شهرام خرازی‌ها: نمایش «سه جلسه تراپی و یک مهمانی...» امسال در بخش چشم‌انداز سی و دومین جشنواره تئاتر فجر شرکت کرده است. سالن چهارسوی تئاترشهر چند شب گذشته با سالنی لبریز از تماشاگر میزبان این نمایش بود. نغمه ثمینی نمایشنامه «سه جلسه...» را براساس داستانی از «هاروکی موراکامی» (نویسنده شهیر ژاپنی) نوشته است. اگر چه متن فلسفی- روانشناختی خانم ثمینی متن موقر، تفکربرانگیز و چندلایه‌ای است که به تفاسیر مختلف راه می‌دهد اما از یک دستنوشته و طرح خام و ادیت نشده برای نمایش رادیویی فراتر نمی‌رود. اجرا آشکارا ثابت می‌کند که متن فاقد حداقل پتانسیل لازم برای نمایش صحنه‌ای است و از «اکت» و«فرم» (فرم به معنی نمودهای حرکتی و بصری فراتر از کلام و دیالوگ، نه فرم در معنای شکل و قالب) در آن خبری نیست! چرا نمایشی که 90 دقیقه تمام (جز دو تا سه دقیقه) «حرف» خالص است، با کلام آغاز می‌شود، با کلام ادامه می‌یابد و با کلام خاتمه می‌پذیرد، به بخش چشم‌انداز جشنواره تئاتر فجر راه یافته است؟ آیا جایگاه این نمایش در رادیو و بخش «رادیوتئاتر» جشنواره نبود؟ کل متن را که روی کاغذ بنشانیم نهایت به یک «کولاژ» نوشتاری دست می‌یابیم که نه می‌توان نمایشنامه خواندش نه داستان، حتی چیزی بین این دو هم نیست، بیشتر یک متن رتوش نشده است برای «قصه شب» رادیو! «سه جلسه...» با دیالوگ‌های رد و بدل شده بین یک زن و مرد آغاز می‌شود. نمایش از همان ابتدا ساختار خود را براساس «صوت» و «دیالوگ» شکل می‌دهد و تا پایان به این ساختار صوتی وفادار می‌ماند. «سه جلسه...» به وضوح به دو نیمه قابل تقسیم‌بندی است؛ نیمه اول که مربوط است به جلسات تراپی دو نفره و نیمه دوم که «میمون شیناگابا» (سعید چنگیزیان) هم در جلسه تراپی حضور دارد. نیمه اول شرح کلامی (و نه اجرایی) سلسله جلسات روانکاوی یک دکتر روانشناس است که در پی معالجه زنی برمی‌آید که دانشجوی تاریخ است و نامش را به خاطر نمی‌آورد. نمایش «سه جلسه...» در نیمه نخست یک نمایش روانشناختی و درونگراست اما در نیمه دوم تبدیل می‌شود به نمایشی آکنده از پیام‌های پنهان فلسفی و بشدت نمادین. «سمبلیزم» و «فمینیزم» نمایش در فصل پایانی آنجا که صدای مدرس برنامه آشپزی تلویزیون در حال آموزش روش پخت مرغ شکم‌پر شنیده می‌شود، به اوج می‌رسد. مرغ شکم‌پر کنایه از موجودی است که در طول تاریخ مردان به او به چشم ابزاری برای مصرف کردن نگریسته‌اند و هویتش را زیر پا نهاده‌اند. ثمینی هوشمندانه جنسیت مذکر را برای مدرس آشپزی برگزیده است. تمثیل مرغ شکم‌پر نیز اگر چه قدری رو است اما به هر حال برای نمایشی در حد و اندازه‌های «سه جلسه...» پذیرفتنی است. در نیمه نخست از کنش و واکنش بدنی و استفاده از قابلیت‌های جسمی بازیگران خبری نیست. گویی یک نفر ضبط‌صوتی را در دفتر کار روانکاو مخفی کرده و اینک در حال گوش کردن به مکالمات بین تراپیست و بیمار است؛ یک جور استراق سمع خنثی که حتی در حد گفت و شنودهای خاله‌زنکی هم جذاب نیست هرچند واجد معانی عمیق است. نیمه دوم با ورود میمون آغاز می‌شود که در پی دریافت گواهی سلامت روان برای ورود به