بی‌شک از دوران دفاع مقدس می‌توان به‌عنوان یکی از برهه‌های مهم تاریخ پس از انقلاب یاد کرد که بازشناسی و شناساندن ارزش‌ها و نگرش‌‌های فرهنگی آن دوران از جمله مهم‌ترین و در عین حال پرمسؤولیت‌‌ترین فعالیت‌های فرهنگی به حساب می‌آید. با توجه به سن کم ادبیات داستانی و داستان‌نویسی در ایران و با همین رویکرد می‌توان رشادت‌ها، از خودگذشتگی‌ها، شهادت‌ها و اعتقاداتی که صفات و ارزش‌های انسانی معلول آن است را از جمله بهترین و بزرگ‌ترین منابع و مآخذ طرح‌ها، پیرنگ‌ها و موضوعات بکر داستانی و شعر دانست. اما در این بین ابهاماتی نیز وجود دارد که با گذشت 20 سال از دوران دفاع مقدس نه‌تنها جوابی برای آن پیدا نشده بلکه پررنگ‌تر از گذشته رخ‌نمایی می‌کند. البته برای دریافت پاسخ آن نیز باید صبر کرد و جواب را از میزان جلب و حذف خواننده و استقبال جمعی از این آثار دریافت کرد؛ آیا باید از دیدگاه کیفی به اینگونه تولیدات نگاه کرد یا به صورت کمی؟ آیا عدم رقابت نویسندگان آثار دفاع مقدس با نویسندگان دیگر ژانرها با توجه به مجزا برگزار شدن جشنواره‌های این دست آثار، موجب پایین آمدن قابلیت‌هایشان نمی‌شود؟ نقش دستگاه‌های دولتی و حمایت از دسته‌ای خاص از نویسندگان و در نهایت گرایش به سوی سفارشی‌نویسی این ژانر چیست و تا چه حد موثر بوده است؟ و... به هر حال باید صبر کرد و دید.
«ما از دوکوهه آمدیم، اینجا غریبیم» عنوان مجموعه داستان‌های کوتاهی است نوشته مجید پورولی کلشتری که با حمایت نشر شاهد وابسته به بنیاد شهید و امور ايثارگران به‌عنوان نخستین کتاب منتشره از این نویسنده جوان با پرداخت به مقوله دفاع مقدس با اشاره مستقیم و غیرمستقیم به چاپ رسیده است که این مقال به اختصار به بررسی برخی از ویژگی‌های این مجموعه هفت داستانی می‌پردازد.
در این مجموعه داستان که به اختصار آن را مجموعه «دوکوهه» می‌نامیم، داستان‌هایی با عناوین «حوض نقاشی من بی‌ماهی است»، «ما از دوکوهه آمدیم، اینجا غریبیم»، «سربازها جمعه ندارند»، «شهری که باران نداشت»، «همیشه منتظر کسی که نمی‌آید»، «پروانه‌ها زمستان نمی‌خوابند» و «آدم‌های بی‌ستاره دنیا» وجود دارد که غالب داستان‌های آن (از هفت داستان، چهار داستان) با زاویه دید اول شخص، داستان آخر ترکیبی از دانای کل و اول شخص و فقط دو داستان با زاویه دید متفاوت بیان شده است که این خود معنادار بوده و در قسمت‌های بعدی همین مبحث از آن برداشت مناسب را خواهیم داشت. فضای بیشتر داستان‌ها تلفیقی از فضای رئال و سوررئال اما به‌طور اخص با توصیف و نوشتاری برگرفته و متاثر از رمانتیسم است.
در آغاز و با فرض اتمام خوانش داستان‌ها، آنچه به چشم می‌آید، اسامی بعضا غیرملموس و متفاوت با آن خواص و تناسباتی است که یک اسم مناسب و زیبا باید دارا باشد؛ از ادله این گفتار نیز می‌توان به اسم داستان اول اشاره کرد و با قاطعیت می‌توان گفت، این عنوان هیچ ارتباط مستقیم، غیرمستقیم، انتزاعی یا تلویحی هم ندارد. همین‌طور در داستان سوم که عنوان باز نمی‌تواند نمادی از داستان را دربر داشته باشد و در داستان پنجم نیز اگر بیشتر دقت کنیم، می‌بینیم عنوان با خواندن یک صفحه از داستان کاملا موضوع را باز کرده و لو می‌دهد و دیگر انگیزه‌ای در خواننده برای ادامه خواندن داستان باقی نمی‌گذارد.
