با فرا رسیدن سال نو تعداد زیادی از مسافران نوروزی در برنامه سفر خود، بازدید از مکان‌های تاریخی را می‌گنجانند. با توجه به پتانسیل بالای گردشگری شهرها و اماکن تاریخی در ایام نوروز، باید نوشت آیا سیل جمعیت چند صد هزار نفری تا حتی چند میلیونی که وارد شهرهایی که دارای جاذبه دیدنی تاریخی هستند، جدا از رونق اقتصادی آیا آسیب و تخریبی از سوی گردشگران به این اماکن وارد نمی‌شود؟ بررسي اين موضوع از آن رو است كه برخي از سايت‌هاي تاريخي كشورمان، مانند تخت‌جمشيد و پاسارگاد، بيشترين بازديدكننده را از سوي مردم بويژه در ايام نوروز و روزهاي تعطيل دارا هستند. اين در حالي است كه همين ميزان زياد بازديدكننده، آسيب‌هاي جدي را متوجه سايت‌هاي تاريخي كشورمان مي‌كند كه اين موضوع، چندين بار مورد تذكر و انتقاد كارشناسان و باستان‌شناسان نيز قرار گرفته است.
شمشیر دولبه‌ای به نام بازدیدکننده
اقبال مردم به يك محوطه باستاني مانند شمشير دولبه‌ای است كه هم زيان مي‌رساند، هم منفعت. يك محوطه باستاني مانند تخت جمشید، پاسارگاد، چغازنبیل، عالی‌قاپو و چهلستون بر اثر بازديد انبوه مردم تخريب مي‌شود. از همين رو حفاظت از آن و آماده‌سازي‌اش براي بازديد عموم، نيازمند فعاليت تخصصي و داشتن بودجه و اعتبارات کافی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری است. حتی می‌توان به تخريب‌هایی چون آسيب‌هاي اجتماعي هم اشاره کرد. امكان دارد توريست‌هايي كه براي بازديد به يك روستا مي‌روند، فرهنگ آن مردم را به مرور تغيير دهند. اما اگر با اطلاع‌رساني درست، حس هويت ملي افراد را تقويت كنيم و سطح فرهنگ عمومي را ارتقا ببخشيم، مي‌توانيم از اثرات منفي بازديد مردم از يك محوطه تاريخي جلوگيري كنيم. با اين حال چنانكه مديران با تجربه ميراث فرهنگي و كارشناسان كاركشته اين مجموعه معتقدند، تنها راه مقابله با تخريب آثار از سوی مردم، افزايش سطح آگاهي و فرهنگ آنهاست. يك محوطه تاريخي در تعامل با مردم و محيط اطراف خودش زنده خواهد ماند.
محوطه‌های تاریخی در انحصار زباله‌ها
در نوروز سال 1386 يكي از خبرگزاري‌هاي داخلي عكس‌هايي را از محوطه تاریخی تخت‌جمشيد منتشر كرد كه زباله‌پراكني گردشگران در محوطه اين اثر را به تصوير مي‌كشيد. اين اقدام بي‌درنگ جنجال بزرگي را رقم زد و مديران ارشد سازمان ميراث فرهنگي را وادار به توضيح كرد. بديهي است كه زباله‌پراكني گردشگران منحصر به تخت‌جمشيد نبود و مي‌شد از اين پديده در صدها اثر تاريخي ديگر سراغ گرفت، اما اهميت زايدالوصف تخت‌جمشيد حساسيت افكار عمومي را برانگيخت. بدين‌ترتيب حتي كسري از آنچه درباره ساير آثار تاريخي قابل چشم‌پوشي است، درباره تخت‌جمشيد تحمل‌ناپذير است. چندي پيش، كارشناسان ميراث فرهنگي و تاريخي كشورمان بر ميزان بالاي بازديد از محوطه تخت‌جمشيد اعتراض كردند. آنها بر اين موضوع تاكيد داشتند كه در تعطيلات نوروز گذشته روزانه در حدود 50 تا60 هزار نفر از تخت‌جمشيد بازديد كردند كه اين حجم بازديدكننده مي‌تواند فشار غيرقابل جبراني را به اين مجموعه وارد كند. اگرچه اين حجم بازديدكننده مي‌تواند رونق گردشگري را نويد دهد اما در عمل به از بين رفتن اثر منجر مي‌شود. در پژوهشي كه از سوی بنياد پارسه، انجام شده حاكي از آن است كه بيشترين تخريب‌هاي ايجاد شده در تخت جمشيد از سوی عوامل انساني صورت گرفته است. البته تخريب‌هايي كه از سوی بازديد‌كنندگان انجام می‌شود فقط مربوط به آثار تاريخي كشور ما نمي‌شود بلكه ديگر كشورهايي كه داراي آثار تاريخي‌اند، ناخواسته با تخريب‌هاي انساني مواجه هستند و دولت‌ها تلاش مي‌كنند با اتخاذ روش‌ها و ترفند‌هايي، اينگونه تخريب‌ها و آسيب‌ها را كاهش دهند.
