پایان دوران کیمیایی

سالهاست بسیاری از منتقدان سینما اذعان دارند که کیمیایی در فیلمسازی دیگر حرفی برای گفتن ندارد و فیلم‌های اخیرش نعل‌‌های وارونه‌ای است که برای خود فیلمساز و قلم‌هایی که در خدمت او است تنها معنی سینما می‌دهد. هر فیلمی از این کارگردان ساخته می‌شود، از پرسه ساخت تا تولید، طبل رسانه‌های در خدمت کیمیایی چنان هیاهو می‌کنند که گویا او شاهکار قرن را می‌خواهد بسازد و با همین ترفندها توفیقی نسبی و ظاهری نصیب این فیلمساز کهنه‌کار می‌شود. جهان فیلمسازان نسل دوم در ایران که متوسط سنی 60 الی 70 سال دارند با فیلمسازان هالیوود با همین میانگین سنی بسیار متفاوت است. امروز مارتین اسکورسیزی، استیون اسپیلبرگ، جورج لوکاس، تیم برتون و کلینت ایستود باشکوه‌ترین دوران خود را می‌گذرانند و فیلم‌های بهتری نسبت به گذشته کاری خود می‌سازند. فارس در ادامه این مطلب آورد: در سنی و سالی نزدیک به کیمیایی، همتایان فرنگی درخشان‌ترین آثارشان را می‌سازند و کیمیایی و همقطارانش همچون مهرجویی بدترین آثارشان را ارائه می‌کنند. مارتین اسکورسیزی «گرگ وال‌استریت» می‌سازد که جنجالی سیاسی – اجتماعی در ایالات متحده را موجب می‌شود اما کیمیایی همچنان گرفتار گرگ‌های عقبمانده لاله‌زار است. کارگردان فیلم قیصر با روالی که در دو دهه اخیر در پیش گرفته پله‌های نزول را یکی پس از دیگری طی می‌کند و نقصان‌های عظیم آثارش با قلم‌هایی که در خدمت او است و کارنامه قبل از انقلاب این فیلمساز، از مخاطبان سینما پوشیده می‌ماند. مسعود کیمیایی ذره‌ای شباهت به دوران فیلمسازی خودش در دهه 40 و 50 ندارد. مهم‌ترین مشکل کیمیایی جداماندن از شرایط اجتماعی امروز است. این نقصان را چگونه می‌توان ارزیابی کرد؟ آیا کیمیایی می‌داند که قصه‌هایش هیچ تناسب اجتماعی با دوران معاصر ندارد؟ آیا می‌داند جهان امروز آنچنان رنگ به رنگ شده که از جهان مرده لاله‌زاری قصه‌ای بر‌نمی‌خیزد؟ آیا مخاطب امروز سینما که با متغیرهای اجتماعی فراوانی مواجه است این جهان کوچک و عقب‌مانده از روزگار کنونی را درک می‌کند؟! هزاران پرسش را می‌توان درباره آثار اخیر کیمیایی مطرح کرد تا برسیم به متروپل. داستان متروپل حتی با انگاره‌های قائم به ذات این فیلمساز تناسبی ندارد. قصه‌ای که در قالب متروپل عرضه می‌شود یک «ریوبراوو» خاله‌زنکی است که نمادهای مقاومت در آن زنانی رنجور هستند که ایستادگی و تقابل آنان با یک بحث خاله‌زنکی به اتمام می‌رسد. معنای تقابل و انتقام در این جهان خاله زنکی به پوچ‌انگاری‌های مضحکی بدل می‌شود که کارنامه و نگرش فیلمساز را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. واقعا کیمیایی می‌داند که درام با آنچه او در چند فیلم اخیرش ارائه کرده به‌هیچ‌وجه برای مخاطبان امروز سینما معنا و مفهومی ندارد؟ جرم، حکم، رئیس؛ حداقل استانداردهای شکوهمندی که متعلق به خود فیلمساز است را دارا هستند اما متروپل چیست؟ کجای جهان متروپل اندازه و استانداردهای امروز سینمای بدنه به سیاق سایر آثار کیمیایی را داراست؟ در متروپل با دو مجهول به نام کاوه و امیر مواجهیم که در جهان لاله‌زاری کیمیایی گرفتارند و دو زن در دو سوی تقابل این جدال به جهان لاله‌زاری پا می‌گذارند، بی‌آنکه تناسبی با این جهان داشته باشند. آنقدر بوی تعفن وسترن شهری، چالش‌های خاله‌زنکی و دیالوگ‌هایی پراکنده - پرطمطمراق لغزگونه - در فیلم جاری است که مخاطب از درک یک قصه ساده باز می‌ماند. آیا کیمیایی می‌تواند ادعا کند متروپل یک فیلم سینمایی است؟ آیا نمایشی پر رنگ و لعاب از یک دعوای ساده خیابانی که دو قطب این دعوا نمی‌دانند برای چه می‌جنگند به چارچوب‌های ساده یک درام نزدیک می‌شود؟! کلیت اثر به هیچ تراژدی خاصی ـ به مثابه سایر آثار کیمیایی ـ خاصی ختم نمی‌شود و مقدمه و موخره روایت صرفا به نبردهای دست چندم فیزیکی و کلامی ختم می‌شود. برای روایت متروپل آغاز و پایانی نمی‌توان جست، با این حساب متروپل یک فیلم سینمایی نیست بلکه نمایشی روحوضی با چند دلقک شیک و مدرن است. فخر‌النساء با طنازی لغزگونه خاتون به زانو در می‌آید و می‌ماند این وسط تنش سرگردان که ابتدا و انتهای روایت و از همه اینها مهم‌تر ریشه‌هایش چندان اغنا‌کننده نیست. فیلم آکنده از کلیشه‌های سردستی و کهنه‌شده کیمیایی است و کلیت اثر از حیث محتوا یک ورشکستگی تمام عیار برای شخصیت‌پردازی در جهان فیلم است که روزی از شاخصه‌های مهم فیلم‌های کیمیایی به شمار می‌رفت. محمدرضا فروتن در نقش کاوه همان شمایل به آخر خط رسیده‌ای را ایفا می‌کند که روزی شکل قابل قبول‌تر آن را در فیلم محاکمه در خیابان اجرا کرده بود اما کاوه متروپل گنگ و نامفهوم است و رفاقتش با امیر با در نظر گرفتن کلی‌گویی همیشه کیمیایی هیچ تناسب جذاب روایی ندارد. سرکشی و لبخند مصنوعی پولاد با شمایل عشق سینمایی نوستالوژیک زده، بشدت مضحک و زننده است و با این همه تنگ‌نظری روایی جایی برای شخصیت پردازی باقی نمی‌ماند و مهناز افشار که می‌بالید خاتون کیمیایی شده است به همراه شقایق فراهانی نقش‌ زنان جیغ‌جیغویی را ایفا می‌کنند که لگد می‌زنند به اعصاب مخاطب. شمایلی که بعد از محاکمه در فیلم‌های کیمیایی کلیشه شده و کلیشه جیغ‌جیغویی زنانه همچنان چاشنی اغلب فیلم‌های کیمیایی به شمار می‌رود. مخاطب در پایان خطابه خاتون در مقابل فخرالنساء به انگیزه‌های جهان زنانه این دو چنان می‌خندد که کارگردان برای تطهیر خودش تنها راهی که برایش باقی می‌ماند این است که از اکران فیلم پرهیز کند تا ته‌مانده این حیثیت حرفه‌ای باقی بماند و بتوانند برای این چند دهه عمر همچنان استاد خطابش کنند. آری! دیگر کیمیایی، کیمیایی نیست و هیات انتخاب چگونه به مقدمه و موخره فیلمنامه‌ای نامعلوم و مجهول رای می‌دهد تا فرصت حضور در بخش مسابقه را داشته باشد. شاید سازنده‌‌اش همچنان توهم دارد سیمرغ امسال منتظر او است و حالا کیمیایی تصور می‌کند جان فورد زمانه ما است اما فیلم متروپل حتی قابل مقایسه با آثار رضا صفایی در دوران فیلمفارسی نیست. بی‌شک کیمیایی با این شیوه روایتگری، اد وود زمانه ما است تا جان فورد و هاکس. لحن کیمیایی سال‌هاست که بعد از فیلم بزرگ و همیشه جاودان سرب الکن است و نمی‌فهمیم که چرا در زمانه ما لغز و لنترانی نامش دیالوگ است. دعوای خیابانی سردستی پشت شیشه نامش چالش قهرمانی است! شخصیت‌های ولنگاری که خاستگاهشان ریشه در ذهن خموده کارگردان دارد برای چه می‌آیند و برای چه می‌جنگند؟ آرمان و هدفشان چیست؟ اگر کمی مطبوعات همراه با خالق متروپل یار نبودند و عکس‌های روی جلد سفارشی، تقدیر و جایزه جشنواره بیست و نهم، قلم‌زنی در مسیری غیرمنصفانه و جماعت مجیزگوی رسانه‌ای اطرافش نبودند، نمی‌دانستیم امروز بر سر کیمیایی چه می‌آمد. او در صورت نبود این امکانات امروز فیلمساز مهجوری بود همچون اد وود که مخاطبان برای ندیدن آثارش تیغ روی یکدیگر می‌کشیدند. آنچه که به نگارش درآمد دیگر هشدار برای کیمیایی نیست، باید پایان راهش را در این حرفه اعلام کرد و تنها راه نجاتش اتکا به روایتگری با سیاق نوین است.