نگاهی به سومین جشنواره شعر فجر
گریز از «ستم معتدل»
گاهی فکر می‌کنیم با گفتار و پندار و کردار خود عادلانه و به عدل رفتار کردیم، یعنی این برای همه پیش می‌آید، چون فکر می‌کنیم همه جوانب امر را سنجیده‌ایم و به قول معروف «مو لای درز کارمون نمی‌ره»، غافل از اینکه بهترین ترازو به دستان نیز اندکی دستشان می‌لرزد( خیلی هم نامحسوس است) و لاجرم کفه ترازو و اندکی – تو بگیر نامحسوس- پایین یا بالا می‌رود. اگر غیر از این بود، یقینا در طول تاریخ تعداد آنانی که بسیار به عدالت رفتار و قضاوت کردند حتی بیش از تعداد انگشتان دست می‌شد. ظاهرا تا اینجا هرچه گفتیم به نفع برگزارکنندگان جشنواره شعر فجر بوده، چراکه پذیرفته‌ایم درست‌ترین عملکردها نیز خالی از اشكال نیستند و به قول شاعری: «حتی عدالت نیز می‌تواند ستم معتدلی باشد که درون رگ قانون جاری است»(نقل به مضمون).
اینها درست، اما با پراکنده عمل کردن جشنواره و نیز در عین حال، با خیلی عادلانه رفتار نکردن آن چه باید کرد؟
گویا دو سال پیش بود که یک خبرگزاری نظر مرا درباره نخستین جشنواره شعر فجر پرسید که همان زمان صحبت‌هایم در سایت‌شان آمد. تا آنجا که یادم می‌آید، گفته بودم: «در این شرایط که جریان شعر و شاعری در کل دچار معضل است و کم‌کم می‌رود به یک بحران بزرگ تبدیل شود، هر قدم و حرکتی برای شعر، قابل تحسین و مفید خواهد بود، هرچند اگر دولت(وزارت ارشاد) به طور مستقیم در عملکردهای فرهنگی دخالت نکند و صرفا به‌عنوان ناظر در معرکه حاضر باشد، هم به نفع دولت است، هم به نفع هنرمند، ضمن اینکه خیلی از شائبه‌هایی که همواره وجود دارد، در این میان خنثی می‌شود؛ شائبه‌هایی همچون سیاسی عمل کردن دولت و...(منظور صرفا دولت فعلی نیست، چرا که دولت‌های قبلی هم هرکدام کم و بیش به نوعی با عملکردشان، در اینگونه موارد به شائبه‌ها دامن زده‌اند). البته وزارت ارشاد در هر دوره‌ای تعدادی از شاعران و اهل قلم را متولی جشنواره فجر کرده و ظاهرا ریش و قیچی را به دست آنها داده است، اما این کافی نیست، چرا که نتایج جشنواره معلوم خواهد کرد که آنها چقدر و تا چه اندازه دستشان باز بوده و استقلال عمل داشته‌اند. البته نمی‌توان انتظار داشت که مثلا وزارت ارشاد کسانی را مدیر و متولی جشنواره فجر کند که با دولت مخالفند یا چندان موافقتی ندارند. یعنی هرکجای دنیا از جمله ایران معمولا دولت‌ها همین کار را می‌کنند.
از آن طرف، اگر دوستان هم انتخاب شوند -که می‌شوند- به‌عنوان مدیر و متولی، مشکل دیگری به وجود می‌آید، چرا که «دوستان» همیشه نسبت به «دوستان» نظر مساعد و موافقی دارند؛ یعنی از فرط دوستی معمولا نه عیب دوستان را می‌بینند و نه می‌توانند به خواسته‌های ایشان جواب «نه» بدهند، یعنی در کل از دوستان انتظاری جز این هم نیست. بنابراین، این راه برای انتخاب درست بسته است؛ انتخاب مخالفان هم که در همه جا غیرمعقول و غیرمعمول است. پس می‌ماند کدام راه؟ این را دیگر خود متولیان امر باید پاسخ دهند که «کدام راه»، نه من و شما. حتما راه‌حلی وجود دارد!
به فرض، این مشکل اگر حل شود، به نظر می‌آید که جشنواره فوق از یک مشکل دیگر هم رنج می‌برد و آن عدم انسجام و نوعی پراکندگی در عناوین و موضوعاتی است که قرار است براساس آن، شاعران برتر نیز انتخاب شوند، در صورتی که به نظر من یا باید به یک کتاب - به عنوان مجموعه شعر برتر سال- جایزه داد یا به سه کتاب (به ترتیب اول، دوم و سوم) یا به کارنامه یک شاعر، به پاس یک عمر فعالیت جدی و حرفه‌ای‌اش. البته مورد دوم کمتر می‌تواند در جشنواره‌های سالانه جا داشته باشد، آن هم به دلیل یک‌سالانه بودن اینگونه جشنواره‌ها، چون اگر قرار است به کارنامه‌ها جایزه داده شود، باید این جشنواره‌ها نیز مثلا در هر دهه یک بار برگزار شوند تا به کارنامه 10 ساله شاعر پرداخته و به عنوان شاعر برتر فلان دهه انتخاب شود ( یا مثلا سه شاعر در یک دهه) و این در صورتی است که شنیده‌ایم قرار است در جشنواره امسال از پیشکسوت‌ها تجلیل به عمل آید و چه وچه. اگر اینگونه باشد – که هست- جشنواره چگونه و بر چه اساسی می‌خواهد پیشکسوت یا پیشکسوتان را انتخاب کند؟ در صورتی که تعداد پیشکسوتان بسیار است بنابراین یا باید از همه‌شان تجلیل و تقدیر به عمل بیاوریم یا از هیچکدامشان.