اطلاع‌رسانی به بازدیدکنندگان
وقتی آسیب و بی‌توجهی از سوی بازدیدکنندگان در رابطه با محوطه‌های باستانی دیده می‌شود، همواره این سوال پیش می‌آید که آيا ضروري است براي بازديد از سايت‌ها و آثار تاريخي، محدوديت بازديد قائل شويم؟ آيا كاهش تعداد بازديدكننده، راه‌حل درستي براي حفظ اینگونه آثار است؟ به عقیده یکی از کارشناسان آثار باستانی «حيات يك اثر به جاي مانده از گذشته از يك سو منوط به حضور بازديد كننده در آن است و اما از طرفي با حضور هر بازديدكننده، همين محوطه‌ها با تهديد رو‌به‌رو مي شوند». اگر در دیگر جاهای جهان بحث‌هایی هست که گردشگری می‌تواند به محیط‌زیست آسیب برساند، در کشورمان به عقیده کارشناسان صنعت گردشگری می‌توان گفت که عدم توجه برخی از گردشگران وطنی به میراث‌های تاریخی و جاذبه‌هایی که ممکن است گردشگران خارجی را جلب کند، آسیب برساند.
به عقیده همین کارشناسان درباره آثار و اماکن تاریخی که بازدیدکنندگان امکان بازدید و تماشای آن را دارند، در صورتی که اطلاع‌رسانی کافی و بموقع به گردشگر داخلی داده نشود، آنها با آسیب‌های گسترده در محوطه‌های باستانی یا تاریخی و نیز خراب کردن چشم‌اندازهای طبیعی محوطه‌ها، ارزش ذاتی جاذبه‌های توریستی را مخدوش می‌کنند. تنها زماني مي‌توان از مردم انتظار داشت تا از اثري حفاظت كنند كه ارزش آن شيء يا بنا برايشان معلوم باشد. گردشگر؛شمشیری دولبه!
با فرا رسیدن سال نو تعداد زیادی از مسافران نوروزی در برنامه سفر خود، بازدید از مکان‌های تاریخی را می‌گنجانند. با توجه به پتانسیل بالای گردشگری شهرها و اماکن تاریخی در ایام نوروز، باید نوشت آیا سیل جمعیت چند صد هزار نفری تا حتی چند میلیونی که وارد شهرهایی که دارای جاذبه دیدنی تاریخی هستند، جدا از رونق اقتصادی آیا آسیب و تخریبی از سوی گردشگران به این اماکن وارد نمی‌شود؟ بررسي اين موضوع از آن رو است كه برخي از سايت‌هاي تاريخي كشورمان، مانند تخت‌جمشيد و پاسارگاد، بيشترين بازديدكننده را از سوي مردم بويژه در ايام نوروز و روزهاي تعطيل دارا هستند. اين در حالي است كه همين ميزان زياد بازديدكننده، آسيب‌هاي جدي را متوجه سايت‌هاي تاريخي كشورمان مي‌كند كه اين موضوع، چندين بار مورد تذكر و انتقاد كارشناسان و باستان‌شناسان نيز قرار گرفته است.
