عباس شاکری*: برای برون‌رفت از شرایط کنونی، همه در جامعه مسؤولیت داریم؛ به‌عنوان نمونه در بحران اخیر اقتصادی، ملکه انگلستان به مدرسه اقتصاد لندن می‌رود و به استادان دانشگاه می‌گوید شما در مقابل مسائلی که به وجود آمده چه کار می‌خواهید انجام دهید و چه مسؤولیتی را برعهده می‌گیرید؟ در اقتصاد کشور درواقع استعدادها، پتانسیل‌ها، ظرفیت‌ها، نیروی انسانی، مدیران خوب، افراد متخصص و نخبه وجود دارند و این جای امیدواری است ولی به هر حال واقعیت‌ها و عملکردهایی هم وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرند.
در این میان نقش دولت و تشکل‌های بخش خصوصی برای برون‌رفت از شرایط سخت کنونی اقتصادی مهم است. برای حل مشکلات، دولت می‌تواند نقش مهمی داشته باشد اما به تنهایی نمی‌تواند همه کارها را پیش ببرد. باید بخش خصوصی به یاری بیاید و با دولت تعامل داشته باشد. بخش خصوصی و فعالان اقتصادی باید در ابتدا مسائل را در درون تشکل‌های خود مشخص، اولویت‌بندی و دسته‌بندی کنند و سپس در تعامل با دولت کارها را پیش ببرند. دولت باید مدیریت و نظارت کند و تنظیم مقررات و سیاستگذاری‌ها را انجام دهد و از هدر رفتن منابع جلوگیری کند. بخش خصوصی و دولت باید با تعامل پیش روند وگرنه، نه دولت می‌تواند کار خود را پیش ببرد و نه بخش خصوصی و تولیدکنندگان.
در چند دهه گذشته رشد تولید ناخالص داخلی کشور هیچگاه رشد قانع‌کننده‌ای نبوده است؛ رشد پایین و منفی در اقتصاد ایران تنها مختص سال 1391 که رشد اقتصادی منفی 8/5 بود، نیست؛ به‌عنوان نمونه در سال‌های 1369 و 1370 هم که از رکود محض و اقتصاد خوابیده حرکت کردیم و به رشد نسبتاً مناسبی رسیدیم، شاهد بودیم که دوباره 2 سال بعد رشد اقتصادی به 2 درصد رسید و در سال‌های بعد هم رشد اقتصادی به 7/3 درصد رسید، در حالی‌که در نظام در حال توسعه باید شاهد رشد اقتصادی دو رقمی و حداقل 10 درصدی باشیم. آمارها نشان می‌دهد برنامه‌های تعدیل اقتصادی در ایران وضع را بهبود نبخشیده و بهتر نکرده است و بیشتر به بی‌ثباتی دامن زده است. بدیهی است که ابتدا باید شفافیت و انضباط مالی به وجود آاید و خصوصی‌سازی به شکل واقعی اتفاق بیفتد تا زمینه‌های رشد اقتصادی فراهم شود. در اقتصاد ایران بخشی شکل گرفته است به نام بخش نامولد که خیلی روی آن تاکید می‌کنم؛ فعالیت‌هایی در اقتصاد وجود دارد (بخش‌های نامولد) که درآمدهای بسیار بالا دارند ولی اگر از صحنه اقتصاد حذف شوند به فرآیند رشد و توسعه صدمه که نمی‌زد هیچ، حتی مزاحمت‌های آن را هم کم می‌کند. بخش غیرمولد در اقتصاد ایران در حال گسترش و قوی شدن است طوری‌که فضای کسب و کار را تحت تاثیر خود قرار داده است. وقتی همه کار، فعالیت و تولید کالا و خدمات مولد می‌کنند یک کیک GNP (تولید ناخالص ملی) در اقتصاد کلان تولید می‌شود و در میان صاحب سرمایه، نیروی کار و کارآفرین به‌عنوان سود، دستمزد، اجاره، هزینه‌ها، تقسیم و توزیع می‌شود. حال اگر در اقتصاد، بخش غیرمولد بزرگ شود معنی آن این است که بخشی از آن کیک
( GNP( Gross National Product به جیب این بخش می‌رود و مابقی آن باید بین بخش‌های دیگر تقسیم شود.