دنیای آدم‌هاست. از این پس بافت رئال نیمه اول بسیار ناگهانی و البته بدون برخورداری از منطق دراماتیک، عوض می‌شود و به قول کارگردان نمایش (افسانه ماهیان) به «رئالیسم جادویی» میل می‌کند که البته قائل شدن سبک رئالیسم جادویی برای نیمه دوم این نمایش از اساس غلط است زیرا این سبک واجد ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی است که اثر چندانی از آنها در این نمایش موجود نیست و نمی‌توان به صرف همکلام شدن انسان با میمون، ادعای رئالیسم جادویی داشت. «رئالیسم جادویی» مفروض و مورد نظر نویسنده و کارگردان هم اصلا رئالیسم جادویی نیست و بیشتر به «گروتسک» و «سوررئالیسم» میل می‌کند و با هیچ چسبی هم به «رئالیسم» نیمه نخست نمایش نمی‌چسبد و سامانه نمایشنامه را از هم می‌گسلد. مرز بین دو نیمه نمایش با ورود بی‌مقدمه و پیش‌زمینه‌سازی نشده میمون انسان‌نما و چند برش از کشمکش تراپیست با او مشخص می‌شود که البته ضمن غافلگیر کردن تماشاگر بسیار ترسناک از آب درآمده است. این برش‌ها که خیلی زود خاتمه می‌یابد تنها بخشی از نمایش است که جنبه صوتی پررنگ ندارد و به «اکت» میدان می‌دهد؛ همچون جرقه‌ای از آتش در دل یخبندان که خیلی زود فرو می‌نشیند و به شعله تبدیل نمی‌شود! نویسنده در بهره‌گیری از پتانسیل‌های نمایشی میمون چندان خبره عمل نمی‌کند. او می‌خواهد میمون را به عنوان نمودی زنده از فرضیه «داروین» و سمبل «نرینگی» وارد نمایش کند اما در عمل این ترفند نتیجه خاصی به بار نمی‌آورد. ثمینی نظریه «روانکاوی» و رویکرد «روان‌پویشی» را هم در جای جای نمایشنامه مدنظر داشته است. رویکرد «روان‌پویشی» در روانشناسی بالینی، انگیزه‌ها و تعارض‌های ناهشیار را ریشه رفتار محسوب می‌کند همچنین تأکید زیادی بر تحلیل تجارب پیشین فرد دارد. مظهر این رویکرد، نظریه اولیه «روانکاوی» و شیوه درمانی زیگموند فروید است. براساس یکی از مفروضات اصلی نظریه فروید که تحت عنوان «جبر روانی» شناخته می‌شود، هر کاری که می‌کنیم معنا و هدفی دارد؛ روانکاو به کمک این دیدگاه می‌تواند از حجم انبوهی از داده‌های بیمار برای ریشه‌یابی رفتار و مشکلات وی استفاده کند. تراپیست نمایش نیز همین قصد را دارد. در نظریه روانکاوی رفتار عادی، رفتار عجیب، رویاها و کابوس‌ها همگی مهم و دارای معنا هستند. روانکاوان سنتی بر این اعتقادند که تنها راه و مؤثرترین راه برای غلبه بر «روان رنجوری» بیمار، دادن «بینش» به او است. تراپیست نمایش از همان گام نخست می‌کوشد این بینش را در زنی که نام (در اصل هویت) خویش را از یاد برده، ایجاد کند. زن با ترفندهایی که تراپیست به کار می‌بندد می‌کوشد به خودش کمک کند و هویت از دست رفته‌اش را بازیابد. نقطه آغازین این بازیابی زمانی است که زن قضیه خودکشی دانشجوی ادبیات را به یاد می‌آورد. نمایش تا اینجا هرچند کند و کشدار و البته با اتلاف وقت، خوب پیش می‌رود اما درست در لحظه‌ای که باید گره مشکلات بیمار گشوده شود، سر و کله میمون انسان‌نما پیدا می‌شود و ساختار بنیادین نمایش درهم می‌ریزد. می‌شد ورود میمون انسان‌نما به حیطه تراپی و مواجه کردن او با بیمار