرداختن به سخنان جناب علی مطهری شاید برای فضای سیاسی خاصیتی نداشته باشد اما در عین حال یک فرصت برای طنین‌انداز کردن افکار شهید مطهری در سطح جامعه است. می‌توان با مراجعه بنیادین به افکار شهید مطهری مشخص کرد که اگر این شهید مطهر زنده بود، آیا فرزند خود را به دلیل موضع‌گیری‌های سیاسی اخیر تحسین می‌کرد؟ با استشهاد به آیه «ولا تقولوا فی سبیل‌الله امواتا بل احیاء و لکن لاتشعرون» مطمئنیم که آن شهید بزرگوار همچنان زنده است و می‌تواند ملاک قضاوت برای اختلافات عقیدتی و سیاسی همگان قرار گیرد. ابتدا سعی می‌کنیم ظاهر سخنان علی مطهری را باظاهر کلام گهربار شهید مطهری مقایسه کنیم و بعد با نظر به روش تفکر آن شهید بزرگوار کشف کنیم که چرا این فرد طوری می‌اندیشد که کاملا با خروجی شهید مطهری متفاوت است یا به عبارت دیگر چرا او از قدرت اجتهاد نهفته در آثار و منش شهید مطهری کم‌بهره است؟ به هر حال قضاوت را برعهده شما می‌گذاریم که آیا علی مطهری با وجود هزینه علی‌الدوام از آبروی پدر بزرگوارش آثار آن شهید را به صورت صحیح مطالعه کرده است؟ اولین تفاوت میان شهید مطهری با پسر، تفاوت در نوع نگاه به «آزادی بیان» است که وی (علی مطهری) بارها سعی داشته نگاه خود را به ثمره زندگی امام خمینی (قدس سره) هم نسبت دهد. وی معتقد است فضا علیه فتنه یکطرفه است و می‌گوید: «تا زماني که يک طرف قضيه حق صحبت و دفاع از خود را نداشته باشد و يک طرف ديگر هر چه مي‌خواهد اتهام مي‌زند، اين بحران حل نخواهد شد.»، «جرم مصطفي تاج‌زاده يا بهزاد نبوي غير از انتقاد به نظام چه بوده است؟»، «امام علي(ع) خوارج را تا زماني که دست به سلاح نسپرده بودند از آنها گذشت و حتي حقوق آنان را از بيت‌المال قطع نکرد.» این جملاتی است که بارها و بارها ایشان تکرار کرده است. حال ببینیم آیا شهید مطهری هم معتقد است افرادی همچون تاج‌زاده و حتی محمد خاتمی باید آزاد و رها باشند؟ ( البته خاتمی که آزاد و رهاست و تاج‌زاده هم هر روز از زندان نامه‌پراکنی می کند) چنین افرادی در جامعه اسلامی باید تریبون داشته و مدام مشغول سمپاشی باشند؟ آیا همین‌طور که ایشان معتقد است توطئه‌گری و فتنه‌گری تا زمانی که شخص دست به سلاح نبرده و دست به قتل نزده است آزاد است؟ و آیا فتنه‌گران دست به سلاح نبردند و آرزوهای زیبای جوانان بسیاری را زیر خروارها خاک دفن نکردند؟ ابتدا ببینیم چه کسانی از آزادی بیان می‌ترسند. شهید مطهری می‌فرماید: هر مكتبى كه به ايدئولوژى خودش ايمان و اعتماد دارد ناچار طرفدار آزادى انديشه و تفكر است. هر مكتبى كه ايمان و اعتمادى به خود ندارد جلوی آزادى انديشه و تفكر را مىگيرد، مىخواهد مردم را در يك محدوده خاصى نگه دارد و نگذارد تفكر كنند يا فكر خود را ابراز كنند. (1)
اما آیا معنای این سخنان شهید مطهری– که پیوسته مورد سوءاستفاده روشنفکران غرب‌زده هم قرار می‌گیرد– این است که به تمام بهایی‌ها، وهابی‌ها، لیبرال‌ها و دیگران اجازه دهیم که راه بیفتند و افکار خود را پخش کنند؟ شهید مطهری درباره کسانی که آیات قرآن را تاویلات مارکسیستی می‌کردند می‌فرماید: (در جزوه‌ای نوشته‌اند) الَّذينَ يُؤْمِنونَ بِالْغَيْبِ يعنى آنهايى كه مىدانند انقلاب مرحله غيب و مرحله شهادت دارد! اينجا ديگر نمىشود گفت عقيده آزاد است. اين به آزادى عقيده و آزادى فكر مربوط نيست، وسيله و ابزار قرار دادن كتاب مقدس مسلمان‌هاست، اغفال و توطئه و فريب است. چرا ما مىگوييم با فريب مبارزه مىكنيم؟ اگر آزادى است آن هم كه مىخواهد فريب بدهد آزاد است كه فريب بدهد، شما حق نداريد متعرضش بشويد. نه! فريب يعنى خيانت به ديگران، يعنى آزادى و سلامت و حيثيت ديگران را وسيله قرار دادن و اين نمىتواند آزاد باشد. (2)
