تحلیلی بر عناصر داستانی آخرین اثر احمد دهقان
من قاتل پسرتان هستم
احمد دهقان که کتاب جدیدش بزودی منتشر خواهد شد، از نویسندگانی است که داستان‌هایش با نگارش مجموعه «من قاتل پسرتان هستم» وارد مرحله جدیدی شد. نظرات موافق و مخالف زیادی که درباره این مجموعه ابراز شد، نشان از تازگی این اثر در ادبیات جنگ و انقلاب دارد. در این یادداشت چند داستان این مجموعه به شیوه‌ای تحلیلی بررسی و سعی شده داستان‌ها به لحاظ عناصر داستانی مورد توجه قرار گیرند و از لغزیدن به چاله‌های تفسیر و اظهارنظرهای فرامتنی اجتناب شود.
داستان «بلدرچین» روایتی از تجربیات شخصی نویسنده است که نتوانسته پا را از این فراتر بگذارد؛ یعنی نمی‌توان آن را یک اثر ادبی قابل توجه در نظر گرفت.کار اصلی داستان‌نویس این است که تجربیاتش را به گونه‌ای بیاورد که ارزش ادبی داشته باشد؛ به این معنا که غیرشخصی شده باشد و همه زمانی و همه مکانی باشد؛ اگرنه ما در جهان روایت‌ها زندگی می‌کنیم و مسلم است که همه این روایت‌ها نمی‌توانند ارزش ادبی داشته باشند. «بلدرچین» روایتی است از دو فردی که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند جنگ تمام شود تنها به این دلیل که یکی از همرزمانشان شهید شده و آنها دلشان نمی‌آید که به محبوبش خبر بدهند. از نظر پیرنگ داستانی معلوم نیست که چرا این دو نفر آن‌هم درجنگ اینقدر دل نازکند، معلوم نیست الله‌قلی که برای زدن دیده‌بان دشمن به آنجا می‌رود چرا این‌کار را نمی‌کند (ص19). معلوم نیست درجایی آنچنان خطرناک، الله‌قلی چرا عاشق بلدرچین شده است. به هر حال این داستان از نظر عناصر داستانی چیز قابل بیانی ندارد و در قیاس با بقیه داستان‌های این مجموعه، کاری کاملا متفاوت است.
در«زندگی سگی» توصیفات خوبی با فضای داستان هماهنگ و همخوان هستند و بهترین نوع توصیفات نیز توصیفاتی از این دست هستند. در ادامه داستان، رنگ زرد به کرات عنوان شده که نشانه بدحالی و بیماری این افراد و محیطی است که آنها به آن دل‌بسته‌اند: «راهروی اصلی پیش رویم است که دیوارها زرد رنگ است و در میان ازدحام آدم‌های ناقص انتهایش را نمی‌بینم و ده‌ها راهروی فرعی و صدها اتاق. سقف راهرو بلند است و لامپ‌ها همه زرد رنگ هستند و ده‌ها و صدها پنکه سقفی دور خود مى‌چرخند و پیچ و تاب می‌خورند»(ص25). زاویه دید داستان هوشمندانه انتخاب شده و از این بهتر امکان نداشت. سرانجام نام داستان که - برخلاف داستان‌های دیگر- خوب انتخاب شده؛ چنین زندگی‌ای، زندگی سگی است.
در داستان«بلیت» راوی از جنگ به گونه‌ای سخن می‌گوید که گویا جنگیدن او در حد آموزشی برای این بوده که بتواند وضعیت هوا را پیش‌بینی کند. نویسنده شخصیت‌ها را در کنش‌ها و توصیفاتش پردازش می‌کند:«بیابانی با دهان نیمه باز و منگ، آن طرف جوی پر از لجن ایستاده و نگاهم می‌کند. بالاپوش بلند خاکی رنگی پوشیده. ریشش جوگندمی شده و زیر چشمش باد کرده. با چهره‌ای ابلهانه نگاهم می‌کند. می‌ایستم تا بیاید این طرف جوی لخت می‌آید. انگار کلی گوشت اضافی آویزان کرده‌اند به بدنش. به سر و گردنم می‌چسبد و می‌بوسدم»(ص49). در این عبارات، نویسنده رفتار دو شخصیت را نشان می‌دهد.راوی از نگاه خودش بیابانی را فردی منگ با چهره‌ای ابلهانه می‌داند. خودش نیز اصلا از دیدار با او خوشحال نشده. توصیف جوی پر از لجن هم بسیار گیرا و
جا افتاده است؛ نویسنده از میان انبوه توصیفاتی که برای جوی می‌تواند بیاورد پر لجن بودن جوی را انتخاب می‌کند زیرا می‌خواهد نشان دهد این دو نفر که زمانی همرزم بوده‌اند، یکی به راه و اندیشه‌اش ادامه داده و دیگری آن سال‌ها و حال و هوا را فراموش کرده و غرق در مادیات شده است. در واقع به زعم نویسنده، شاید جویی از لجن بین کسانی است که در حال و هوای جنگ مانده‌اند و کسانی که از آن بیرون آمده‌اند. در این داستان، وقایع به آرامی پیش می‌رود و در آخر ضربه نهایی وارد می‌شود. فضای داستان زمستان است که به خوبی سردی حاکم بر روابط را نشان می‌دهد و مکان نیز ترافیک در شهری شلوغ که هر کس به فکر کار خویش است. نحوه پردازش شخصیت بیابانی از طریق کنش‌هایی شکل می‌گیرد که به ذهن راوی می‌رسد و از این نظر شخصیت وی خوب توصیف می‌شود.
