کاظم مزینانی:
ادبیات دفاع مقدس
از فقر عناصر ادبی در رنج است
محمدکاظم مزینانى، نویسنده کتاب «پاییز در قطار» حالا یک نویسنده شناخته شده است. بيش‌تر از دو سال از برگزیده شدن کتاب او در جایزه کتاب سال جمهورى اسلامى و جایزه ادبى شهید حبیب غنى‌پور نمى‌گذرد. این نویسنده ۴۳ ساله، اهل شهرستان دامغان و فارغ‌التحصیل رشته زبان و ادبیات فارسى از دانشگاه شهید بهشتى است. اگر چه در چند حوزه مجزا و مشخص کار مى‌کند اما بیشتر فعالیت‌هایش روى ادبیات کودک و نوجوان متمرکز شده است.
جایزه کتاب سال سلام بچه‌ها با کتاب «شعرهای ناتمام»، جایزه کتاب‌های دینی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با کتاب «ای زمین ای سنگدل»، جایزه جشنواره کتاب رشد به خاطر کتاب‌های زندگینامه شهریار و داریوش هخامنشی، دیپلم افتخار جشنواره بین‌المللی کتاب کودک و نوجوان و جایزه جشنواره ادبیات دینی با کتاب «سوار سوم»، جایزه نخستین جشنواره داستان انقلاب برای رمان «سه‌گانه شاهانه» و جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی و جایزه ادبی شهید غنی‌پور برای کتاب «پاییز در قطار» برخی از جوایزی است که این نویسنده به دست آورده و چاپ سوم این کتاب به‌تازگی منتشر شده است. گفت‌وگو با کاظم مزینانی به همین بهانه و درباره این کتاب انجام شده است.
فکر نوشتن «پاییز در قطار» از کجا آمد؟
ایده این داستان با شنیدن خبرى از رادیو در ذهنم جرقه زد. مادر یک شهید در برنامه‌ای رادیویى از پسرش مى‌گفت که اسبى داشت و او را بسیار دوست داشت و هر دوی آنها در یک روز و یک ساعت معین پرواز کردند. این خبر در ذهنم رسوب کرد و به مرور شد داستان «خانه ابرى».
در جایی گفته بودید «پاییز در قطار» به نوعی بازنویسی «خانه ابری» است. آیا بازنویسی این اثر دلیل خاصی داشت؟
متاسفانه در حق کتاب «خانه ابرى» جفا شد. از این کتاب تنها هزار نسخه - آن هم براى شرکت در نمایشگاه بین‌المللى کتاب - به چاپ رسید. به همین خاطر این اثر نتوانست خودش را نشان بدهد به طورى که هر وقت در بیوگرافى کارهاى خود به این کتاب اشاره می‌کردم احساس می‌کردم چنین کتابى را ننوشته‌ام، اما از بلنداقبالى‌ام بود که با حسن نظر مدیر کارگاه قصه و رمان و موافقت رئیس مرکز آفرینش‌هاى ادبى حوزه هنرى، این کتاب دوباره به چاپ رسید البته با تغییرات فراوان. چون به نظرم رسید بهتر است این کتاب پیش از چاپ مجدد بازنویسى و ایرادهاى آن برطرف شود، پس نشستم و از نو آن را نوشتم. حاصلش هم شد داستانى که به کلى با «خانه ابرى» متفاوت است. هم از نظر ساختار و هم فضاسازى و حتى پایان‌بندى، به همین خاطر اسم آن بچه را هم که سر زایمان رفته بود عوض کردم و گذاشتم «پاییز در قطار».
این کتاب تا به حال موفقیت‌هایى را کسب کرده است؛ برگزیده شدن درکتاب سال و جایزه ادبى شهید غنى‌پور و... علت این موفقیت را در چه می‌بینید؟
اینکه چرا این کتاب به مذاق برخى خوش نشسته است باید از خود آنان پرسید. نمی‌دانم، شاید به این خاطر که داستان مضمون و فضاى عاطفى دارد. شاید هم به خاطر تصویرپردازى‌هاى حس‌برانگیز و نوعى شاعرانگى. شاید هم به این خاطر که داستان از نگاه حیوانات بیان شده و حتى شخصیت‌هاى انسانى اثر از دریچه نگاه حیوانات به تصویر کشیده شده‌اند. شاید هم یکى از دلایل توجه به این داستان این باشد که به گونه‌اى غیرمستقیم به جنگ پرداخته شده است.
رمان و داستان تا چه اندازه می‌تواند بار دفاع مقدس را به دوش بکشد؟ منظورم این است که دفاع مقدس واقعه‌اى تاریخى بود اما...