همچنین شهید مطهری نحوه و مکان اظهار فکر و نظر را اینگونه ابراز می‌دارد: من در محيط همين دانشكده به فردى كه عقايد ماترياليستى داشت و گاهى سر كلاس‌ها ابراز مىكرد، هم به خودش و هم چند بار به وسيله استادهاى ديگر به او پيغام دادم، گفتم من به تو نمىگويم تو چرا اينطور فكر مىكنى، حق دارى اينطور فكر كنى، و نمىگويم كه تو چرا فكر خودت را ابراز مىكنى، حق دارى ابراز كنى ولى من يك مطلب به تو مىگويم: تو واقعا اگر به فكر خودت ايمان و اعتماد دارى چرا جلوی ما اين حرف‌ها را نمىزنى؟ چرا هر جا دانشجويان سال اول حضور دارند- كه مىدانى از جايى اطلاع ندارند و معمولا دانشجو از استاد حساب مىبرد و بيم دارد كه آخر ترم نمره به او ندهد- حرف‌هايت را مىزنى؟ من هم مىآيم سر كلاس مىنشينم، دانشجويان هم باشند، تو حرف‌هايت را بزن من هم حرف‌هايم را مىزنم (آزادى فكر معنايش اين است)، تو بگو من هم بگويم، تو بنويس من هم بنويسم، تو فكر خودت را ابراز كن من هم ابراز كنم. تو صريح و بىنفاق آنچه كه واقعا فكر مىكنى- نه در زير لفافههاى ديگر كه آن نفاق و حقهبازى و توطئه و اغفال و اضلال است- بيان كن من هم بيان مىكنم. گفتم اگر مايل هستى يك ميزگرد تشكيل مىدهيم، حتى استادهاى دانشكدههاى ديگر را هم بخواهى حاضر مىكنيم، اگر مطالبى علمى و منطقى دارى بگو، ما هم اگر حرفى داشته باشيم در مقابل شما بگوييم. گفتم با اينکه من به هيچ‌وجه حاضر نيستم در راديو و تلويزيون حرف بزنم يا ظاهر بشوم [قبل از انقلاب] ولى براى اين كار حاضرم، تا همه مردم ايران بشنوند يا ببينند ولى فكرتان را در زير لفافههاى ديگر نگوييد. (3)
حال باید علی مطهری در مقابل این سخن استاد شهید جوابگو باشد. از دیدگاه استاد مطهری مشکل تاج‌زاده و نبوی این است که در اوج فتنه فرزندان بی‌گناه مردم را تهییج می‌کردند و ندای تقلب سر می‌دادند ولی در زندان امکان تقلب در انتخابات ایران را در حد صفر می‌دانستند. از دیدگاه آن شهیدی که افکارش صددرصد اسلامی است، محمد خاتمی که در جلسات خصوصی فک می‌جنباند که «من نمی‌گویم در انتخابات 88 تقلب شده» و در عین حال در اوج فتنه خواستار رفراندوم برای قبول و یا رد انتخابات 88 شده بود، حق آزادی فریب را در پوشش آزادی بیان ندارد. از نظر شهید مطهری حصر و تریبون ندادن به فتنه‌گرانی چون موسوی کاملا شرعی و انسانی است، چرا که قبل از انتخابات همین‌ها بودند که دم از ولایت فقیه می‌زدند و ندا سر می‌دادند: «ولایت فقیه بزرگ‌ترین نقش را در پیروزی انقلاب داشته است و در این30 سال بدون این اصل هر لحظه ممکن بود به فضای قبل از انقلاب بازگردیم. ولایت فقیه ما را در مقابل کودتا و خودمختاری‌ها حفظ کرده است و من با « قبول این اصل» وارد عرصه انتخابات شده‌‌ام.» اما در گفت‌وگو با مجله تایم نقاب از رخ می‌افکند و از طرح خود برای فشار به عمود خیمه نظام اینگونه می‌گوید: «در واقع دگرگوني و تغيير در ساختار قدرت با فشار بر رهبري در جهت پذيرش بيشتر افکار عمومي رخ خواهد داد.» بنابراین شهید مطهری قائل نیست که خیانتگرانی چون برپاکنندگان فتنه 88 می‌توانند در لوای آزادی بیان و... به عملیات اغفال و توطئه خود ادامه دهند. باز هم به سخنان شهید بزرگوار رجوع کنیم تا عطر سخنان دل‌انگیزش، طهارت سخنان موسوی باشد. ایشان سخنان خود را در مواجهه با جوان مارکسیستی اینگونه نقل می‌کند: چند روز پيش با بعضى از جوانان صحبت مىكرديم، يكى از آنها كه چپى فكر مىكرد گفت اين شعارى كه مىگويد «اتحاد، مبارزه، آزادى» چه عيبى دارد؟ گفتم هيچ عيبى ندارد. گفت پس اين، شعار مشترك هر دومان باشد. گفتم لفظش ميان ما مشترك است اما شما كه مىگويى «اتحاد، مبارزه، آزادى» در «مبارزه» مىگويى مبارزه با رژيم و مبارزه با مذهب. اما تو مىخواهى اين را در زير لفافه و با يك عبارت مبهم بگويى، مردم و آن كس را هم كه طرفدار مذهب است زير اين لوا جمع كنى، بعد كم‌كم و آرام‌آرام اغفالش كنى. ولى من كه مىگويم «مبارزه» صريح مىگويم مبارزه با امپرياليسم و با كمونيسم. تو مىگويى «آزادى» ولى تو فقط يك قلم آزادى را گرفتهاى، مىخواهى مردم را از يك رژيم ظالم آزاد كنى و اسير رژيم ظالم ديگرى بكنى. «كَالْمُسْتَجيرِ مِنَ الرَّمْضاءِ بِالنّارِ» مىخواهى مردم را از زير آفتاب سوزان داغ بيرون بياورى و بيندازى در آتش ولى من مىخواهم اينها را از زير آفتاب داغ آزاد كنم و ببرم در سايه. بياييم حرف‌هايمان را صريح بزنيم، رك بگوييم. تو كه به آيتالله امام خمينى اعتقاد ندارى و وقتى كه با همفكرانت مىنشينى مىگوييد ما تا فلان مرحله با اين مرد هستيم بعد چنين با او مبارزه مىكنيم، چرا عكس او را بلند مىكنى؟ چرا دروغ مىگويى؟ او مىگويد «جمهورى اسلامى» و حرفش را صريح مىگويد. تو در خفا مىگويى جمهورى دموكراتيك خلق، يعنى يك جمهورى كمونيستى. اينها يكى نيست، دوتاست. تو حرف خودت را بزن. آزادى ابراز عقيده يعنى اينكه فكر خودت را بگو. تو مىخواهى به نام آزادى ابراز فكر و عقيده دروغ بگويى. آن كسى كه تو واقعا به او اعتقاد دارى لنين است، پس عكس لنين را بياور، آنگاه ما با تو مخالفت نمىكنيم. من مىگويم چرا تو عكس پيشواى ما را مىآورى؟ وقتى عكس پيشواى ما را مىآورى مىخواهى به مردم بگويى ما راهى را مىرويم كه اين پيشوا مىرود، در صورتى كه تو مىخواهى آنها را از راه ديگرى ببرى. دروغ گفتن چرا؟! اغفال چرا؟! ما آزادى فكر را با آزادى اغفال و آزادى منافقگرى و آزادى توطئهگرىكه نبايد اشتباه كنيم. (4)
کاملا واضح است که استاد مطهری میان آزادی توطئه و آزادی بیان تفاوت قائلند و این همان چیزی است که به‌طور خوش‌بینانه علی مطهری از آن غافل است. آری! شهید مطهری با راه‌اندازی حزبی توسط حسین مرعشی که حزب کارگزاران را، حزب لیبرال- دموکرات مسلمان اعلام کرد، کاملا موافق است، به شرط آنکه از خط امام(ره) دم نزنند و عکس کینز و جان لاک را بر سر دست بگیرند. ربط دادن نحوه برخورد حضرت علی با قضیه خوارج و برخورد نظام با فتنه‌گران توسط علی مطهری هم در نوع خود جالب بود. از باب جدال احسن کاملا این سخن را قبول می‌کنیم که ما باید هنگام حکم کردن به شرعی و غیرشرعی بودن عملی از میان منابع قرآن، سنت، عقل و اجماع تنها به سنت توجه کنیم و از میان منابع قول، فعل و تقریر امامان معصوم تنها به فعل معصوم احتجاج کنیم و از میان تمام افعال معصومین و حضرت علی(ع) هم تنها به همین یک مورد فعل حضرت علی توجه کنیم. (برای مطالعه روش صحیح اجتهاد به کتاب اصول فقه شهید مطهری رجوع کنید.) مضافا اینکه قبول می‌کنیم فتنه‌گران 88 بیشتر به خوارج شبیه بودند تا به اصحاب معاویه. با آنکه در این صورت بحث بیشتر به عوام‌فریبی شباهت دارد تا یک کار علمی ولی ما تمام این مقدمات را قبول می‌کنیم تا ببینیم آیا میان رفتار نظام با فتنه‌گران و رفتار حضرت علی با خوارج تضاد وجود دارد یا خیر؟
