از مشهد تصویر خسرو شکیبایی می‌آید توی ذهن، زمانی که در فیلم «کیمیا»ی احمدرضا درویش پنجره اتاق قدیمی مسافرخانه را باز می‌کند، آنجا که کفترکان پر می‌کشند و گنبد امام رضا(ع) مشخص می‌شود. گنبد آنقدر نزدیک است که به ناگاه هوای رفتن به مشهد به سرت می‌زند. اما این دیگر تنها تصویری نوستالژیک از حرم است، چرا که امروز در بین ساختمان‌های بلند و ماشین‌های عظیم‌الجثه ساختمان‌سازی کمتر می‌توان مشهد گذشته‌ها را یافت؛ آن زمان که در مسافرخانه‌های اطراف حرم ساکن می‌شدی و تا حرم با پای پیاده مسیر کوتاهی بود. حال بسیاری از زمین‌های دور حرم در محدوده طرح بازسازی و توسعه حرم است و از هتل‌ها و کاروانسراها و مسافرخانه‌های قدیمی خبری نیست.
مشهد بعد از تهران پرجمعیت‌ترین شهر کشور است که علاوه بر جمعیتی بیش از 2/5 میلیون نفر، هر ساله پذیرای بیش از 30 میلیون مسافر است.
علی محمد ابیوردی یکی از زائران حرم امام رضا(ع)است که از دوری حرم با محل اسکانش گلایه دارد، وی می‌گوید: مردم از اقصی نقاط این کشور عزیز می‌آیند پابوس امام. تلاش همه عاشقان این است که در اطراف حرم، در نزدیک‌ترین جا ساکن شوند اما وقتی حریم آنقدر توسعه یابد که این نقطه دورتر و دورتر شود، عملا این زیارت تفاوت چندانی با زیارت از هر نقطه مشهد یا حتی ایران ندارد.
وی می‌گوید: من با اینکه خیلی تلاش کردم، اما نتوانستم جایی را در اطراف حرم برای اسکان پیدا کنم. فضاها به نسبت گذشته‌ها محدود شده و مسافرها چند برابر. این در حالی است که به نظر می‌رسد مشکل میهمانپذیر و هتل در مشهد وجود ندارد، اما مسأله اصلی این است که همه می‌خواهند در میهمانپذیرها و هتل‌های نزدیک حرم اقامت کنند، در حالی که اگر از این محدوده فاصله بگیرند جا برای اقامت همه هست.
اما اسداللهی که خود از مسافرخانه‌داران منطقه اطراف حرم است، می‌گوید: مشکل اصلی در آینده نزدیک گریبانگیر اسکان زائران خواهد شد، چرا که به دلیل گران بودن زمین، مصالح، دستمزد کارگر و دیگر مشکلات هیچ‌کس راضی نمی‌شود برای ساخت میهمانپذیر با کرایه اتاق شبی 6 یا 7 هزار تومان سرمایه‌گذاری کند.
به گفته او در چنین وضعیتی سرمایه‌داران ترجیح می‌دهند برای ساخت هتل یا هتل آپارتمان که با سود بیشتری همراه است سرمایه‌گذاری کنند. این چنین بناهایی هم به دلیل بافت فشرده اطراف حرم و طرح توسعه حرم در مناطقی دور از حرم ساخته می‌شود.
بر اساس آخرین آمار موجود بیش از 31درصد از مسافران ورودی به مشهد در خانه‌های استیجاری و تنها 8 درصد مسافران و زائران در هتل‌ها اقامت می‌کنند. همچنین 12/6 درصد مسافران در حسینیه‌ها، 8/8 درصد در مسافرخانه‌ها، 7/6درصد در مدارس، 6/6 درصد در حاشیه خیابان‌ها، 6/9 درصد در هتل آپارتمان‌ها و بقیه در میهمانپذیرها، زائرسراها، کمپ‌ها و... اقامت می‌کنند.
