سمیر کرم*: از چند لحاظ، عربستان سعودی آمریکای جهان عرب است. این کشور با اینکه با چالش‌های فراوان داخلی و خارجی مواجه است اما اینگونه می‌پندارد که در حال حاضر نقشی را ایفا می‌کند که تا چندی پیش آمریکا ایفاگر آن در منطقه خاورمیانه بوده است. شاید چنین باوری، انگیزه و دلیل سعودی‌ها برای هرچه نزدیک‌تر شدن به اسرائیل است، شاید از این لحاظ که اسرائیل جایگزینی برای نقش آمریکاست بویژه در زمانی که بتوان آن را لحظه عقب‌نشینی آمریکا از خاورمیانه توصیف کرد. عربستان‌سعودی به نظر می‌رسد متقاعد شده است که امکانات لازم را برای تسلط بر منطقه به عنوان بدل آمریکا داراست یا اینکه درصدد یافتن نقشی برای خود است و عقب‌نشینی تدریجی آمریکا از خاورمیانه را فرصتی می‌یابد تا جایگزین آن در این زمان شود. نزدیکی سعودی‌ها به صهیونیست‌ها نیز با هدف حمایت آمریکا از نقش عربستان سعودی برای ایفای نقش آمریکایی صورت می‌گیرد. به نظر می‌رسد شرایط و اوضاع فعلی حاکم بر خاورمیانه برای عربستان‌سعودی در ایفای این نقش فرصت مناسبی پدید آورده است. منظور از این «شرایط و اوضاع»، شرایط حاکم بر مصر است که اخوانی‌ها تلاش می‌کنند برای به دست گرفتن حکومت، ارتش این کشور را وارد نبرد کنند. این تلاشی است که مسیر آن در حال حاضر با شکست و ناکامی روبه‌رو شده است مگر آنکه حمایت‌های مالی خارجی در قالب تسلیحات و بمب‌های آتش‌زا برای اخوانی‌ها سرازیر شود اما اخوانی‌ها هر روز به شکست نهایی نزدیک می‌شوند. ملت مصر دریافته‌اند که «اخوان» از هیچ استقلال سیاسی برخوردار نیست همچنان که این گروه صاحب تصمیم در این کشور نیست. این ضربه‌ای بسیار بزرگ به اخوان است تا آن را در مواجهه با ارتش مصر که مواضع این گروه را در تضاد با اراده ملت مصر می‌داند، با شکست مواجه سازد. تلاش‌های ضعیف اخوان برای نهادینه کردن این اصل که آنها نیز در مصر بازیگر هستند، در برابر چند شاخه شدن اخوانی‌هایی که همه آنها در کشورهای غیر‌عربی بویژه اروپایی مستقر هستند، از بین رفت. شرایط حاکم بر سوریه نیز موید این مطلب است. درگیری بین طرفداران تندروی آمریکا و ملت سوریه به اوج خود رسیده است و نشانه‌هایی از کاهش افراط‌گرایی به چشم می‌خورد. قدر مسلم آن است که این دو نمونه از رویارویی برای هر عقل سلیمی کافی است که تلاش‌های مشابه در عراق، تونس و لیبی و هر کشور عربی دیگری نیز شکست می‌خورد. به نظر می‌رسد عربستان‌سعودی می‌خواهد اینگونه وانمود کند که می‌تواند نقش آمریکا را در خاورمیانه ایفا کند. همین موضوع دلیل واقعی اختلاف‌ها و تنش‌ها بین عربستان و آمریکا طی ماه‌های اخیر است. آمریکا متقاعد نشده است که عربستان نقش آن را در منطقه ایفا کند از این‌رو حتی برای یک لحظه از ابراز اختلاف‌ها بین واشنگتن و ریاض دریغ نمی‌کند. جان کری، وزیر خارجه آمریکا در جریان سفر اخیرش به ریاض، از پادشاه سعودی به خاطر تلاش‌هایش برای صلح در خاورمیانه تشکر کرد. این امر مهم‌ترین و نخستین دلیلی است که حاکمان سعودی تلاش می‌کنند از آن در تلاش برای ایفای نقش جدیدشان بهره‌برداری کنند، هر چند در برخی موارد از جمله حوادث مصر و بویژه سوریه با آمریکایی‌ها اختلاف نظر دارند. لازم به یادآوری است که آمریکا نتوانسته دیدگاه خود را درباره تحولات مصر و سوریه تثبیت کند. با آنکه به نظر می‌رسد آمریکا در حال عقب‌نشینی است اما سعی دارد خلاف این واقعیت را وانمود کند. این وضعیت خود بیانگر شکست آمریکا در تحقق عقب‌نشینی استراتژیک، سیاسی و اقتصادی آمریکا از خاورمیانه و تسلط بر شرق آسیاست. عربستان‌سعودی اشتیاقی آشکار برای برقراری روابط با رژیم صهیونیستی دارد؛ از این جهت که اسرائیل نماینده