خشایار سنجری: روز اول، همیشه و همه‌جا، شور و هیجان خاصی را به دنبال خود دارد؛ چه روز اول مدرسه و دانشگاه باشد چه روز اول جشنواره. اما امسال روز اول با اینکه سه فیلم مهم را در خود جای داده بود، خبری از ازدحام همیشگی نبود که این نکته را می‌توان حاصل صدور قاعده‌مند کارت‌های جشنواره یا رخوت اهالی رسانه در روزهای اول دانست. با این حال تماشای فیلم‌ها در حالی که در بیرون سالن برف می‌بارید و فضای چشمنوازی را ایجاد کرده بود، خالی از لطف نبود و حضور پرشور رسانه‌ها در نشست خبری، بر حساسیت‌ها و حاشیه‌های روز اول جشنواره افزود. سینمای ایران بار دیگر با جشنواره فیلم فجر متولد شد و قدمی دیگر در مسیر اعتلا برداشت؛ مسیری که با حضور فیلمسازان صاحب سبک و توانا هموارتر می‌شود. ***
بیگانه (بهرام توکلی)
بهرام توکلی که سال قبل با آسمان زرد کم‌عمق در جشنواره فیلم فجر حاضر شده بود، امسال با بیگانه به میدان پرستاره فجر 32 گام نهاد. فیلمی که همچون سایر آثار او، دور از جنجال‌های رسانه‌ای و خبرسازی‌های حاشیه‌ای ساخته و آماده نمایش در جشنواره شد. بیگانه برداشتی آزاد از نمایشنامه «اتوبوسی به نام هوس» تنسی ویلیامز است که در سال 2013، وودی آلن هم فیلمی اقتباسی از همین نمایشنامه به نام یاسمین غمگین ساخته بود که طنز خاص آلنی در آن جاری است و حال و هوایش به کل با اثر توکلی متفاوت است. بیگانه، اولین کد را با برعکس بودن شیر آب سرد و گرم حمام به مخاطبش می‌دهد و او را در بطن اتفاقات یک خانواده قرار می‌دهد. فیلم با صدای قطار آغاز و به پایان می‌رسد و آشنایی که از غریبه‌ها هم غریبه‌تر است، با درگیری‌های روانی تمام‌نشدنی‌اش، زندگی امیر و سپیده را تحت‌تاثیر منفی خود قرار می‌دهد و می‌رود. نیمه ابتدایی فیلم با ریتمی کند که مناسب قسمت معرفی کاراکترهاست به پیش می‌رود. تبلور تنش‌های روحی و روانی در کاراکتر امیر به تدریج رخ می‌دهد و به اوج می‌رسد. موسیقی حامد ثابت نیز همچون نماهای موتیف‌گونه تراس آموزشگاه نقاشی، ریتمی تکرارشونده و اثرگذار دارد که از فیلم بیرون نمی‌زند. مهم‌ترین تفاوت بیگانه با آثار قبلی توکلی، روایت سرراست‌تر و تدوین تقریبا خطی فیلم است که با لایه‌های عمیق پنهان شده در متن فیلم همخوانی داشته و به اثری موفق در باب نمایش باظرافت و موشکافانه کنش‌های درونی و روحی شخصیت‌های روان‌پریش و فراز و نشیب‌های زندگی آنها بدل می‌شود. تغییر متعدد چهره نسرین (شخصیت روان‌پریش اصلی فیلم) نمودی بیرونی از درون متزلزل او است که توکلی با هوشمندی از این نکته استفاده کرده و سعید ملکان نیز در چهره‌پردازی‌هایش در خدمت معرفی هرچه دقیق‌تر شخصیت‌ها عمل کرده است. دوربین نیز در بیگانه به دنبال تحمیل نوع خاصی از قضاوت نیست و تنها نظاره‌گر بی‌طرف اتفاقات ناگوار زندگی است. خبری از نماهای لانگ‌شات نیست و در واقع می‌توان فیلم را انباشته از نماهای مدیومی دانست که با حفظ فاصله، مخاطب را به کاراکتر نزدیک می‌کند.
زندگی مشترک آقای محمودی و بانو (روح‌الله حجازی)
آخرین ساخته روح‌الله حجازی، با طی مسیری پرفراز و نشیب به جشنواره 32 فجر رسید اما به علت اکران در جشنواره تورنتو، از بخش سودای سیمرغ خارج شد. حجازی که اهمیت اکران در جشنواره فیلم فجر و تاثیرگذار بودن نظرات منتقدان را می‌دانست، از اکران عمومی فیلمش خودداری کرد تا برای اولین‌بار در جشنواره آن را به نمایش بگذارد و بتواند اکران موفق‌تری داشته باشد. تقابل سنت و مدرنسیم و گذار از پیچ خطرناک بین این دو مرحله، تمی است که حجازی در سومین فیلم کارنامه‌اش به سراغ آن رفته تا بتواند راه زندگی خصوصی آقا و خانم میم را تکمیل کرده و هم از لحاظ محتوایی و هم از دید فرم، به پختگی و کمال برسد.