در« بازگشت» نشانه‌هایی از طنز و حتی هجو دیده می‌شود، مثلا صفحه 87کتاب:«چیزی نداشتیم...همه غنیمت‌مان از جوانی و جنگ همین بود.» یا«قرار شده وقتی رسیدیم، مردم بیایند استقبال‌مان.کلی گاو و گوسفند آماده کرده‌اند و گل فروشی‌ها خالی شده. قرار است برای این آخرین استقبال‌مان سنگ تمام بگذارند و از شماها که افتخار دین و میهن هستید تجلیل کنند»(ص79). قطارهایی که آنان منتظرش هستند در سراب پیچ و تاب می‌خورد زیرا وضعیتی که آنان انتظارش را دارند در واقع وجود ندارد: «قطار
نفس نفس می‌زد و در سراب پیچ و تاب می‌خورد»(ص79). و در نهایت این بی‌توجهی چنین عصیانی را در پی دارد:«لان جان با عصا شیشه را شکست و فرمانده در را از جا کند. رضا رو دوش یکی رفت و پرید بالا. صدای خرد شدن شیشه از همه جا می‌آمد. ما رام شدنی نبودیم» (ص82). آخرین جملات داستان آن را به نحو غیر قابل تردیدی نمادین می‌سازد:«همه‌مان برخاستیم اما نمی‌دانستیم کجا باید بنشینیم»(ص83). نگاه
تحلیلی بر عناصر داستانی آخرین اثر احمد دهقان
من قاتل پسرتان هستم
احمد دهقان که کتاب جدیدش بزودی منتشر خواهد شد، از نویسندگانی است که داستان‌هایش با نگارش مجموعه «من قاتل پسرتان هستم» وارد مرحله جدیدی شد. نظرات موافق و مخالف زیادی که درباره این مجموعه ابراز شد، نشان از تازگی این اثر در ادبیات جنگ و انقلاب دارد. در این یادداشت چند داستان این مجموعه به شیوه‌ای تحلیلی بررسی و سعی شده داستان‌ها به لحاظ عناصر داستانی مورد توجه قرار گیرند و از لغزیدن به چاله‌های تفسیر و اظهارنظرهای فرامتنی اجتناب شود.
داستان «بلدرچین» روایتی از تجربیات شخصی نویسنده است که نتوانسته پا را از این فراتر بگذارد؛ یعنی نمی‌توان آن را یک اثر ادبی قابل توجه در نظر گرفت.کار اصلی داستان‌نویس این است که تجربیاتش را به گونه‌ای بیاورد که ارزش ادبی داشته باشد؛ به این معنا که غیرشخصی شده باشد و همه زمانی و همه مکانی باشد؛ اگرنه ما در جهان روایت‌ها زندگی می‌کنیم و مسلم است که همه این روایت‌ها نمی‌توانند ارزش ادبی داشته باشند. «بلدرچین» روایتی است از دو فردی که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند جنگ تمام شود تنها به این دلیل که یکی از همرزمانشان شهید شده و آنها دلشان نمی‌آید که به محبوبش خبر بدهند. از نظر پیرنگ داستانی معلوم نیست که چرا این دو نفر آن‌هم درجنگ اینقدر دل نازکند، معلوم نیست الله‌قلی که برای زدن دیده‌بان دشمن به آنجا می‌رود چرا این‌کار را نمی‌کند (ص19). معلوم نیست درجایی آنچنان خطرناک، الله‌قلی چرا عاشق بلدرچین شده است. به هر حال این داستان از نظر عناصر داستانی چیز قابل بیانی ندارد و در قیاس با بقیه داستان‌های این مجموعه، کاری کاملا متفاوت است.