گنبدی پنهان
وقتی صحبت از نشانه شهری و خط آسمان یک شهر به میان می‌آید، معمولا طرح ساده‌ای از نمای دور یک آبادی با گنبد و مناره‌ای در وسط و خطوطی از حجم‌های خانه‌ها و ردی از کاکل درخت‌ها به ذهن می‌رسد.
حال مشهد قدیم را در نظر بگیرید، مسافرانی که از فاصله‌ای دور قصد آمدن به سوی شهر را داشتند، گنبد و گلدسته بارگاه امام رضا(ع) بهترین نشانه شهر بود، ولی در مشهد امروز همه چیز فرق کرده است؛ از هیچ سمت و دروازه‌ای نمی‌شود این نشانه را دید.
ساختمان‌های مرتفع که در خیابان‌های اطراف حرم تا شعاع مشخصی ساخته می‌شوند امکان هر گونه چشم اندازی را مسدود می‌کنند. اما در این میان گرچه گروهی بر این باورند که با بازسازی و تخریب بناهای فرسوده و بافت قدیمی اطراف حرم به حال و هوای این شهر لطمه وارد شده و هویت آن خدشه‌دار می‌شود اما مهندس محمدرضا رئیسی، رئیس نظام مهندسی استان خراسان رضوی هویت شهری مشهد را نه در خیابان‌ها بلکه در ارائه امکانات و خدمات مناسب به زوار می‌داند و می‌گوید: وقتی وارد مشهد می‌شوید چه در فرودگاه و چه در ایستگاه قطار یا در جاده‌های منتهی به مشهد به شما با تابلو یا هر چیز دیگر اعلام می‌شود که وارد مشهد شده‌اید، پس نیازی به دیگر چیزها برای یادآوری نیست. وی می‌گوید: اینجا مشهد است، شهری با سالانه بیش از 30 میلیون زائر و باید برای راحتی این جمعیت، نهایت تلاش را صورت داد. واقعیت این است که اسکان و ساماندهی چنین جمعیتی به این راحتی نیست.
نوستالژی مشهد
آنهایی که پیش از سال ۱۳۵۵ برای تشرف به حرم حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) به مشهد سفر کرده‌اند، کوچه‌های درهم تنیده، تیمچه‌های ریز و درشت و کاروانسراهای قدیمی را در محدوده حرم به خاطر دارند. بازار زنجیر و چهره سنتی آن، بازار سرپوش و خاطره بوی خوش عطر و عنبر و مشک، تیمچه کفاش‌ها و نمایشگاه هزار سلیقه این بازارها از جاودانه‌های آن دوران هستند. معروف‌ترین نام در میان خیابان‌ها و میدان‌های مشهد قدیم و جدید، میدان شهداست که در حال حاضر هر روز یک‌میلیون تردد در آن صورت می‌گیرد. این میدان از یکصد سال پیش تاکنون، مرکز اصلی شهر مشهد و نقطه اتصال زائران و مجاوران به حرم مطهر از ایستگاه راه‌آهن و پایانه اتوبوس‌ها و در دوره‌های قبل‌تر از کاروانسراها و مکان‌های رفاهی آن دوران بوده است. در محدوده این میدان هنوز مغازه‌هایی وجود دارند که به پرنده‌فروشی مشغولند، زغال عرضه و انگشتر و تسبیح داد و ستد می‌کنند، غذای سنتی می‌پزند و لباس قدیمی می‌دوزند و به عابران می‌فروشند.
ویران می‌شود!