هر رویدادى حتى در همان لحظه وقوع با تخیل، وهم و گمان در هم می‌آمیزد چرا که به محض وقوع به گذشته می‌پیوندد. هر واقعه‌اى حتى خارج از سیطره ادبیات و هنر، به شکل غریبى، مجازنما و خیالگونه است. خاطرات باقى مانده از سالیان جنگ نیز از این قاعده فرمان می‌برند. مثلا واقعه شهادت یک غواص ایرانى در اروندرود تا اندازه زیادى با جوهر تخیل و مجاز آمیخته است. نه‌تنها اکنون و پس از گذشت سالیان؛ که در همان لحظه وقوع حتى از نگاه دوست همرزمش در همان لحظه! از همه اینها گذشته، مگر می‌شود بدون بهره‌گیرى از تخیل و مجاز درباره جنگ داستان نوشت؟ خیلى چیزها می‌شود نوشت، اما داستان نه!
برخى معتقدند، آثارى که تا کنون درباره دفاع مقدس نوشته شده نقل و روایت بوده است و آثار کمترى بر اساس خلاقیت‌هاى ادبى نوشته شده. با این نکته موافقید؟
متاسفانه همین‌گونه است. البته من خودم را نویسنده ادبیات دفاع مقدس نمی‌دانم اما چون در چند سال گذشته توفیق خواندن بسیارى از آثار منتشر شده در این عرصه را داشته‌ام، به ضرس قاطع می‌گویم که ادبیات به اصطلاح دفاع مقدس بیشتر پرده‌دار بوده تا آینه‌دار. بى پرده بگویم، ادبیات دفاع مقدس از جنبه زیبایى‌شناسانه و از دیدگاه معرفت‌شناسى با مشکل روبه‌رو است. کتاب‌هاى چاپ شده در این زمینه با ملاک‌هاى زیبایى‌شناسانه نسبت تام و تمامى ندارند و از نظر سبک، اسلوب و قالب، از منظر زبان و بیان و از جنبه جوهر ادبى و هنرى به فقر مزمن دچارند. البته از حق نگذریم کتاب‌هایى برجسته - هر چند اندک شمار- در این زمینه منتشر شده‌اند اما اینها مستثنا هستند و در برابر حجم عظیم کتاب‌هاى کم‌مایه جلوه چندانى ندارند. در یک کلام می‌توان گفت، ادبیات دفاع مقدس از فقر این عناصر ادبى در رنج است: استعاره‌پردازى، خیال‌ورزى، مجازگویى، بن‌مایه‌هاى اساطیرى و افسانه‌اى، شاعرانگى و لطافت بداهه‌گویى و نازک‌اندیشى. گفت و گو
کاظم مزینانی:
ادبیات دفاع مقدس
از فقر عناصر ادبی در رنج است
محمدکاظم مزینانى، نویسنده کتاب «پاییز در قطار» حالا یک نویسنده شناخته شده است. بيش‌تر از دو سال از برگزیده شدن کتاب او در جایزه کتاب سال جمهورى اسلامى و جایزه ادبى شهید حبیب غنى‌پور نمى‌گذرد. این نویسنده ۴۳ ساله، اهل شهرستان دامغان و فارغ‌التحصیل رشته زبان و ادبیات فارسى از دانشگاه شهید بهشتى است. اگر چه در چند حوزه مجزا و مشخص کار مى‌کند اما بیشتر فعالیت‌هایش روى ادبیات کودک و نوجوان متمرکز شده است.
جایزه کتاب سال سلام بچه‌ها با کتاب «شعرهای ناتمام»، جایزه کتاب‌های دینی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با کتاب «ای زمین ای سنگدل»، جایزه جشنواره کتاب رشد به خاطر کتاب‌های زندگینامه شهریار و داریوش هخامنشی، دیپلم افتخار جشنواره بین‌المللی کتاب کودک و نوجوان و جایزه جشنواره ادبیات دینی با کتاب «سوار سوم»، جایزه نخستین جشنواره داستان انقلاب برای رمان «سه‌گانه شاهانه» و جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی و جایزه ادبی شهید غنی‌پور برای کتاب «پاییز در قطار» برخی از جوایزی است که این نویسنده به دست آورده و چاپ سوم این کتاب به‌تازگی منتشر شده است. گفت‌وگو با کاظم مزینانی به همین بهانه و درباره این کتاب انجام شده است.
فکر نوشتن «پاییز در قطار» از کجا آمد؟
ایده این داستان با شنیدن خبرى از رادیو در ذهنم جرقه زد. مادر یک شهید در برنامه‌ای رادیویى از پسرش مى‌گفت که اسبى داشت و او را بسیار دوست داشت و هر دوی آنها در یک روز و یک ساعت معین پرواز کردند. این خبر در ذهنم رسوب کرد و به مرور شد داستان «خانه ابرى».