در ادامه بهتر است به مبحث بسیار مهمی اشاره کرد که شاید با بررسی آن ادامه این نقد کمی راحت‌تر و ملموس‌تر باشد. این نکته بسیار مهم را می‌توان با نام پیرنگ، درونمایه یا طرح داستان معرفی کرد؛ عنصری که داستان بر اساس آن در ذهن نویسنده نقش می‌بندد. اما آن چیزی که در این مجموعه داستان بسیار مشهود است عدم دارا بودن یک پیرنگ و درونمایه منسجم، قوی و در عین حال بیان‌کننده یک موقعیت خاص، یک کنتراست، یک تضاد یا خرق عادت است که نویسنده بتواند با پرداختن به آن روایت داستان‌ها را پیش ببرد و تاثیر دلخواه را بر خواننده بگذارد. خطی بودن غالب روایت‌ها و شخصیت‌هایی که در داستان نقش ایفا می‌کنند، عدم وجود بزنگاه یا حتی گرهی کوچک در بیشتر داستان‌ها، تعدد فلاش‌بک‌ها و... همه و همه از جمله دلایل این مدعاست، البته نویسنده خواسته یا ناخواسته سعی کرده است با چیدمان تصویر، موقعیت‌ها یا حتی با ارائه دیالوگ‌های شدیدا احساس‌برانگیز سرپوشی بر این ضعف بگذارد که در این راه تا حدی نیز موفق بوده است.
در تالیف داستان کوتاه این نکته بسیار حائز اهمیت است که نویسنده چگونه داستان خود را با توجه به محدودیت فضا، زمان و گستردگی موضوعی شروع می‌کند که تاثیر مستقیم در انتخاب خواندن ادامه داستان یا عدم آن دارد. در بررسی مجموعه «دوکوهه» این موضوع جای نقد و بررسی دارد. شروع داستان‌ها غالبا با شروعی ایستا و توصیف فضا، مکان یا واگویه‌های ذهنی شخصیت داستان است که این امر موجب سکون و ایجاد نوعی به اصطلاح سکته در ابتدای داستان می‌شود (صص13، 51، 69، 126و...).
حال اگر در طول قسمت‌های میانی داستان‌ها بیشتر توجه کنید این مشکل را در طول روایت داستان‌ها نیز دوباره حس می‌کنید که در این قسمت‌ها طور دیگری رخ می‌نمایاند و می‌توان از دیدگاه جامعه‌شناختی و روانشناختی این مجموعه را بررسی کرد.
با خواندن این مجموعه داستان و با آشنایی با مکاتب ادبی ادوار گذشته در جهان، ذهن انسان بی‌اختیار به سمت آثار دوره رمانتیسم سوق پیدا می‌کند؛ مکتبی که در اواخر قرن 18 و اوایل قرن 19 در فرانسه ظهور کرد و بیشتر نویسندگان پیرو این مکتب را با این مشخصات معرفی می‌کرد که انسان‌هایی هستند به دنبال آزادی از قید و بندهای تولید آثار کلاسیک و ارجحیت دادن احساسات بر تعقل که ماحصل آن می‌شود سایه‌افکنی تدریجی اندوه و غم بر آثار این هنرمندان؛ هنرمندانی چون شکسپیر، گوته، دانته و... در حالی که اینگونه داستان‌نویسی‌ها مربوط به 200 و اندی سال پیش است. در مجموعه «دوکوهه» نیز به خوبی می‌توان بروز این نوع انتقاد حسی و تاثیر خواهش‌های درونی و رنج‌های روحی نویسنده را در جای‌جای نوشته‌ها حس کرد؛ ص 4 (بغض گلوله می‌شود در...)، ص 28 (پرده را کنار می‌زنم تا نور مهتاب...) و ص127 (حسین وقتی که بود همه...) یا حتی در دیالوگ‌ها هم به راحتی جای پای نویسنده و قضاوت وی درباره جامعه پیرامون را لمس می‌کنیم؛ صص 118، 133، 126، 153 و... این روح انتقادی و این احساسات برانگیخته شده موجب شده است نویسنده هر جا که توانسته برای خود فضایی ایجاد کند تا دردش را به تصویر بکشد و بخواهد نوعی خویشتن‌پنداری در قالب شخصیت اول داستان‌ها و در قهرمانان آن داشته باشد؛ دیالوگ‌ها و واگویه‌های درونی از زبان شخصیت اول که بسیار در طول داستان‌ها به چشم می‌خورد، هم موجب ایجاد اطناب در داستان و هم دلیلی بر انتخاب زاویه دید اول شخص در روایت بیشتر این داستان‌هاست که قبلا قول بیان آن داده شده بود، حتی در قسمت‌هایی که قصد تصویر کردن فضا و موقعیت‌های مکانی است.