نابودی كاروانسراها، شهرها، دالان‌ها، بازارهای سرپوشیده و جایگزینی آن با نمونه‌های جدیدتر چیزی است که امروز در شهر مشهد بیش از پیش به چشم می‌خورد. خیابان‌های جدید روی محله‌های پرپیچ و خم، اما به‌هم بافته شده قبلی قرار می‌گیرد و بدین ترتیب اماكنی مانند ارگ مشهد كه در حاشیه خیابان و نزدیك به طرح توسعه قرار گرفته، تخریب و با كمی عقب‌نشینی، به بانك ملی مركزی و كوچه ساربان‌ها كه محل آمد و شد كاروان‌ها و اتراق آنها بود، به مجتمع تجاری تبدیل می‌شود. چهارباغ هم اگر می‌دانست كه روزگاری قرار است با تبر به جانش بیفتند و بازار بزرگ مركزی مشهد را به جایش بكارند، اصلاً سبز نمی‌شد. این سرنوشت گریبان بسیاری دیگر از محله‌ها را كه اكنون جز نامشان، حتی خاطره‌ای از آنها در اذهان نیست و فقط در كتاب‌ها و سفرنامه‌ها بیان شده‌اند، گرفته است.
مشهد آينده
آنهایی که افق مشهد را برای قرن آتی ترسیم می‌کنند، بر این باور بودند که به موازات توسعه حریم حرم، اطراف این مکان مقدس نیز باید تخریب و با جذب سرمایه‌های داخلی و خارجی جامه نو بپوشد.
آنچه هم‌اکنون محرز است، تلاشی است که برای جمع کردن تپه‌های پرحجم خاک‌های اطراف حرم صورت می‌گیرد و حاشیه خیابان‌ها نیز در چنبره تیرآهن‌های قطور و بتون‌های مسلح اسیر شده‌اند تا به جای ساختمان‌های سرشار از سلیقه و پر از نقش و نگار، ساختمان‌های مرتفع و برج‌های هزار تو ساخته شود.
هم‌اکنون تمامی رهگذرانی که صبح تا شام در یکی از خیابان‌های نزدیک حرم مطهر رو به گنبد آقا می‌ایستند و دست بر سینه سلام می‌دهند، صدای غرش ماشین‌های سنگین و تردد کامیون‌ها و لودرها را می‌شنوند که با شتاب از کنار آنها سبقت می‌گیرند تا زودتر بلوکه‌ای را به کارگران شاغل در یکی از همین عمارت‌های بلند برسانند. شب‌های دور از حرم
از مشهد تصویر خسرو شکیبایی می‌آید توی ذهن، زمانی که در فیلم «کیمیا»ی احمدرضا درویش پنجره اتاق قدیمی مسافرخانه را باز می‌کند، آنجا که کفترکان پر می‌کشند و گنبد امام رضا(ع) مشخص می‌شود. گنبد آنقدر نزدیک است که به ناگاه هوای رفتن به مشهد به سرت می‌زند. اما این دیگر تنها تصویری نوستالژیک از حرم است، چرا که امروز در بین ساختمان‌های بلند و ماشین‌های عظیم‌الجثه ساختمان‌سازی کمتر می‌توان مشهد گذشته‌ها را یافت؛ آن زمان که در مسافرخانه‌های اطراف حرم ساکن می‌شدی و تا حرم با پای پیاده مسیر کوتاهی بود. حال بسیاری از زمین‌های دور حرم در محدوده طرح بازسازی و توسعه حرم است و از هتل‌ها و کاروانسراها و مسافرخانه‌های قدیمی خبری نیست.
مشهد بعد از تهران پرجمعیت‌ترین شهر کشور است که علاوه بر جمعیتی بیش از 2/5 میلیون نفر، هر ساله پذیرای بیش از 30 میلیون مسافر است.
علی محمد ابیوردی یکی از زائران حرم امام رضا(ع)است که از دوری حرم با محل اسکانش گلایه دارد، وی می‌گوید: مردم از اقصی نقاط این کشور عزیز می‌آیند پابوس امام. تلاش همه عاشقان این است که در اطراف حرم، در نزدیک‌ترین جا ساکن شوند اما وقتی حریم آنقدر توسعه یابد که این نقطه دورتر و دورتر شود، عملا این زیارت تفاوت چندانی با زیارت از هر نقطه مشهد یا حتی ایران ندارد.