در جایی گفته بودید «پاییز در قطار» به نوعی بازنویسی «خانه ابری» است. آیا بازنویسی این اثر دلیل خاصی داشت؟
متاسفانه در حق کتاب «خانه ابرى» جفا شد. از این کتاب تنها هزار نسخه - آن هم براى شرکت در نمایشگاه بین‌المللى کتاب - به چاپ رسید. به همین خاطر این اثر نتوانست خودش را نشان بدهد به طورى که هر وقت در بیوگرافى کارهاى خود به این کتاب اشاره می‌کردم احساس می‌کردم چنین کتابى را ننوشته‌ام، اما از بلنداقبالى‌ام بود که با حسن نظر مدیر کارگاه قصه و رمان و موافقت رئیس مرکز آفرینش‌هاى ادبى حوزه هنرى، این کتاب دوباره به چاپ رسید البته با تغییرات فراوان. چون به نظرم رسید بهتر است این کتاب پیش از چاپ مجدد بازنویسى و ایرادهاى آن برطرف شود، پس نشستم و از نو آن را نوشتم. حاصلش هم شد داستانى که به کلى با «خانه ابرى» متفاوت است. هم از نظر ساختار و هم فضاسازى و حتى پایان‌بندى، به همین خاطر اسم آن بچه را هم که سر زایمان رفته بود عوض کردم و گذاشتم «پاییز در قطار».
این کتاب تا به حال موفقیت‌هایى را کسب کرده است؛ برگزیده شدن درکتاب سال و جایزه ادبى شهید غنى‌پور و... علت این موفقیت را در چه می‌بینید؟
اینکه چرا این کتاب به مذاق برخى خوش نشسته است باید از خود آنان پرسید. نمی‌دانم، شاید به این خاطر که داستان مضمون و فضاى عاطفى دارد. شاید هم به خاطر تصویرپردازى‌هاى حس‌برانگیز و نوعى شاعرانگى. شاید هم به این خاطر که داستان از نگاه حیوانات بیان شده و حتى شخصیت‌هاى انسانى اثر از دریچه نگاه حیوانات به تصویر کشیده شده‌اند. شاید هم یکى از دلایل توجه به این داستان این باشد که به گونه‌اى غیرمستقیم به جنگ پرداخته شده است.
رمان و داستان تا چه اندازه می‌تواند بار دفاع مقدس را به دوش بکشد؟ منظورم این است که دفاع مقدس واقعه‌اى تاریخى بود اما...
هر رویدادى حتى در همان لحظه وقوع با تخیل، وهم و گمان در هم می‌آمیزد چرا که به محض وقوع به گذشته می‌پیوندد. هر واقعه‌اى حتى خارج از سیطره ادبیات و هنر، به شکل غریبى، مجازنما و خیالگونه است. خاطرات باقى مانده از سالیان جنگ نیز از این قاعده فرمان می‌برند. مثلا واقعه شهادت یک غواص ایرانى در اروندرود تا اندازه زیادى با جوهر تخیل و مجاز آمیخته است. نه‌تنها اکنون و پس از گذشت سالیان؛ که در همان لحظه وقوع حتى از نگاه دوست همرزمش در همان لحظه! از همه اینها گذشته، مگر می‌شود بدون بهره‌گیرى از تخیل و مجاز درباره جنگ داستان نوشت؟ خیلى چیزها می‌شود نوشت، اما داستان نه!
برخى معتقدند، آثارى که تا کنون درباره دفاع مقدس نوشته شده نقل و روایت بوده است و آثار کمترى بر اساس خلاقیت‌هاى ادبى نوشته شده. با این نکته موافقید؟
متاسفانه همین‌گونه است. البته من خودم را نویسنده ادبیات دفاع مقدس نمی‌دانم اما چون در چند سال گذشته توفیق خواندن بسیارى از آثار منتشر شده در این عرصه را داشته‌ام، به ضرس قاطع می‌گویم که ادبیات به اصطلاح دفاع مقدس بیشتر پرده‌دار بوده تا آینه‌دار. بى پرده بگویم، ادبیات دفاع مقدس از جنبه زیبایى‌شناسانه و از دیدگاه معرفت‌شناسى با مشکل روبه‌رو است. کتاب‌هاى چاپ شده در این زمینه با ملاک‌هاى زیبایى‌شناسانه نسبت تام و تمامى ندارند و از نظر سبک، اسلوب و قالب، از منظر زبان و بیان و از جنبه جوهر ادبى و هنرى به فقر مزمن دچارند. البته از حق نگذریم کتاب‌هایى برجسته - هر چند اندک شمار- در این زمینه منتشر شده‌اند اما اینها مستثنا هستند و در برابر حجم عظیم کتاب‌هاى کم‌مایه جلوه چندانى ندارند. در یک کلام می‌توان گفت، ادبیات دفاع مقدس از فقر این عناصر ادبى در رنج است: استعاره‌پردازى، خیال‌ورزى، مجازگویى، بن‌مایه‌هاى اساطیرى و افسانه‌اى، شاعرانگى و لطافت بداهه‌گویى و نازک‌اندیشى. ارسال نظر
پربیننده