آلفرد دوموسه در سال‌های آخر عمر رمانتیسم، با پافشاری بر حمایت خود از این سبک می‌گوید: «باید هذیان گفت.» در عین حال نباید از نکات قوت این مجموعه نیز غافل شد و انصاف نداشت؛ که از جمله تقید در استفاده از اسامی ائمه اطهار(ع)، توجه به مشکلات زنان آسیب‌دیده از جنگ، استفاده و اشارات تلویحی بجا و مناسب از عناصر طبیعی مثل گیاهان، جانوران و حتی نور خورشید را می‌توان نام برد. مجموعه داستان «ما از دوکوهه آمدیم، اینجا غریبیم» جوایز و جایگاه‌های زیر را در آلبوم افتخارات خود دارد؛ برنده ششمین همایش سوختگان، رتبه دوم در بخش جشنواره داستان کوتاه ادبیات دفاع مقدس سال 1387، نامزد جایزه هشتمین دوره جشنواره شهید حبیب غنی‌پور در سال 1386 و.... دوکوهه با هیچکس غریبه نیست!
بی‌شک از دوران دفاع مقدس می‌توان به‌عنوان یکی از برهه‌های مهم تاریخ پس از انقلاب یاد کرد که بازشناسی و شناساندن ارزش‌ها و نگرش‌‌های فرهنگی آن دوران از جمله مهم‌ترین و در عین حال پرمسؤولیت‌‌ترین فعالیت‌های فرهنگی به حساب می‌آید. با توجه به سن کم ادبیات داستانی و داستان‌نویسی در ایران و با همین رویکرد می‌توان رشادت‌ها، از خودگذشتگی‌ها، شهادت‌ها و اعتقاداتی که صفات و ارزش‌های انسانی معلول آن است را از جمله بهترین و بزرگ‌ترین منابع و مآخذ طرح‌ها، پیرنگ‌ها و موضوعات بکر داستانی و شعر دانست. اما در این بین ابهاماتی نیز وجود دارد که با گذشت 20 سال از دوران دفاع مقدس نه‌تنها جوابی برای آن پیدا نشده بلکه پررنگ‌تر از گذشته رخ‌نمایی می‌کند. البته برای دریافت پاسخ آن نیز باید صبر کرد و جواب را از میزان جلب و حذف خواننده و استقبال جمعی از این آثار دریافت کرد؛ آیا باید از دیدگاه کیفی به اینگونه تولیدات نگاه کرد یا به صورت کمی؟ آیا عدم رقابت نویسندگان آثار دفاع مقدس با نویسندگان دیگر ژانرها با توجه به مجزا برگزار شدن جشنواره‌های این دست آثار، موجب پایین آمدن قابلیت‌هایشان نمی‌شود؟ نقش دستگاه‌های دولتی و حمایت از دسته‌ای خاص از نویسندگان و در نهایت گرایش به سوی سفارشی‌نویسی این ژانر چیست و تا چه حد موثر بوده است؟ و... به هر حال باید صبر کرد و دید.