وی می‌گوید: من با اینکه خیلی تلاش کردم، اما نتوانستم جایی را در اطراف حرم برای اسکان پیدا کنم. فضاها به نسبت گذشته‌ها محدود شده و مسافرها چند برابر. این در حالی است که به نظر می‌رسد مشکل میهمانپذیر و هتل در مشهد وجود ندارد، اما مسأله اصلی این است که همه می‌خواهند در میهمانپذیرها و هتل‌های نزدیک حرم اقامت کنند، در حالی که اگر از این محدوده فاصله بگیرند جا برای اقامت همه هست.
اما اسداللهی که خود از مسافرخانه‌داران منطقه اطراف حرم است، می‌گوید: مشکل اصلی در آینده نزدیک گریبانگیر اسکان زائران خواهد شد، چرا که به دلیل گران بودن زمین، مصالح، دستمزد کارگر و دیگر مشکلات هیچ‌کس راضی نمی‌شود برای ساخت میهمانپذیر با کرایه اتاق شبی 6 یا 7 هزار تومان سرمایه‌گذاری کند.
به گفته او در چنین وضعیتی سرمایه‌داران ترجیح می‌دهند برای ساخت هتل یا هتل آپارتمان که با سود بیشتری همراه است سرمایه‌گذاری کنند. این چنین بناهایی هم به دلیل بافت فشرده اطراف حرم و طرح توسعه حرم در مناطقی دور از حرم ساخته می‌شود.
بر اساس آخرین آمار موجود بیش از 31درصد از مسافران ورودی به مشهد در خانه‌های استیجاری و تنها 8 درصد مسافران و زائران در هتل‌ها اقامت می‌کنند. همچنین 12/6 درصد مسافران در حسینیه‌ها، 8/8 درصد در مسافرخانه‌ها، 7/6درصد در مدارس، 6/6 درصد در حاشیه خیابان‌ها، 6/9 درصد در هتل آپارتمان‌ها و بقیه در میهمانپذیرها، زائرسراها، کمپ‌ها و... اقامت می‌کنند.
گنبدی پنهان
وقتی صحبت از نشانه شهری و خط آسمان یک شهر به میان می‌آید، معمولا طرح ساده‌ای از نمای دور یک آبادی با گنبد و مناره‌ای در وسط و خطوطی از حجم‌های خانه‌ها و ردی از کاکل درخت‌ها به ذهن می‌رسد.
حال مشهد قدیم را در نظر بگیرید، مسافرانی که از فاصله‌ای دور قصد آمدن به سوی شهر را داشتند، گنبد و گلدسته بارگاه امام رضا(ع) بهترین نشانه شهر بود، ولی در مشهد امروز همه چیز فرق کرده است؛ از هیچ سمت و دروازه‌ای نمی‌شود این نشانه را دید.
ساختمان‌های مرتفع که در خیابان‌های اطراف حرم تا شعاع مشخصی ساخته می‌شوند امکان هر گونه چشم اندازی را مسدود می‌کنند. اما در این میان گرچه گروهی بر این باورند که با بازسازی و تخریب بناهای فرسوده و بافت قدیمی اطراف حرم به حال و هوای این شهر لطمه وارد شده و هویت آن خدشه‌دار می‌شود اما مهندس محمدرضا رئیسی، رئیس نظام مهندسی استان خراسان رضوی هویت شهری مشهد را نه در خیابان‌ها بلکه در ارائه امکانات و خدمات مناسب به زوار می‌داند و می‌گوید: وقتی وارد مشهد می‌شوید چه در فرودگاه و چه در ایستگاه قطار یا در جاده‌های منتهی به مشهد به شما با تابلو یا هر چیز دیگر اعلام می‌شود که وارد مشهد شده‌اید، پس نیازی به دیگر چیزها برای یادآوری نیست. وی می‌گوید: اینجا مشهد است، شهری با سالانه بیش از 30 میلیون زائر و باید برای راحتی این جمعیت، نهایت تلاش را صورت داد. واقعیت این است که اسکان و ساماندهی چنین جمعیتی به این راحتی نیست.
