حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسعید لواسانی :بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم
وَ يُنْذِرَ الَّذِينَ قالُوا اتَّخَذَ الله وَلَداً ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لا لِآبائِهِمْ كَبُرَتْ كَلِمَهً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِباً فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلىآثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً (آیه 4)
ترجمه: و تا بیم دهد کسانی را که گفته‌اند: «خدا فرزندی گرفته است».
نسبتی ناروا
مصداق بارز افرادی که در آیه پیشین انذار شدند، کافرانی هستند که برای خدا فرزند قائل شدند و این امر هم شامل همه مشرکان، اعم از ادیان شرک‌آلوده باستانی و مشرکان حجاز است که به الهه‌ها قائل بودند و فرشتگان را دختران خدا می‌پنداشتند و هم یهودیان که عزیر را پسر خدا می‌نامند و هم مسیحیان که مسیح را پسر خدا می‌انگارند و خلاصه هرکسی که برای خداوند فرزندی قائل است. منظور از «اتَّخَذَالله وَلَداً» یا معنای حقیقی آن است که کافران تصور می‌کنند که خداوند متعال هم همانند انسان‌ها از راه تولید مثل صاحب فرزند می‌شود یا به معنای آن است که فردی- فرشته یا انسان- را به عنوان فرزند برای خود انتخاب می‌کند که آن عنوانی تشریفاتی است که از آن به «فرزندگزینی» تعبیر می‌شود، ظاهرا در اینجا معنای اول مناسب‌تر است [المیزان: 15/236] و در هر دو صورت نسبتی جاهلانه است و خداوند منزه است از اینکه فرزندی داشته باشد: «وَ خَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَ بَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يَصِفُون» [انعام: 100] «و براى او، بى‌هيچ دانشى، پسران و دخترانى تراشيدند. او پاك و برتر است از آنچه وصف مىكنند.» «وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً» [اسراء: 111] «و بگو سپاس تنها خدا را سزاست كه فرزندى نگرفته است».
***
ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لا لِآبائِهِمْ كَبُرَتْ كَلِمَهً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِباً (آیه 5)
«نه آنان به این ادعا علمى دارند و نه پدرانشان كه مقتداى آنانند، چه بزرگ سخنى است كه از دهانشان بيرون مىآيد! آنان جز دروغ نمىگويند».
ادعایی محال
کسانی که می‌گویند خداوند دارای فرزند است، هم ادعایی محال و ممتنع دارند، هم گزاره‌ای دروغ و کاذب، زیرا فرزند داشتن ملازم با ضعف و نیاز است. پس نسبت دادن فرزند به خدا بیش از آنکه کاذب باشد، محال است. توضیح اینکه گوینده (قالوا) یا عالم است یا جاهل؛ در هر صورت، هم خبر کذب است و هم مخبر کاذب که در این صورت عالم دروغگو، مقصر است و جاهل دروغگو، قاصر. اما این افراد حتی اگر موسوم به علم هم باشند، مبنای سخن آنها عالمانه نیست بلکه جاهلانه است، بنابراین سخنی دروغ به خدا نسبت می‌دهند و در این کار خود هم مقصر هستند، یعنی در حالی که ادعای محالی دارند خود را عالم می‌دانند و این به معنای آن است که در ادعای خود مقصر هستند، چون به خداوند سبحان افتراء می‌بندند، زیرا فرزندداشتن خداوند، ذاتاً محال است و کافران از امری خبر می‌دهند که به هیچ‌وجه واقع نمی‌شود، بنابراین علم به آن تعلق نمی‌گیرد تا آنها به آن علم داشته باشند: «ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لا لِآبائِهِمْ» پس سخن مشرکان هم عقلاً محال است، هم خبری دروغ است و هم افترا به خداست. این حکم هم درباره خودشان صادق است و هم پدرانشان که مقتدا و پیشقراولان ایشان هستند.
کلامی بی‌معنا
اما در عین حال گفته آنها از حد حرف و کلمه خارج نشده و کاملا بی‌معنی و بی‌مفهوم است که از دهان خارج شده است: «كَبُرَتْ كَلِمَه تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِم»؛ «کَبُرَت» افترایی بزرگ است، یعنی جزو گناهان کبیره است. «كَلِمَه تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِم»؛ «افواه» جمع «فم» به معنای دهان و به تعبیر دقیق‌تر فضای دهان است و هرجا قرآن سخن‌گفتن را با «افواه» به کار می‌برد، دلالت دارد که سخنی بی‌پایه و دروغ است. [مفردات: 650] یعنی آنان آلوده به گناهی بزرگ شده‌اند زیرا سخنی بی‌معنی گفته‌اند که فقط در فضای دهان گوینده بوده و از دهان او خارج شده اما ریشه در قلب یا عقل گوینده ندارد، حتی پشتوانه حسی هم ندارد. هم خودشان و هم پدرانشان که چنین دروغی را به خدا نسبت می‌دهند، سخنی بی‌معنی می‌گویند.