«ما از دوکوهه آمدیم، اینجا غریبیم» عنوان مجموعه داستان‌های کوتاهی است نوشته مجید پورولی کلشتری که با حمایت نشر شاهد وابسته به بنیاد شهید و امور ايثارگران به‌عنوان نخستین کتاب منتشره از این نویسنده جوان با پرداخت به مقوله دفاع مقدس با اشاره مستقیم و غیرمستقیم به چاپ رسیده است که این مقال به اختصار به بررسی برخی از ویژگی‌های این مجموعه هفت داستانی می‌پردازد.
در این مجموعه داستان که به اختصار آن را مجموعه «دوکوهه» می‌نامیم، داستان‌هایی با عناوین «حوض نقاشی من بی‌ماهی است»، «ما از دوکوهه آمدیم، اینجا غریبیم»، «سربازها جمعه ندارند»، «شهری که باران نداشت»، «همیشه منتظر کسی که نمی‌آید»، «پروانه‌ها زمستان نمی‌خوابند» و «آدم‌های بی‌ستاره دنیا» وجود دارد که غالب داستان‌های آن (از هفت داستان، چهار داستان) با زاویه دید اول شخص، داستان آخر ترکیبی از دانای کل و اول شخص و فقط دو داستان با زاویه دید متفاوت بیان شده است که این خود معنادار بوده و در قسمت‌های بعدی همین مبحث از آن برداشت مناسب را خواهیم داشت. فضای بیشتر داستان‌ها تلفیقی از فضای رئال و سوررئال اما به‌طور اخص با توصیف و نوشتاری برگرفته و متاثر از رمانتیسم است.
در آغاز و با فرض اتمام خوانش داستان‌ها، آنچه به چشم می‌آید، اسامی بعضا غیرملموس و متفاوت با آن خواص و تناسباتی است که یک اسم مناسب و زیبا باید دارا باشد؛ از ادله این گفتار نیز می‌توان به اسم داستان اول اشاره کرد و با قاطعیت می‌توان گفت، این عنوان هیچ ارتباط مستقیم، غیرمستقیم، انتزاعی یا تلویحی هم ندارد. همین‌طور در داستان سوم که عنوان باز نمی‌تواند نمادی از داستان را دربر داشته باشد و در داستان پنجم نیز اگر بیشتر دقت کنیم، می‌بینیم عنوان با خواندن یک صفحه از داستان کاملا موضوع را باز کرده و لو می‌دهد و دیگر انگیزه‌ای در خواننده برای ادامه خواندن داستان باقی نمی‌گذارد.
در ادامه بهتر است به مبحث بسیار مهمی اشاره کرد که شاید با بررسی آن ادامه این نقد کمی راحت‌تر و ملموس‌تر باشد. این نکته بسیار مهم را می‌توان با نام پیرنگ، درونمایه یا طرح داستان معرفی کرد؛ عنصری که داستان بر اساس آن در ذهن نویسنده نقش می‌بندد. اما آن چیزی که در این مجموعه داستان بسیار مشهود است عدم دارا بودن یک پیرنگ و درونمایه منسجم، قوی و در عین حال بیان‌کننده یک موقعیت خاص، یک کنتراست، یک تضاد یا خرق عادت است که نویسنده بتواند با پرداختن به آن روایت داستان‌ها را پیش ببرد و تاثیر دلخواه را بر خواننده بگذارد. خطی بودن غالب روایت‌ها و شخصیت‌هایی که در داستان نقش ایفا می‌کنند، عدم وجود بزنگاه یا حتی گرهی کوچک در بیشتر داستان‌ها، تعدد فلاش‌بک‌ها و... همه و همه از جمله دلایل این مدعاست، البته نویسنده خواسته یا ناخواسته سعی کرده است با چیدمان تصویر، موقعیت‌ها یا حتی با ارائه دیالوگ‌های شدیدا احساس‌برانگیز سرپوشی بر این ضعف بگذارد که در این راه تا حدی نیز موفق بوده است.