انتخاب بهترین مجموعه از میان اولین مجموعه شعرهای شاعران نیز «ستم معتدلی» را به دیگر شاعران روا می‌دارد، زیرا اولا ممکن است در سال جاری تعداد مجموعه شعرهایی که چاپ شده‌اند، بسیار کم یا بسیار زیاد باشد، که در این صورت انتخاب تا حد زیادی شانسی می‌شود. یک موردش این است که مثلا مجموعه‌ای که امسال از میان 50 اولین مجموعه شعر چاپ شده انتخاب می‌شود، ممکن است در قیاس با 500 عنوان اولین مجموعه شعری که سال قبل یا سال بعد چاپ شده یا می‌شوند، به لحاظ ارزش هنری و ادبی، حتی رتبه 50 را نیز کسب نکند. از طرفی، بسیار پیش آمده که شاعرانی اولین مجموعه شعرشان را در 40، 50 سالگی و بسیاری دیگر در20 سالگی چاپ کرده باشند و این یعنی معمولا 40، 50 ساله‌ها به واسطه تجربه و حسن انتخاب و از همه مهم‌تر فرصتی که برای این انتخاب داشته‌اند، از شانس بیشتری برخوردارند، آن هم یک شانس غیرقابل مقایسه. گذشته از اینها مگر کسانی که دومین مجموعه شعرشان را چاپ کرده‌اند، چه گناهی مرتکب شده‌اند که باید با شاعرانی قیاس شوند که 40، 50 سال تجربه شاعری داشته، 10، 15مجموعه چاپ کرده و معروفیت‌شان براحتی می‌تواند دیگر شاعران را زیر سایه خود محو کرده یا جلوه‌شان را کم‌‌رنگ‌تر کند؟! یادداشت
نگاهی به سومین جشنواره شعر فجر
گریز از «ستم معتدل»
گاهی فکر می‌کنیم با گفتار و پندار و کردار خود عادلانه و به عدل رفتار کردیم، یعنی این برای همه پیش می‌آید، چون فکر می‌کنیم همه جوانب امر را سنجیده‌ایم و به قول معروف «مو لای درز کارمون نمی‌ره»، غافل از اینکه بهترین ترازو به دستان نیز اندکی دستشان می‌لرزد( خیلی هم نامحسوس است) و لاجرم کفه ترازو و اندکی – تو بگیر نامحسوس- پایین یا بالا می‌رود. اگر غیر از این بود، یقینا در طول تاریخ تعداد آنانی که بسیار به عدالت رفتار و قضاوت کردند حتی بیش از تعداد انگشتان دست می‌شد. ظاهرا تا اینجا هرچه گفتیم به نفع برگزارکنندگان جشنواره شعر فجر بوده، چراکه پذیرفته‌ایم درست‌ترین عملکردها نیز خالی از اشكال نیستند و به قول شاعری: «حتی عدالت نیز می‌تواند ستم معتدلی باشد که درون رگ قانون جاری است»(نقل به مضمون).
اینها درست، اما با پراکنده عمل کردن جشنواره و نیز در عین حال، با خیلی عادلانه رفتار نکردن آن چه باید کرد؟
گویا دو سال پیش بود که یک خبرگزاری نظر مرا درباره نخستین جشنواره شعر فجر پرسید که همان زمان صحبت‌هایم در سایت‌شان آمد. تا آنجا که یادم می‌آید، گفته بودم: «در این شرایط که جریان شعر و شاعری در کل دچار معضل است و کم‌کم می‌رود به یک بحران بزرگ تبدیل شود، هر قدم و حرکتی برای شعر، قابل تحسین و مفید خواهد بود، هرچند اگر دولت(وزارت ارشاد) به طور مستقیم در عملکردهای فرهنگی دخالت نکند و صرفا به‌عنوان ناظر در معرکه حاضر باشد، هم به نفع دولت است، هم به نفع هنرمند، ضمن اینکه خیلی از شائبه‌هایی که همواره وجود دارد، در این میان خنثی می‌شود؛ شائبه‌هایی همچون سیاسی عمل کردن دولت و...(منظور صرفا دولت فعلی نیست، چرا که دولت‌های قبلی هم هرکدام کم و بیش به نوعی با عملکردشان، در اینگونه موارد به شائبه‌ها دامن زده‌اند). البته وزارت ارشاد در هر دوره‌ای تعدادی از شاعران و اهل قلم را متولی جشنواره فجر کرده و ظاهرا ریش و قیچی را به دست آنها داده است، اما این کافی نیست، چرا که نتایج جشنواره معلوم خواهد کرد که آنها چقدر و تا چه اندازه دستشان باز بوده و استقلال عمل داشته‌اند. البته نمی‌توان انتظار داشت که مثلا وزارت ارشاد کسانی را مدیر و متولی جشنواره فجر کند که با دولت مخالفند یا چندان موافقتی ندارند. یعنی هرکجای دنیا از جمله ایران معمولا دولت‌ها همین کار را می‌کنند.