نظامی، سیاسی و اقتصادی آمریکا در منطقه محسوب می‌شود اما عربستان‌سعودی دچار سردرگمی شده است که نمی‌خواهد تلاش‌های خود را برای همکاری با اسرائیل مخفی نگه‌دارد و از سوی دیگر برای نزدیک شدن به مصر تلاش می‌کند این کشور را برای همسویی با سیاست‌های خود در تعامل با رژیم صهیونیستی و در نتیجه پایبندی آن به صلح با اسرائیل، تحت فشار قرار دهد. از سوی دیگر اسرائیل- که به دموکراسی خود می‌بالد- تاکنون سخنی درباره رفتار عربستان به نفع این رژیم نگفته است. شاید دلیل آن در این واقعیت نهفته است که اسرائیلی‌ها- مقامات رسمی و غیر‌رسمی- می‌خواهند خرسندی خود را از این اقدامات عربستان که به سمت هماهنگ شدن با تل‌آویو پیش می‌رود، از طریق سکوت مطلق درباره آن بیان کنند. ناظران سیاسی آمریکایی که تحرکات سعودی‌ها درباره اسرائیل را رصد می‌کنند، معتقدند این سیاست عربستان درباره همگرایی ریاض با تل‌آویو، شبیه سیاست آمریکا در تلاش برای تقارب واشنگتن- تهران است. ناظران همچنین معتقدند از چند لحاظ همگرایی عربستان با اسرائیل و همگرایی آمریکا با ایران شباهت دارد. این دو نوع همگرایی ممکن است به نوع سومی از نزدیکی بین ایران و اسرائیل بینجامد. هر چند بیشتر ناظران این نوع سوم را در حد یک امید فرض می‌کنند چرا که براساس موضع اخیر ایران، ایده نزدیکی به اسرائیل در ذهن ایرانی‌ها در دوره رئیس‌جمهور جدیدشان و دولت جدید کاملا مطرود است اما شواهد موجود نشان می‌دهد ایران که اهمیت فراوانی به مذاکره با آمریکا درباره پایان دادن به مناقشات درباره پرونده‌ای هسته‌ای مبذول می‌کند و توانست در اندک زمانی ذهنیت مثبتی نزد آمریکا درباره مشروعیت هسته‌ای خود ایجاد کند، موفق شده است واشنگتن را متقاعد کند که بین تمایل آمریکایی برای هسته‌ای یا به عبارتی نظامی نشدن دولت ایران و موضع بنیادین ایران در برابر اسرائیل تمایز قائل شود. این تمایز نیز تاحدودی توانست در موفقیت کنفرانس ژنو تاثیر بگذارد. درصورتی که اسرائیل می‌توانست بر موضع آمریکا و اروپایی‌ها درباره این کنفرانس تاثیر بگذارد، مطئمنا این کنفرانس به نتیجه سازنده‌ای که رسیده است، نمی‌رسید. قدر مسلم آن است که عربستان سعودی آرزو می‌کرد ایران در ایجاد چنین تاثیری در این کنفرانس شکست بخورد. علاوه بر این، ایران بعد از این کنفرانس بلافاصله تأکید کرد موضعش در نشست بعدی با اعضای گروه 1+5 همچنان ثابت خواهد ماند. بدیهی است که ایران در ضمن تلاش‌های اخیرش برای نزدیکی به عربستان، درصدد است موضع اصولی خود را درباره قدرت هسته‌ای و نیز دربرابر اسرائیل پررنگ‌تر کند. ممکن است عربستان سعودی اینگونه برداشت کند این تلاش ایران با هدف منصرف کردن ریاض از تقارب با تل‌آویو است. نقش بارزی که شاهزاده بندر بن سلطان، رئیس دستگاه سازمان اطلاعاتی عربستان بازی می‌کند، ادامه تلاش‌ها برای همگرایی مخفی بین سعودی و اسرائیل است. این بدان معناست که عربستان مصمم شده است نقش بزرگی را در بحرانی کردن منطقه ایفا کند اما عاملی که عزم عربستان را برای ایفای این نقش مخرب تقویت می‌کند، از دیدگاه ویژه آن، حوادث مصر و بویژه سوریه است که محوریت مصر و سوریه را در منطقه تضعیف ساخته است. آنچه که در حال حاضر از عربستان می‌توان انتظار داشت، این است که این کشور نقش بارز و در عین حال خطرناکی را در منطقه بویژه سوریه و لبنان ایفا و تلاش می‌کند به حزب‌الله لبنان به خاطر نقش‌آفرینی آن در سوریه طی ماه‌های اخیر - که ارتش سوریه را به موفقیت نزدیک‌تر کرده است- ضربه بزند. نقش آمریکا در منطقه کاهش یافته و این کاهش بیشتر نیز خواهد شد اما عربستان هیچ‌وقت گزینه‌ای برای نقش جایگزین نیست.
*ستون‌نویس روزنامه السفیر