اما حضرت علی(ع) با خوارج چگونه برخورد کرد؟ شهید مطهری اینگونه پاسخ می‌دهد: اميرالمؤمنين با خوارج در منتهى درجه آزادى و دموكراسى رفتار كرد. او خليفه است و آنها رعيتش؛ هرگونه اعمال سياستى برايش مقدور بود اما او زندانشان نكرد و شلاقشان نزد و حتى سهميه آنان را از بيت‌المال قطع نكرد، به آنها نيز همچون ساير افراد مىنگريست. اين مطلب در تاريخ زندگى على عجيب نيست اما چيزى است كه در دنيا كمتر نمونه دارد. آنها در همه جا در اظهار عقيده آزاد بودند و حضرت خودش و اصحابش با عقيده آزاد با آنان روبه‌رو مىشدند و صحبت مىكردند، طرفين استدلال مىكردند، استدلال يكديگر را جواب مىگفتند. خارجي‌ها در ابتدا آرام بودند و فقط به انتقاد و بحث‌هاى آزاد اكتفا مىكردند. رفتار على نيز درباره آنان همانطور بود كه گفتيم يعنى به هيچ وجه مزاحم آنها نمىشد و حتى حقوق آنها را از بيت‌المال قطع نكرد اما كم‌كم كه از توبه على مأيوس شدند روششان را عوض كردند و تصميم گرفتند دست به انقلاب بزنند. در منزل يكى از هم‌مسلكان خود گرد آمدند و او خطابه كوبنده و مهيجى ايراد كرد و دوستان خويش را تحت عنوان امر به معروف و نهى از منكر دعوت به قيام و شورش كرد... از آنجا حركت كردند و دست به طغيان و انقلاب زدند. امنيت راه‌ها را سلب كردند، غارتگرى و آشوب را پيشه كردند. مىخواستند با اين وضع دولت را تضعيف كنند و حكومت وقت را از پاى درآورند. اينجا ديگر جاى گذشت و آزاد گذاشتن نبود زيرا مساله اظهار عقيده نيست بلكه اخلال به امنيت اجتماعى و قيام مسلحانه عليه حكومت شرعى است. لذا على آنان را تعقيب كرد و در كنار نهروان با آنان رودررو قرار گرفت. خطابه خواند و نصيحت كرد و اتمام حجت کرد. آنگاه پرچم امان را به دست ابوايوب انصارى داد كه هركس در سايه آن قرار گرفت در امان است. از 12 هزار نفر، هشت هزارشان برگشتند و بقيه سرسختى نشان دادند. به سختى شكست خوردند و جز معدودى از آنان باقى نماند. (5)
على(ع)چون مىدانست اينها بدبخت و بيچارهاند و فقط به اشتباه افتادهاند، با آنكه هميشه مزاحمش بودند با آنها سختگيرى نمىكرد و حتى دستور داد بعد از من خوارج را نكشيد: «لا تَقْتُلُوا الْخَوارِجَ بَعْدى فَلَيْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَاخْطَاهُ كَمَنْ طَلَبَ الْباطِلَ فَادْرَكَهُ » بعد از من اينها را نكشيد، اينها با معاويه و اصحابش فرق دارند، اينها حق و ديانت را مىخواستند و چون جاهل و بىتميز بودند به اشتباه افتادند اما معاويه و عمرو عاص و يارانشان از اول دنبال دنياطلبى رفتند و به دنياى خود هم رسيدند. (6)
همانطور که مشاهده می‌فرمایید، شهید بزرگوار نوع برخورد حضرت علی(ع) را با توجه به رفتار خوارج متفاوت می‌داند و هر دو نوع رفتار مولای متقیان را هم عین مردمسالاری و دموکراسی علوی می‌داند:
1- دورانی که خوارج در فضای آرام مشغول نقد و انتقاد و عمل سیاسی بودند، حضرت علی(ع) هم با آنها به عنوان یک رعیت برخورد می‌کرد، کاملا آنها را آزاد گذاشته بود و حقوق آنها را هم قطع نکرده بود.