در تالیف داستان کوتاه این نکته بسیار حائز اهمیت است که نویسنده چگونه داستان خود را با توجه به محدودیت فضا، زمان و گستردگی موضوعی شروع می‌کند که تاثیر مستقیم در انتخاب خواندن ادامه داستان یا عدم آن دارد. در بررسی مجموعه «دوکوهه» این موضوع جای نقد و بررسی دارد. شروع داستان‌ها غالبا با شروعی ایستا و توصیف فضا، مکان یا واگویه‌های ذهنی شخصیت داستان است که این امر موجب سکون و ایجاد نوعی به اصطلاح سکته در ابتدای داستان می‌شود (صص13، 51، 69، 126و...).
حال اگر در طول قسمت‌های میانی داستان‌ها بیشتر توجه کنید این مشکل را در طول روایت داستان‌ها نیز دوباره حس می‌کنید که در این قسمت‌ها طور دیگری رخ می‌نمایاند و می‌توان از دیدگاه جامعه‌شناختی و روانشناختی این مجموعه را بررسی کرد.
با خواندن این مجموعه داستان و با آشنایی با مکاتب ادبی ادوار گذشته در جهان، ذهن انسان بی‌اختیار به سمت آثار دوره رمانتیسم سوق پیدا می‌کند؛ مکتبی که در اواخر قرن 18 و اوایل قرن 19 در فرانسه ظهور کرد و بیشتر نویسندگان پیرو این مکتب را با این مشخصات معرفی می‌کرد که انسان‌هایی هستند به دنبال آزادی از قید و بندهای تولید آثار کلاسیک و ارجحیت دادن احساسات بر تعقل که ماحصل آن می‌شود سایه‌افکنی تدریجی اندوه و غم بر آثار این هنرمندان؛ هنرمندانی چون شکسپیر، گوته، دانته و... در حالی که اینگونه داستان‌نویسی‌ها مربوط به 200 و اندی سال پیش است. در مجموعه «دوکوهه» نیز به خوبی می‌توان بروز این نوع انتقاد حسی و تاثیر خواهش‌های درونی و رنج‌های روحی نویسنده را در جای‌جای نوشته‌ها حس کرد؛ ص 4 (بغض گلوله می‌شود در...)، ص 28 (پرده را کنار می‌زنم تا نور مهتاب...) و ص127 (حسین وقتی که بود همه...) یا حتی در دیالوگ‌ها هم به راحتی جای پای نویسنده و قضاوت وی درباره جامعه پیرامون را لمس می‌کنیم؛ صص 118، 133، 126، 153 و... این روح انتقادی و این احساسات برانگیخته شده موجب شده است نویسنده هر جا که توانسته برای خود فضایی ایجاد کند تا دردش را به تصویر بکشد و بخواهد نوعی خویشتن‌پنداری در قالب شخصیت اول داستان‌ها و در قهرمانان آن داشته باشد؛ دیالوگ‌ها و واگویه‌های درونی از زبان شخصیت اول که بسیار در طول داستان‌ها به چشم می‌خورد، هم موجب ایجاد اطناب در داستان و هم دلیلی بر انتخاب زاویه دید اول شخص در روایت بیشتر این داستان‌هاست که قبلا قول بیان آن داده شده بود، حتی در قسمت‌هایی که قصد تصویر کردن فضا و موقعیت‌های مکانی است.
آلفرد دوموسه در سال‌های آخر عمر رمانتیسم، با پافشاری بر حمایت خود از این سبک می‌گوید: «باید هذیان گفت.» در عین حال نباید از نکات قوت این مجموعه نیز غافل شد و انصاف نداشت؛ که از جمله تقید در استفاده از اسامی ائمه اطهار(ع)، توجه به مشکلات زنان آسیب‌دیده از جنگ، استفاده و اشارات تلویحی بجا و مناسب از عناصر طبیعی مثل گیاهان، جانوران و حتی نور خورشید را می‌توان نام برد. مجموعه داستان «ما از دوکوهه آمدیم، اینجا غریبیم» جوایز و جایگاه‌های زیر را در آلبوم افتخارات خود دارد؛ برنده ششمین همایش سوختگان، رتبه دوم در بخش جشنواره داستان کوتاه ادبیات دفاع مقدس سال 1387، نامزد جایزه هشتمین دوره جشنواره شهید حبیب غنی‌پور در سال 1386 و.... ارسال نظر
پربیننده