اکنون در ایران گفته می‌شود اگر کسی کار کند به جایی نمی‌رسد؛ برای رسیدن به پول باید این کلاه آن کلاه کنید. یعنی دائم خرید و فروش انجام دهید. کافی است یک آپارتمان کوچک داشته باشید و آن را اجاره دهید. می‌فهمید اجاره‌بهای خانه حتی بیشتر از درآمد یک کارمند است. در چند سال گذشته شاهد این بودیم که قیمت مسکن 10 برابر شده در حالی‌که درآمد یک کارمند رشد آنچنانی پیدا نکرده است. این موضوع در سال‌های گذشته بسیار مهم بوده و روی میزان بهره‌وری، نظام انگیزشی در کشور و میزان تولید تأثیر داشته است و باعث شده کارگران و کارمندان دیگر دل به کار ندهند. این موضوع میان مردم، دولت، کارگر و کارفرما اختلاف به وجود آورده است.
اکنون شاهد این هستیم که بانک‌ها سپرده‌های مردم را جمع‌آوری می‌کنند و در بخش‌هایی که بازدهی بالا دارد و ریسک هم ندارد و مالیات هم نمی‌دهند، پمپاژ می‌کنند. اگر مشکل قانونی هم دارند در ظاهر قضیه را درست می‌کنند و خودشان به همدیگر وام می‌دهند. در شرایطی که کشور با رکود شدید و مشکل سرمایه در گردش روبه‌رو است، شاهد این هستیم که برج‌ها و پاساژهای مربوط به بانک‌ها دائم کار می‌کنند و هیچگونه مشکل پولی هم ندارند.
هم‌اکنون تولیدکنندگان در برابر هجمه بخش نامولد قرار دارند. باید صنوف تولیدی با هم متحد شوند و جلساتی داشته باشند؛ در سطح کلان صحنه، صحنه چانه‌زنی است و این تجمع تشکل‌ها می‌تواند در پیشبرد اهداف آنها و بالا بردن قدرت چانه‌زنی نقش زیادی داشته باشد. البته بخش غیرمولد فشار گسترده‌ای روی تولید می‌آورد. اقتصاد یک بازی اجتماعی با جمع مثبت یا برد- برد است. در جهان، دولت مالیات می‌گیرد، کارآفرین سود می‌برد و کارگر مزد می‌گیرد اما در اقتصاد ایران این موضوع برد - باخت و صفر است و به نظرم اگر تداوم پیدا کند، تبدیل به بازی باخت - باخت می‌شود زیرا بدنه تولید هر روز ضعیف‌تر و ضعیف‌تر می‌شود و درنهایت همه می‌بازند. تنها با فعالیت‌های حقیقی تولید می‌توان ثبات و بهره‌مندی را در اقتصاد به وجود آورد. بنابراین همیشه تولیدکنندگان باید متوجه باشند که اگر در اقتصاد، پول‌هایی حاصل می‌شود که مابه‌ازای آن تولید نیست، به‌طور حتم از کیسه خودشان می‌رود.
باید در یک جاهایی انبساط ایجاد کرد و در یک جاهایی انقباض؛ بهتر است سرمایه در گردش بنگاه‌ها و سرمایه‌های لازم برای طرح‌های ضروری را انبساط داد و برای فعالیت‌های نامولد، انقباض ایجاد کرد. مقام پولی و نظام بانکی باید مانند خون که در بدن جریان دارد، گردش مالی را مانیتور کند تا مشخص باشد پول کجا می‌رود؟ نظام بانکی باید منابعش را از فعالیت‌های نامولد دریغ کند و به فعالیت‌های مولد بپردازد.
به هر حال اقتصادی که رقابت‌پذیری آن کم بوده و در حال توسعه است باید سیاست‌های تجاری داشته باشد. سیاست‌های تجاری هم باید به‌گونه‌ای باشد که تولیدکننده داخلی بتواند نفس بکشد. تولیدکنندگان کشور باید در مقابل بخش غیرمولد متحد باشند و علاوه بر مطرح کردن مسائل خود، منسجم عمل کنند تا بتوانند مشکلات را پشت سر بگذارند. پیشنهاد می‌شود برای برون‌رفت از شرایط اقتصادی کنونی، سیاست‌های تجاری با نیازهای تولید ملی تنظیم شود و در سیاست‌های پولی و بانکی نیز دولت پول در جریان را مانیتور کند و با نظارت، آن را در بخش مولد تزریق کند.
* رئیس دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی