آیت‌الله سیدهاشم بطحائی گلپایگانی: در گذشته از علل و عوامل تحقق‌بخش جامعه مدنی و ویژگی‌های آن و ارکان آن قلم زده شد. اینک به یک مطلب شایان ذکر و تأمل‌برانگیز اشاره می‌شود و آن اینکه عوامل محدثه و مبقیه الزاما باید نقشه راه جامعه مدنی را از یک الگو و اسوه قابل قبول حق و حقیقت گرفته باشد و بدون تأسی به آن ممکن نباشد، زیرا فرهنگ از پیش خود آن هم با هواهای نفسانی و سلایق مختلف و اهداف متفاوت راه به جایی نمی‌برد و جامعه را منسجم و مترقی و آرام‌بخش نمی‌سازد. تأسی و الگوگیری از یک منشأ و مقام جامع، سنتی است که در نسل بشر برای ترقی‌خواهان ثبت و ضبط است و تسلیل یافته است. درباره پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه وآله که خود اسوه بشریت است، امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام می‌فرماید: ان رسول الله(صلی‌الله علیه و آله) ادبه الله و هو ادبنی و انا اؤدب المومنین – پیامبر صلی الله علیه وآله را خدای متعال بار آورد و به پیروی از آداب خود تربیت نمود و پیامبر اعظم صلی‌الله علیه وآله نیز من را با آداب و رسم خود تربیت فرمود و من نیز مؤمنین را تربیت می‌نمایم.
این سنت است و در روند جامعه مدنی نقشه راه محسوب می‌شود و بدون آن توفیق حاصل نخواهد شد. از محمد حنفیه پسر برومند امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پرسیدند چه کسی تو را به این مقام رساند؟ گفت: اولاً پروردگار من مرا تربیت کرد و نیک‌خواهی را در وجود من تعبیه نمود، ثانیاً آنچه از خردمندان و صاحبان بصیرت به خوبی مشاهده کردم پیروی نمودم و به کار گرفتم ثالثاً آنچه از نادانان و نابخردان زشت و ناپسند دیدم اجتناب کرده و دوری گزیدم؛ اینها مرا به گنج دانش واصل کرد.
ولا طریق للأکیاس من المؤمنین اسلم من الاقتداء لأنه المنهجا لأوضحوال مقصد الأصح. قال الله عزوجل لأعز خلقه محمد أُولئِک َالَّذینَ هَدَی اللهُ َبِهُداهُمُ اقْتَدِه قال الله عزوجل ثم أوحینا إلی کأن اتبعمله إبرهیم حنیف افلو کان لدین الله تعالیم سلک أقوم منال أقتداء لندب أولیاء هو أنبیاء هإلیه. (بحار/ج2/ص165): و برای زیرکان از مؤمنین راهی سالم‌تر جز اقتدا و تأسی نیست برای اینکه تأسی راه روشن و مقصد درست است. خدای متعال به بهترین خلق خود محمد که درود خدا بر او و آل او باد می‌فرماید: اینها هستند آنهایی که خداوند آنها را هدایت کرده پس به رهنمودهای آنها تأسی کن و باز فرمود: به تو وحی کردم که از راه و روش ابراهیم که روش پاک و پاکیزه است پیروی کنی و اگر برای دین خدا روشی نیرومندتر از تأسی بود، خداوند، پیامبران و اولیای خود را به آن فرا می‌خواند و موسی بن عمران که خود یکی از پیامبران حضرت احدیت است و با فرهنگ توحیدی بالای خود که روح حیات و ماندگاری جامعه مدنی دارد و براندازنده فرهنگ و نظام جامعه توحشی فرعون شد، برای نقشه راه خود از حضرت خضر که بنده برجسته و الگوی مقبول الهی است درخواست رهنمود می‌کند و چنانکه قرآن می‌فرماید: قَالَ لَهُ مُوسَی هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلَی أن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا(کهف/66)، موسی به خضر گفت اجازه می‌دهی دنبال تو بیایم تا مرا از آنچه رشد و بلوغ خدا داری بیاموزی.
دعای ایام شعبانیه که از ناحیه امام سجاد علیه‌السلام آمده است، بیان می‌دارد: اللَّهُمَّ صَلّ ِعَلَی مُحَمَّدٍوَآلِ‌مُحَمَّدٍ الْفُلْکِ الْجَارِیَهِ فِی اللُّجَجِ الْغَامِرَهِ یَأْمَنُ مَنْ رَکِبَهَا وَ یَغْرَقُ مَنْ ترکها الْمُتَقَدِّمُ لَهُمْ مَارِقٌ وَ الْمُتَأَخِّرُ عَنْهُمْ زَاهِقٌ وَ اللازِمُ لَهُمْ لاحِقٌ– خداوندا بر محمد و آل محمد درود فرصت آنهایی که در دریای خروشان زندگی چون کشتی روانی هستند که هر کس بر آن سوار شد از خطر موج در امان است و آن کس که سوار نشد غرق می‌گردد. آنهایی که از آنها به خیال خود پیشی گرفتند از خط خارج شدند و آنهایی که از آنها باز ماندند دور افتادند و آنهایی که ملازم آنان شدند رسیدند.
حضرت زین‌العابدین علیه‌السلام در این نیایش، وجود اسوه محمد وآل محمد را به مثابه کشتی معرفی کرده است که هنگام توفان دریا و امواج خروشان آنهایی که سوار کشتی شوند از غرق شدن مصون می‌مانند اما آنهایی که سوار نشوند و خودسرانه از کشتی جلو بزنند یا از کشتی بازمانند از امنیت محروم شده و تنها گروه نجات یافته، آنهایی هستند که دنبال و همراه کشتی نجات حرکت می‌کنند. خلاصه! تشخیص و تعیین سعادت جاودانی جامعه مدنی در تأسی و الگوپذیری از رستگاران حضرت احدیت است و راهی جز آن وجود ندارد و رخدادهای تاریخی که در حکم تجربه عملی است گواه این مدعاست.