نوستالژی مشهد
آنهایی که پیش از سال ۱۳۵۵ برای تشرف به حرم حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) به مشهد سفر کرده‌اند، کوچه‌های درهم تنیده، تیمچه‌های ریز و درشت و کاروانسراهای قدیمی را در محدوده حرم به خاطر دارند. بازار زنجیر و چهره سنتی آن، بازار سرپوش و خاطره بوی خوش عطر و عنبر و مشک، تیمچه کفاش‌ها و نمایشگاه هزار سلیقه این بازارها از جاودانه‌های آن دوران هستند. معروف‌ترین نام در میان خیابان‌ها و میدان‌های مشهد قدیم و جدید، میدان شهداست که در حال حاضر هر روز یک‌میلیون تردد در آن صورت می‌گیرد. این میدان از یکصد سال پیش تاکنون، مرکز اصلی شهر مشهد و نقطه اتصال زائران و مجاوران به حرم مطهر از ایستگاه راه‌آهن و پایانه اتوبوس‌ها و در دوره‌های قبل‌تر از کاروانسراها و مکان‌های رفاهی آن دوران بوده است. در محدوده این میدان هنوز مغازه‌هایی وجود دارند که به پرنده‌فروشی مشغولند، زغال عرضه و انگشتر و تسبیح داد و ستد می‌کنند، غذای سنتی می‌پزند و لباس قدیمی می‌دوزند و به عابران می‌فروشند.
ویران می‌شود!
نابودی كاروانسراها، شهرها، دالان‌ها، بازارهای سرپوشیده و جایگزینی آن با نمونه‌های جدیدتر چیزی است که امروز در شهر مشهد بیش از پیش به چشم می‌خورد. خیابان‌های جدید روی محله‌های پرپیچ و خم، اما به‌هم بافته شده قبلی قرار می‌گیرد و بدین ترتیب اماكنی مانند ارگ مشهد كه در حاشیه خیابان و نزدیك به طرح توسعه قرار گرفته، تخریب و با كمی عقب‌نشینی، به بانك ملی مركزی و كوچه ساربان‌ها كه محل آمد و شد كاروان‌ها و اتراق آنها بود، به مجتمع تجاری تبدیل می‌شود. چهارباغ هم اگر می‌دانست كه روزگاری قرار است با تبر به جانش بیفتند و بازار بزرگ مركزی مشهد را به جایش بكارند، اصلاً سبز نمی‌شد. این سرنوشت گریبان بسیاری دیگر از محله‌ها را كه اكنون جز نامشان، حتی خاطره‌ای از آنها در اذهان نیست و فقط در كتاب‌ها و سفرنامه‌ها بیان شده‌اند، گرفته است.
مشهد آينده
آنهایی که افق مشهد را برای قرن آتی ترسیم می‌کنند، بر این باور بودند که به موازات توسعه حریم حرم، اطراف این مکان مقدس نیز باید تخریب و با جذب سرمایه‌های داخلی و خارجی جامه نو بپوشد.
آنچه هم‌اکنون محرز است، تلاشی است که برای جمع کردن تپه‌های پرحجم خاک‌های اطراف حرم صورت می‌گیرد و حاشیه خیابان‌ها نیز در چنبره تیرآهن‌های قطور و بتون‌های مسلح اسیر شده‌اند تا به جای ساختمان‌های سرشار از سلیقه و پر از نقش و نگار، ساختمان‌های مرتفع و برج‌های هزار تو ساخته شود.
هم‌اکنون تمامی رهگذرانی که صبح تا شام در یکی از خیابان‌های نزدیک حرم مطهر رو به گنبد آقا می‌ایستند و دست بر سینه سلام می‌دهند، صدای غرش ماشین‌های سنگین و تردد کامیون‌ها و لودرها را می‌شنوند که با شتاب از کنار آنها سبقت می‌گیرند تا زودتر بلوکه‌ای را به کارگران شاغل در یکی از همین عمارت‌های بلند برسانند. ارسال نظر
پربیننده