2- دورانی که خوارج دست به طغيان و انقلاب زدند، غارتگرى و آشوب را پيشه كردند، قصد تضعيف و براندازی حكومت وقت را داشتند. شهید مطهری تصریح می‌فرماید اینجا دیگر مساله اظهار عقيده نيست بلكه به دلیل اخلال در امنيت، حضرت آنان را تعقيب كرد و در كنار نهروان عده‌ای را هدایت و عده‌ای را هم به درک واصل کرد. آیا نظام هم با فتنه‌گران عین همین برخورد را نداشته است؟ مگر در زمانی که موسوی اعلام کاندیداتوری کرد و شروع به اجرا کردن برنامه‌های مخملی کرد، نظام با آنها برخورد کرده و موسوی را دستگیر کرد؟ مگر اجازه نداند که به خوبی شبکه‌سازی‌های اجتماعی را انجام دهند و مدام دروغ در جامعه پمپاژ کنند؟ نظام درست در زمانی مبادرت به دستگیری امثال تاج‌زاده کرد که آنها اقدام به اخلال در نظم عمومی و براندازی علنی کردند و این به فرموده شهید مطهری عین حرکت مولای متقیان است. امثال بهزاد نبوی به عنوان مدیران اصلی آشوب انتخاباتی در حال انتقاد در صفحات روزنامه‌ها بودند یا در حال سازماندهی جوانان فریب‌خورده برای فشار به نظام؟ البته این جرمی علاوه بر جرم نفاق و دورویی است که از دیدگاه شهید مطهری چنین کسانی حق اظهارنظر هم ندارند. نکته مهم آنجاست شخصی که مدام از آن شهید بزرگوار مایه می‌گذارد، یا این بدیهیات متن استاد بزرگوار را درک نمی‌کند یا به سلیقه خود آن را تحریف و تقطیع می‌کند. اما مشکل کجاست که شهید بزرگوار انحراف سازمان مجاهدین را در زمانی فهمید که هیچ کس احتمال آن را هم نمی‌داد ولی در زمانی که تمام عالم و آدم اهداف فتنه 88 را فهمیده‌اند و بسیاری از قلم‌ها روان شده است، هنوز فتنه‌گر بودن موسوی و کروبی برای بعضی‌ها معلوم نشده است؟
بزرگ‌ترین نقطه قوت شهید مطهری که باعث شد شهادتش هم برای دشمن گران تمام شود، نگرش استراتژیک آن شهید بزرگوار بود، چیزی که امثال علی مطهری از آن کاملا بی‌بهره هستند. نگرش استراتژیک را چنین تعریف کرده‌اند: بررسی فرآیندهای یک سیستم در ضمن کل سیستم (نه به صورت مجزا و مستقل).(7)
افرادی که به کل سیستم و روابط آن نظر ندارند، یا دچار سطحی‌نگری هستند یا جزئی‌نگری. اما نگرش راهبردی موجب می‌شود نه تنها روابط میان اجزای سیستم کاملا مشخص شود بلکه آینده رفتار سیستم‌ها نیز برای ناظر استراتژیست کاملا روشن شود. همین نگرش سبب می‌شود شهید مطهری این چنین دقیق آینده نسبت حوزه و انقلاب و بین‌الملل را پیش‌بینی کند: باید فكری براى آينده كرد. در آينده، اين انقلاب نياز زيادى به روحانيت دارد به شرط آنكه روحانيت وظايف خودش را در آينده انقلاب خوب درك كند. كارش را بايد 10 برابر كند، تحقيق علمىاش را بايد 10 برابر كند، تبليغش را بايد 10 برابر كند. رابطهاش را با مردم، در جمع مردم آمدن، به ميان مردم رفتن، درد مردم را از نزديك لمس كردن و احساس كردن، اينها را بايد چندين برابر كند. (8) برای قضاوت و تحسین آینده‌نگری این استراتژیست حرفه‌ای کافی است بدانیم کل كتابهايى كه در