در«زندگی سگی» توصیفات خوبی با فضای داستان هماهنگ و همخوان هستند و بهترین نوع توصیفات نیز توصیفاتی از این دست هستند. در ادامه داستان، رنگ زرد به کرات عنوان شده که نشانه بدحالی و بیماری این افراد و محیطی است که آنها به آن دل‌بسته‌اند: «راهروی اصلی پیش رویم است که دیوارها زرد رنگ است و در میان ازدحام آدم‌های ناقص انتهایش را نمی‌بینم و ده‌ها راهروی فرعی و صدها اتاق. سقف راهرو بلند است و لامپ‌ها همه زرد رنگ هستند و ده‌ها و صدها پنکه سقفی دور خود مى‌چرخند و پیچ و تاب می‌خورند»(ص25). زاویه دید داستان هوشمندانه انتخاب شده و از این بهتر امکان نداشت. سرانجام نام داستان که - برخلاف داستان‌های دیگر- خوب انتخاب شده؛ چنین زندگی‌ای، زندگی سگی است.
در داستان«بلیت» راوی از جنگ به گونه‌ای سخن می‌گوید که گویا جنگیدن او در حد آموزشی برای این بوده که بتواند وضعیت هوا را پیش‌بینی کند. نویسنده شخصیت‌ها را در کنش‌ها و توصیفاتش پردازش می‌کند:«بیابانی با دهان نیمه باز و منگ، آن طرف جوی پر از لجن ایستاده و نگاهم می‌کند. بالاپوش بلند خاکی رنگی پوشیده. ریشش جوگندمی شده و زیر چشمش باد کرده. با چهره‌ای ابلهانه نگاهم می‌کند. می‌ایستم تا بیاید این طرف جوی لخت می‌آید. انگار کلی گوشت اضافی آویزان کرده‌اند به بدنش. به سر و گردنم می‌چسبد و می‌بوسدم»(ص49). در این عبارات، نویسنده رفتار دو شخصیت را نشان می‌دهد.راوی از نگاه خودش بیابانی را فردی منگ با چهره‌ای ابلهانه می‌داند. خودش نیز اصلا از دیدار با او خوشحال نشده. توصیف جوی پر از لجن هم بسیار گیرا و
جا افتاده است؛ نویسنده از میان انبوه توصیفاتی که برای جوی می‌تواند بیاورد پر لجن بودن جوی را انتخاب می‌کند زیرا می‌خواهد نشان دهد این دو نفر که زمانی همرزم بوده‌اند، یکی به راه و اندیشه‌اش ادامه داده و دیگری آن سال‌ها و حال و هوا را فراموش کرده و غرق در مادیات شده است. در واقع به زعم نویسنده، شاید جویی از لجن بین کسانی است که در حال و هوای جنگ مانده‌اند و کسانی که از آن بیرون آمده‌اند. در این داستان، وقایع به آرامی پیش می‌رود و در آخر ضربه نهایی وارد می‌شود. فضای داستان زمستان است که به خوبی سردی حاکم بر روابط را نشان می‌دهد و مکان نیز ترافیک در شهری شلوغ که هر کس به فکر کار خویش است. نحوه پردازش شخصیت بیابانی از طریق کنش‌هایی شکل می‌گیرد که به ذهن راوی می‌رسد و از این نظر شخصیت وی خوب توصیف می‌شود.
در« بازگشت» نشانه‌هایی از طنز و حتی هجو دیده می‌شود، مثلا صفحه 87کتاب:«چیزی نداشتیم...همه غنیمت‌مان از جوانی و جنگ همین بود.» یا«قرار شده وقتی رسیدیم، مردم بیایند استقبال‌مان.کلی گاو و گوسفند آماده کرده‌اند و گل فروشی‌ها خالی شده. قرار است برای این آخرین استقبال‌مان سنگ تمام بگذارند و از شماها که افتخار دین و میهن هستید تجلیل کنند»(ص79). قطارهایی که آنان منتظرش هستند در سراب پیچ و تاب می‌خورد زیرا وضعیتی که آنان انتظارش را دارند در واقع وجود ندارد: «قطار
نفس نفس می‌زد و در سراب پیچ و تاب می‌خورد»(ص79). و در نهایت این بی‌توجهی چنین عصیانی را در پی دارد:«لان جان با عصا شیشه را شکست و فرمانده در را از جا کند. رضا رو دوش یکی رفت و پرید بالا. صدای خرد شدن شیشه از همه جا می‌آمد. ما رام شدنی نبودیم» (ص82). آخرین جملات داستان آن را به نحو غیر قابل تردیدی نمادین می‌سازد:«همه‌مان برخاستیم اما نمی‌دانستیم کجا باید بنشینیم»(ص83). ارسال نظر
پربیننده