از آن طرف، اگر دوستان هم انتخاب شوند -که می‌شوند- به‌عنوان مدیر و متولی، مشکل دیگری به وجود می‌آید، چرا که «دوستان» همیشه نسبت به «دوستان» نظر مساعد و موافقی دارند؛ یعنی از فرط دوستی معمولا نه عیب دوستان را می‌بینند و نه می‌توانند به خواسته‌های ایشان جواب «نه» بدهند، یعنی در کل از دوستان انتظاری جز این هم نیست. بنابراین، این راه برای انتخاب درست بسته است؛ انتخاب مخالفان هم که در همه جا غیرمعقول و غیرمعمول است. پس می‌ماند کدام راه؟ این را دیگر خود متولیان امر باید پاسخ دهند که «کدام راه»، نه من و شما. حتما راه‌حلی وجود دارد!
به فرض، این مشکل اگر حل شود، به نظر می‌آید که جشنواره فوق از یک مشکل دیگر هم رنج می‌برد و آن عدم انسجام و نوعی پراکندگی در عناوین و موضوعاتی است که قرار است براساس آن، شاعران برتر نیز انتخاب شوند، در صورتی که به نظر من یا باید به یک کتاب - به عنوان مجموعه شعر برتر سال- جایزه داد یا به سه کتاب (به ترتیب اول، دوم و سوم) یا به کارنامه یک شاعر، به پاس یک عمر فعالیت جدی و حرفه‌ای‌اش. البته مورد دوم کمتر می‌تواند در جشنواره‌های سالانه جا داشته باشد، آن هم به دلیل یک‌سالانه بودن اینگونه جشنواره‌ها، چون اگر قرار است به کارنامه‌ها جایزه داده شود، باید این جشنواره‌ها نیز مثلا در هر دهه یک بار برگزار شوند تا به کارنامه 10 ساله شاعر پرداخته و به عنوان شاعر برتر فلان دهه انتخاب شود ( یا مثلا سه شاعر در یک دهه) و این در صورتی است که شنیده‌ایم قرار است در جشنواره امسال از پیشکسوت‌ها تجلیل به عمل آید و چه وچه. اگر اینگونه باشد – که هست- جشنواره چگونه و بر چه اساسی می‌خواهد پیشکسوت یا پیشکسوتان را انتخاب کند؟ در صورتی که تعداد پیشکسوتان بسیار است بنابراین یا باید از همه‌شان تجلیل و تقدیر به عمل بیاوریم یا از هیچکدامشان.
انتخاب بهترین مجموعه از میان اولین مجموعه شعرهای شاعران نیز «ستم معتدلی» را به دیگر شاعران روا می‌دارد، زیرا اولا ممکن است در سال جاری تعداد مجموعه شعرهایی که چاپ شده‌اند، بسیار کم یا بسیار زیاد باشد، که در این صورت انتخاب تا حد زیادی شانسی می‌شود. یک موردش این است که مثلا مجموعه‌ای که امسال از میان 50 اولین مجموعه شعر چاپ شده انتخاب می‌شود، ممکن است در قیاس با 500 عنوان اولین مجموعه شعری که سال قبل یا سال بعد چاپ شده یا می‌شوند، به لحاظ ارزش هنری و ادبی، حتی رتبه 50 را نیز کسب نکند. از طرفی، بسیار پیش آمده که شاعرانی اولین مجموعه شعرشان را در 40، 50 سالگی و بسیاری دیگر در20 سالگی چاپ کرده باشند و این یعنی معمولا 40، 50 ساله‌ها به واسطه تجربه و حسن انتخاب و از همه مهم‌تر فرصتی که برای این انتخاب داشته‌اند، از شانس بیشتری برخوردارند، آن هم یک شانس غیرقابل مقایسه. گذشته از اینها مگر کسانی که دومین مجموعه شعرشان را چاپ کرده‌اند، چه گناهی مرتکب شده‌اند که باید با شاعرانی قیاس شوند که 40، 50 سال تجربه شاعری داشته، 10، 15مجموعه چاپ کرده و معروفیت‌شان براحتی می‌تواند دیگر شاعران را زیر سایه خود محو کرده یا جلوه‌شان را کم‌‌رنگ‌تر کند؟! ارسال نظر
پربیننده