مبنای معناداری گزاره‌ها
از اینجا مطلبی را می‌توان استخراج کرد و در فلسفه جدید تحلیلی هم مطرح کرد و آن پاسخ به این پرسش است که مبنای معناداری گزاره چیست؟ با تحلیلی که بیان کردیم، مبنای معناداری سخن و کلام آن است که پشتوانه شهودی، قلبی یا عقلی یا حسی داشته باشد وگرنه اولا بی‌معنا و بی‌مفهوم است و ثانیاً- چون بی‌معناست- افترا و دروغ است. پس سخن بیش از آنکه کاذب یا صادق باشد، یعنی محتوای آن نسبت به خارج بررسی شود و در تحلیل محتوا روشن شود که کاذب است یا صادق، لازم است که جهت آن بررسی شود، در گزاره‌ای چون «خداوند صاحب فرزند است» نسبت محمول به موضوع محال است اما چرا محال و امتناع است؟ زیرا شهود و عقل و حس یعنی مجاری ادراکی انسان، به آن علم ندارند و امکان هم ندارد که علم پیدا کنند. به تعبیر دقیق‌تر، ما با گزاره‌ای بی‌معنی مواجه هستیم که از حیث وجود ممتنع است و چون محال است که تحقق یابد، هیچ مبنای ادراکی هم ندارد. بنابراین آنهایی که ملاک معناداری گزاره‌ها را صرف حس و تجربه می‌دانند، به خطا رفته‌اند، بلکه حس، یکی از ملاک‌هاست و ملاک قوی‌تر عقل و از آن بیشتر شهود است که مستقیماً با حقیقت ارتباط دارد. همه آنچه را گفتیم، درباره گزاره‌های خارجی است، وگرنه گزاره‌های ذهنی حکم دیگری دارد.
سخنی دروغ
نتیجه چه می‌شود؟ این گزاف‌گویان جز دروغ نمی‌بافند زیرا سخن ایشان هیچ مبنایی ندارد بنابراین سخنی کاذب است: «إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِباً»
***
فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً (آیه 6)
« گویا در پیگیری کار آنها، می‌خواهی جان خود را- از شدت اندوه- هلاک کنی، اگر به این حدیث [قرآن] ایمان نیاورند».
توضیح واژگان
«باخع» از ماده «بخع» به معنی هلاک‌کردن از شدت ناراحتی و اندوه است. [کتاب العین: 1/123؛ مفردات: 110] «آثار» جمع «اثر» است و «اثر» آن‌چیزی است که بر وجود چیزی دلالت دارد. [مفردات: 62؛ التحقیق: 1/31] «علی آثارهم» به معنای در پیگیری کار ایشان است، زیرا اثر آنها در صورتی که ایمان نیاورند، انحراف از جاده هدایت و سقوط در دره گمراهی و آتش جهنم است. منظور از «بهذا الحديث» قرآن است [المیزان: 15/237] که چون کلام خداست، همواره تازه است زیرا حدیث هر امر نو و تازه‌ای است. [القاموس المحیط: 1/122؛ لسان‌السان؛ تهذیب لسان‌العرب: 1/236] و اگر سخن تازه و نو باشد، حدیث نام دارد و چون قرآن همواره تازه است، به آن حدیث گفته می‌شود. [قاموس قرآن: 2/111] به این نکته هم توجه شود که هر سخنی در برابر کلام الهی کهنه و قدیمی و مندرس است. «أسفاً»؛ «أسف» به معنای اندوه و ناراحتی به دلیل از دست‌رفتن چیزی از انسان است. [معجم مقاییس اللغه: 1/103، فقه اللغه: 209] برخی گفته‌اند: به معنای غم و خشمناکی بر دو است [مفردات: 75] اما ظاهراً این واژه در معنای غضب و خشم، مجازی است. بویژه وقتی قرآن می‌فرماید: «وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً» [اعراف: 150] و چون موسى به سوى قوم خود، خشمگين و اندوهناك بازگشت» نشان می‌دهد این دو واژه در تقابل با هم هستند، موسی(ع) بر قوم خود به دلیل اینکه شرک ورزیدند، خشمناک شد و چون توحید را ترک کردند، اندوهگین شد [التحقیق: 1/86] در هرصورت از شدت اندوه به «الأسف» تعبیر می‌شود [المیزان: 15/237].