آقا و خانم محمودی در حالی که از لحاظ مالی تمکن کافی دارند، کماکان در خانه‌ای فرسوده و سنتی زندگی می‌کنند و محدثه (زن خانه) دائما در حال پخت و پز و رسیدگی به امور خانه‌داری است. منصور (مرد خانه) چه در ظاهر و چه در باطن، جایی بین سنت و تجدد به دام افتاده و نمی‌داند چگونه باید با سیر تحولات اجتماع و اطرافیانش همراه شود. او مسیری را در پیش می‌گیرد که باعث آزرده‌خاطر کردن همسرش می‌شود و همواره او را ملامت می‌کند. با حضور زوج جوان در خانه (که به قصد نوسازی و تغییرات اساسی به خانه کهنه و رو به ویرانی آمده‌اند) تنش‌ها در خانواده محمودی بالا می‌گیرد و زخم‌های کهنه این زوج سنتی سر باز می‌کند. حجازی، زوج به ظاهر متجدد را نیز اسیر مشکلات و دغدغه‌های ریز و درشت به تصویر می‌کشد طوری که رامتین با احساس فشار سنگین بر روانش، خواستار بازگشت به دوران سنتگرایی در زندگی شخصی‌اش است. حجازی تفاوت دیدگاه دو نسل و دو سر طیف فکری در موضوع خانواده را با نشانه‌گذاری‌های متعدد در طول فیلم به نمایش درآورده، به گونه‌ای که حتی ماشین زوج جوان‌تر نیز به تبع نوع روابط زندگی زناشویی‌شان، موقت است. آنها می‌خواهند همه دیوار‌های را بردارند تا مانعی سر راه آزادیشان نداشته باشند، در صورتی که هر تغییر و تحولی، نیازمند اصول، قواعد و نظمی است که آنها از آن بی‌اطلاع‌اند و به همین دلیل در باتلاق مشکلات تجددگرایی فرورفته و زندگی مشترک موقتشان، عمر کوتاهی پیدا می‌کند. حجازی در بازی گرفتن از تیم بازیگرانش موفق عمل کرده و توانسته بازی‌های متفاوتی از ترانه علیدوستی و هنگامه قاضیانی بگیرد، به شکلی که بازی‌های بازیگران بیشتر متکی به میمیک صورت و کنش‌های ریز و باظرافت است، نه اکت‌های سنگین. از موسیقی نیز تنها در تیراژ ابتدایی و انتهایی و نماهای نهایی از تنهایی هر 4 کاراکتر، استفاده شده که با بافت فیلم متناسب است و در لحظات احساسی فیلم، ظاهری سانتی مانتال به آن نمی‌دهد.
13 (هومن سیدی)
هومن سیدی در اولین فیلم سینمایی و در واقع دومین تجربه فیلمسازی‌اش، گام به عرصه حساس و تنش‌آفرین فرزندان طلاق گذاشته ولی نتوانسته پارامترهای یک فیلم اجتماعی پیشگام و تاثیرگذار را با خود به همراه داشته باشد. او در آفریقا، بیشتر نگاهش معطوف به قصه و فرم اصیل بود اما در 13 سعی در سنت‌شکنی دارد که این تجربه در زمینه ارتباط با تماشاگر ناموفق ظاهر می‌شود و مخاطب را با تعدادی کاراکتر کاملا کلیشه‌ای و تخت تنها می‌گذارد. اتکای بیش از حد فیلم به پارکور، رپ‌خوانی و شوخی‌های کلامی دم‌دستی، سبب کاهش تاثیرگذاری فیلم در باب معضلات اجتماعی می‌شود و منطق روایی فیلم نیز دچار مشکلات عدیده‌ای است. تنهایی 24 ساعته کودک در روز و شب و عدم تمایل پدر به تسلط و نظارت بر فرزند، چندان منطقی جلوه نمی‌کند. پدر فقط تذکر می‌دهد و با فحاشی و تندخویی به مبارزه با فرزندش می‌رود. کاراکتر پدر یک بدمن کاملا تیپیک است که حتی ساده‌ترین تمهیدی برای شخصیت‌پردازی آن اندیشیده نشده است. حضور همیشگی اوباش در مقابل ساختمان‌های اکباتان و رفتارهای مخرب و هنجارشکنانه‌شان، بیشتر به هولیگان‌های انگلستان شباهت دارد تا موضوعی در تهران امروز ما.
شخصیت‌های فرعی پرتعداد و بی‌کاربرد نیز در فیلم مشاهده می‌شوند، به عنوان مثال خود هومن سیدی که به طرز مضحکی به فیلم اضافه شده و چند دیالوگ بی‌ربط در آسانسور می‌گوید و محو می‌شود، یا زن همسایه که هیچ نقشی در پیشبرد دراماتیک داستان ندارد و تنها حضور فیزیکی‌اش در نماها یافت می‌شود بدون اینکه بتواند بحران‌های یک نوجوان رو به بلوغ را تصویرسازی کند.
نماهای اسلوموشن متعددی نیز در فیلم به چشم می‌خورد که همگی زاید است و می‌توانست با نماهایی ساده و متین جایگزین شده و این چنین متظاهرانه به چشم نیاید.
کنش‌های غیرضروری، نقطه ضعف دیگر 13 است. به عنوان مثال دعوای پدر با مامور کلانتری که هیچ توجیه عقلی یا حتی احساسی ندارد و تنها برای افزودن به آب و تاب نماها از آن استفاده شده است. در مقابل آن، کنش‌های ضروری فیلم که نیاز به بسط و گسترش داستانی داشت، به حال خود رها شده و پیرنگی در آن دیده نمی‌شود، به عنوان مثال دعوای زن و شوهر که ما از آن هیچ نمی‌بینیم و نمی‌شنویم به جز یک تصویر اسلوموشن از شکسته شدن بشقاب‌ها توسط زن!