را ترفندی هوشمندانه و عامدانه از جانب روانکاو به قصد معالجه فرض کرد اما افسوس که نمایش این فرض قابل قبول و باورپذیر را نادیده می‌گیرد و از ورود میمون نه به قصد معالجه بلکه به منظور طرح نظریه داروین و پیش کشیدن موضوعاتی همچون «لیبیدو» و البته عوض کردن فضای عبوس و کاملا جدی نیمه اولیه نمایش بهره می‌گیرد. اگر چه متن نمایش «سه جلسه...» بر مبنای نظریه روانکاوی نوشته شده است اما نویسنده در درک این نظریه فروید به خطا رفته، برداشت سطحی از آن داشته و کاملا مشخص است که فقط به دانش و معلومات خود متکی بوده و از یک نفر روانشناس یا روانپزشک مشاوره نگرفته است. در کار با چنین مضامین ثقیلی علاوه بر مشاور روانشناس نیاز به یک نفر دراماتورژ هم هست، متأسفانه نمایشنامه دراماتورژی هم نشده است. با این اوصاف به نظر می‌رسد متن «سه جلسه...» شبیه به سیاه‌مشقی است که برای رسیدن به اجرای جشنواره فجر، بسیار شتابناک نوشته شده و بدون ادیت، رتوش و بازنویسی بر پهنه کاغذ متوقف مانده و جا خوش کرده است! ایده‌های مکتب «روانکاوی» در سطح نوشتاری نمایش باقی می‌ماند و به عمق متن و در نتیجه به اجرا تزریق نمی‌شود. گاه در برخی نمایش‌ها، بازی یک یا چند نفر از بازیگران بر کل اجرا سایه افکنده و همه چیز را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد. بازی تحسین‌برانگیز سعید چنگیزیان در نقش میمون شیناگابا تنها چیزی است که از نمایش «سه جلسه تراپی...» در خاطر تماشاگرانش باقی می‌ماند. نقد نمایش «سه جلسه تراپی و یک مهمانی...»
نمایشی پرگو و فاقد عمق
شهرام خرازی‌ها: نمایش «سه جلسه تراپی و یک مهمانی...» امسال در بخش چشم‌انداز سی و دومین جشنواره تئاتر فجر شرکت کرده است. سالن چهارسوی تئاترشهر چند شب گذشته با سالنی لبریز از تماشاگر میزبان این نمایش بود. نغمه ثمینی نمایشنامه «سه جلسه...» را براساس داستانی از «هاروکی موراکامی» (نویسنده شهیر ژاپنی) نوشته است. اگر چه متن فلسفی- روانشناختی خانم ثمینی متن موقر، تفکربرانگیز و چندلایه‌ای است که به تفاسیر مختلف راه می‌دهد اما از یک دستنوشته و طرح خام و ادیت نشده برای نمایش رادیویی فراتر نمی‌رود. اجرا آشکارا ثابت می‌کند که متن فاقد حداقل پتانسیل لازم برای نمایش صحنه‌ای است و از «اکت» و«فرم» (فرم به معنی نمودهای حرکتی و بصری فراتر از کلام و دیالوگ، نه فرم در معنای شکل و قالب) در آن خبری نیست! چرا نمایشی که 90 دقیقه تمام (جز دو تا سه دقیقه) «حرف» خالص است، با کلام آغاز می‌شود، با کلام ادامه می‌یابد و با کلام خاتمه می‌پذیرد، به بخش چشم‌انداز جشنواره تئاتر فجر راه یافته است؟ آیا جایگاه این نمایش در رادیو و بخش «رادیوتئاتر» جشنواره نبود؟ کل متن را که روی کاغذ بنشانیم نهایت به یک «کولاژ» نوشتاری دست می‌یابیم که نه می‌توان نمایشنامه خواندش نه داستان، حتی چیزی بین این دو هم نیست، بیشتر یک متن رتوش نشده است برای «قصه شب» رادیو! «سه جلسه...» با دیالوگ‌های رد و بدل شده بین یک زن و مرد آغاز می‌شود. نمایش از همان ابتدا ساختار خود را براساس «صوت» و «دیالوگ» شکل می‌دهد و تا پایان به این ساختار صوتی وفادار می‌ماند. «سه جلسه...» به وضوح به دو نیمه قابل تقسیم‌بندی است؛ نیمه اول که مربوط است به جلسات تراپی دو نفره و نیمه دوم که «میمون شیناگابا» (سعید چنگیزیان) هم در جلسه تراپی حضور دارد. نیمه اول شرح کلامی (و نه اجرایی) سلسله جلسات روانکاوی یک دکتر روانشناس است که در پی معالجه زنی برمی‌آید که دانشجوی تاریخ است و نامش را به خاطر نمی‌آورد. نمایش «سه جلسه...» در نیمه نخست یک نمایش روانشناختی و درونگراست اما در نیمه دوم تبدیل می‌شود به نمایشی آکنده از پیام‌های پنهان فلسفی و بشدت نمادین. «سمبلیزم» و «فمینیزم» نمایش در فصل پایانی آنجا که صدای مدرس برنامه آشپزی تلویزیون در حال آموزش روش پخت مرغ شکم‌پر شنیده می‌شود، به اوج می‌رسد. مرغ شکم‌پر کنایه از موجودی است که در طول تاریخ مردان به او به چشم ابزاری برای مصرف کردن نگریسته‌اند و هویتش را زیر پا نهاده‌اند. ثمینی هوشمندانه جنسیت مذکر را برای مدرس آشپزی برگزیده است. تمثیل مرغ شکم‌پر نیز اگر چه قدری رو است اما به هر حال برای نمایشی در حد و اندازه‌های «سه جلسه...» پذیرفتنی است. در نیمه نخست از کنش و واکنش بدنی و استفاده از قابلیت‌های جسمی بازیگران خبری نیست. گویی یک نفر ضبط‌صوتی را در دفتر کار روانکاو مخفی کرده و اینک در حال گوش کردن به مکالمات بین تراپیست و بیمار است؛ یک جور استراق سمع خنثی که حتی در حد گفت و شنودهای خاله‌زنکی هم جذاب نیست هرچند واجد معانی عمیق است. نیمه دوم با ورود میمون آغاز می‌شود که در پی دریافت گواهی سلامت روان برای ورود به دنیای آدم‌هاست. از این پس بافت رئال نیمه اول بسیار ناگهانی و البته بدون برخورداری از منطق دراماتیک، عوض می‌شود و به قول کارگردان نمایش (افسانه ماهیان) به «رئالیسم جادویی» میل می‌کند که البته قائل شدن سبک رئالیسم جادویی برای نیمه دوم این نمایش از اساس غلط است زیرا این سبک واجد ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی است که اثر چندانی از آنها در این نمایش موجود نیست و نمی‌توان به صرف همکلام شدن انسان با میمون، ادعای رئالیسم جادویی داشت. «رئالیسم جادویی» مفروض و مورد نظر نویسنده و کارگردان هم اصلا رئالیسم جادویی نیست و بیشتر به «گروتسک» و «سوررئالیسم» میل می‌کند و با هیچ چسبی هم به «رئالیسم» نیمه نخست نمایش نمی‌چسبد و سامانه نمایشنامه را از هم می‌گسلد. مرز بین دو نیمه نمایش با ورود بی‌مقدمه و پیش‌زمینه‌سازی نشده میمون انسان‌نما و چند برش از کشمکش تراپیست با او مشخص می‌شود که البته ضمن غافلگیر کردن تماشاگر بسیار ترسناک از آب درآمده است. این برش‌ها که خیلی زود خاتمه می‌یابد تنها بخشی از نمایش است که جنبه صوتی پررنگ ندارد و به «اکت» میدان می‌دهد؛ همچون جرقه‌ای از آتش در دل یخبندان که خیلی زود فرو می‌نشیند و به شعله تبدیل نمی‌شود! نویسنده در بهره‌گیری از پتانسیل‌های نمایشی میمون چندان خبره عمل نمی‌کند. او می‌خواهد میمون را به عنوان نمودی زنده از فرضیه «داروین» و سمبل «نرینگی» وارد نمایش کند اما در عمل این ترفند نتیجه خاصی به بار نمی‌آورد. ثمینی نظریه «روانکاوی» و رویکرد «روان‌پویشی» را هم در جای جای نمایشنامه مدنظر داشته است. رویکرد «روان‌پویشی» در روانشناسی بالینی، انگیزه‌ها و تعارض‌های ناهشیار را ریشه رفتار محسوب می‌کند همچنین تأکید زیادی بر تحلیل تجارب پیشین فرد دارد. مظهر این رویکرد، نظریه اولیه «روانکاوی» و شیوه درمانی زیگموند فروید است. براساس یکی از مفروضات اصلی نظریه فروید که تحت عنوان «جبر روانی» شناخته می‌شود، هر کاری که می‌کنیم معنا و هدفی دارد؛ روانکاو به کمک این دیدگاه می‌تواند از حجم انبوهی از داده‌های بیمار برای ریشه‌یابی رفتار و مشکلات وی استفاده کند. تراپیست نمایش نیز همین قصد را دارد. در نظریه روانکاوی رفتار عادی، رفتار عجیب، رویاها و کابوس‌ها همگی مهم و دارای معنا هستند. روانکاوان سنتی بر این اعتقادند که تنها راه و مؤثرترین راه برای غلبه بر «روان رنجوری» بیمار، دادن «بینش» به او است. تراپیست نمایش از همان گام نخست می‌کوشد این بینش را در زنی که نام (در اصل هویت) خویش را از یاد برده، ایجاد کند. زن با ترفندهایی که تراپیست به کار می‌بندد می‌کوشد به خودش کمک کند و هویت از دست رفته‌اش را بازیابد. نقطه آغازین این بازیابی زمانی است که زن قضیه خودکشی دانشجوی ادبیات را به یاد می‌آورد. نمایش تا اینجا هرچند کند و کشدار و البته با اتلاف وقت، خوب پیش می‌رود اما درست در لحظه‌ای که باید گره مشکلات بیمار گشوده شود، سر و کله میمون انسان‌نما پیدا می‌شود و ساختار بنیادین نمایش درهم می‌ریزد. می‌شد ورود میمون انسان‌نما به حیطه تراپی و مواجه کردن او با بیمار را ترفندی هوشمندانه و عامدانه از جانب روانکاو به قصد معالجه فرض کرد اما افسوس که نمایش این فرض قابل قبول و باورپذیر را نادیده می‌گیرد و از ورود میمون نه به قصد معالجه بلکه به منظور طرح نظریه داروین و پیش کشیدن موضوعاتی همچون «لیبیدو» و البته عوض کردن فضای عبوس و کاملا جدی نیمه اولیه نمایش بهره می‌گیرد. اگر چه متن نمایش «سه جلسه...» بر مبنای نظریه روانکاوی نوشته شده است اما نویسنده در درک این نظریه فروید به خطا رفته، برداشت سطحی از آن داشته و کاملا مشخص است که فقط به دانش و معلومات خود متکی بوده و از یک نفر روانشناس یا روانپزشک مشاوره نگرفته است. در کار با چنین مضامین ثقیلی علاوه بر مشاور روانشناس نیاز به یک نفر دراماتورژ هم هست، متأسفانه نمایشنامه دراماتورژی هم نشده است. با این اوصاف به نظر می‌رسد متن «سه جلسه...» شبیه به سیاه‌مشقی است که برای رسیدن به اجرای جشنواره فجر، بسیار شتابناک نوشته شده و بدون ادیت، رتوش و بازنویسی بر پهنه کاغذ متوقف مانده و جا خوش کرده است! ایده‌های مکتب «روانکاوی» در سطح نوشتاری نمایش باقی می‌ماند و به عمق متن و در نتیجه به اجرا تزریق نمی‌شود. گاه در برخی نمایش‌ها، بازی یک یا چند نفر از بازیگران بر کل اجرا سایه افکنده و همه چیز را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد. بازی تحسین‌برانگیز سعید چنگیزیان در نقش میمون شیناگابا تنها چیزی است که از نمایش «سه جلسه تراپی...» در خاطر تماشاگرانش باقی می‌ماند. ارسال نظر
پربیننده