طول 14 قرن بر ضد شيعه چاپ و منتشر شده، از مرز 5000 عنوان تجاوز می‌کند و وهابیت به عنوان تنها یکی از دشمنان انقلاب اسلامی متکفل انتشار 75 درصد آن در بعد از انقلاب اسلامی است(9) يعني در اين ۳ دهه، 3 برابر 14 قرن گذشته، عليه شيعه كتاب نوشته شده است و این همان آینده‌ای است که شهید مطهری پیش‌بینی کردند. درباره تیراژ این کتاب‌ها هم حرف از 10 میلیون، 30 میلیون و 60 میلیون است، اگر چه به زبان راحت است اما تصور آن رعب‌انگیز است. حال چه نتیجه‌ای بر این بحث مترتب است؟ عدم نگرش راهبردی یا استراتژیک موجب چه ضعفی در علی مطهری می‌شود که از دید امثال مهاجرانی تبدیل به گزینه‌ای مطلوب برای کاندیداتوری وزارت ارشاد می‌شود؟! مگر علی مطهری از حجاب، آزادی قدس شریف، ابلاغ پیام اسلام سخن به میان نیاورده و نمی‌آورد، پس چگونه وزیر ارشاد خاتمی و ریپورتر بی‌بی‌سی که در عمل و گفتار ریشخند به این مفاهیم می‌زند، او را به عنوان گزینه مطلوب وزارت ارشاد دولت روحانی کاندیدا می‌کند؟
مهاجرانی به عنوان کسی که مدت زیادی با مراجع و فرهنگ دینی گلاویز بوده به خوبی می‌داند که علی مطهری توانایی درک ارتباط جایگاه انقلاب اسلامی، ولایت فقیه، دولت اسلامی با مفاهیمی همچون حجاب و آزادی قدس را ندارد. می‌داند کسی که جایگاه‌ها و روابط میان عناصر مربوط به یک پدیده را تشخیص ندهد، از لحاظ سیاسی دچار اعوجاج می‌شود. مهاجرانی می‌داند مشکلی که باعث شد منتظری قائم‌مقام رهبری همچون موم در اختیار دشمنان اسلام قرار بگیرد و مقابل امام(ره) بایستد «ضعف در نگرش راهبردی» این شخص بوده است. همین مشکل باعث شد برخی توابین که ادعای خونخواهی امام حسین(ع) را داشتند در کنار شمر و خولی به جنگ مختار بروند. به عنوان ارائه یک شاهد چگونه کسی که از آزادی قدس شریف سخن می‌گوید مورد حمایت کسانی قرار می‌گیرد که علنا از عدم جنگ با اسرائیل سخن گفتند و آزادی فلسطین را به دعوایی میان اسرائیل و اعراب تقلیل داده‌اند؟ البته ما بد‌بینانه نگاه نمی‌کنیم و با حفظ احترام ایشان معتقد به برخورد دوگانه ایشان نیستم بلکه مشکل را در امر یادشده فوق می‌دانیم. به سوال اول متن بازگردیم اگر آن شهید مطهر زنده بود، فرزند خود را به دلیل موضع‌گیری‌های سیاسی و اجتماعی تحسین می‌کرد یا نصیحت؟
*طلبه حوزه علمیه اصفهان
پی‌نوشت ..............................................................................
1- مجموعه آثار استاد شهيدمطهرى، ج24، ص 123
2- مجموعه آثار استاد شهيدمطهرى، ج24، ص 127
3- مجموعه آثار استاد شهيدمطهرى، ج24،
ص124- 123
4- مجموعه آثار استاد شهيدمطهرى، ج24، ص 125
5- مجموعه آثار استاد شهيدمطهرى، ج16،
ص 315 -314
6- مجموعه آثار استاد شهيدمطهرى، ج4، ص 824 و 825
7- عبدالحمید واسطی، کانون تفکر و تصمیم‌سازی،
ص 127، چاپ موسسه علوم و معارف اسلام
8- مجموعه آثار استاد شهيدمطهرى، ج24، ص 266
9- آیت‌الله قزوینی، 40 سوال پیرامون امامت و خلافت