شمشیر دولبه‌ای به نام بازدیدکننده
اقبال مردم به يك محوطه باستاني مانند شمشير دولبه‌ای است كه هم زيان مي‌رساند، هم منفعت. يك محوطه باستاني مانند تخت جمشید، پاسارگاد، چغازنبیل، عالی‌قاپو و چهلستون بر اثر بازديد انبوه مردم تخريب مي‌شود. از همين رو حفاظت از آن و آماده‌سازي‌اش براي بازديد عموم، نيازمند فعاليت تخصصي و داشتن بودجه و اعتبارات کافی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری است. حتی می‌توان به تخريب‌هایی چون آسيب‌هاي اجتماعي هم اشاره کرد. امكان دارد توريست‌هايي كه براي بازديد به يك روستا مي‌روند، فرهنگ آن مردم را به مرور تغيير دهند. اما اگر با اطلاع‌رساني درست، حس هويت ملي افراد را تقويت كنيم و سطح فرهنگ عمومي را ارتقا ببخشيم، مي‌توانيم از اثرات منفي بازديد مردم از يك محوطه تاريخي جلوگيري كنيم. با اين حال چنانكه مديران با تجربه ميراث فرهنگي و كارشناسان كاركشته اين مجموعه معتقدند، تنها راه مقابله با تخريب آثار از سوی مردم، افزايش سطح آگاهي و فرهنگ آنهاست. يك محوطه تاريخي در تعامل با مردم و محيط اطراف خودش زنده خواهد ماند.
محوطه‌های تاریخی در انحصار زباله‌ها
در نوروز سال 1386 يكي از خبرگزاري‌هاي داخلي عكس‌هايي را از محوطه تاریخی تخت‌جمشيد منتشر كرد كه زباله‌پراكني گردشگران در محوطه اين اثر را به تصوير مي‌كشيد. اين اقدام بي‌درنگ جنجال بزرگي را رقم زد و مديران ارشد سازمان ميراث فرهنگي را وادار به توضيح كرد. بديهي است كه زباله‌پراكني گردشگران منحصر به تخت‌جمشيد نبود و مي‌شد از اين پديده در صدها اثر تاريخي ديگر سراغ گرفت، اما اهميت زايدالوصف تخت‌جمشيد حساسيت افكار عمومي را برانگيخت. بدين‌ترتيب حتي كسري از آنچه درباره ساير آثار تاريخي قابل چشم‌پوشي است، درباره تخت‌جمشيد تحمل‌ناپذير است. چندي پيش، كارشناسان ميراث فرهنگي و تاريخي كشورمان بر ميزان بالاي بازديد از محوطه تخت‌جمشيد اعتراض كردند. آنها بر اين موضوع تاكيد داشتند كه در تعطيلات نوروز گذشته روزانه در حدود 50 تا60 هزار نفر از تخت‌جمشيد بازديد كردند كه اين حجم بازديدكننده مي‌تواند فشار غيرقابل جبراني را به اين مجموعه وارد كند. اگرچه اين حجم بازديدكننده مي‌تواند رونق گردشگري را نويد دهد اما در عمل به از بين رفتن اثر منجر مي‌شود. در پژوهشي كه از سوی بنياد پارسه، انجام شده حاكي از آن است كه بيشترين تخريب‌هاي ايجاد شده در تخت جمشيد از سوی عوامل انساني صورت گرفته است. البته تخريب‌هايي كه از سوی بازديد‌كنندگان انجام می‌شود فقط مربوط به آثار تاريخي كشور ما نمي‌شود بلكه ديگر كشورهايي كه داراي آثار تاريخي‌اند، ناخواسته با تخريب‌هاي انساني مواجه هستند و دولت‌ها تلاش مي‌كنند با اتخاذ روش‌ها و ترفند‌هايي، اينگونه تخريب‌ها و آسيب‌ها را كاهش دهند.
اطلاع‌رسانی به بازدیدکنندگان
وقتی آسیب و بی‌توجهی از سوی بازدیدکنندگان در رابطه با محوطه‌های باستانی دیده می‌شود، همواره این سوال پیش می‌آید که آيا ضروري است براي بازديد از سايت‌ها و آثار تاريخي، محدوديت بازديد قائل شويم؟ آيا كاهش تعداد بازديدكننده، راه‌حل درستي براي حفظ اینگونه آثار است؟ به عقیده یکی از کارشناسان آثار باستانی «حيات يك اثر به جاي مانده از گذشته از يك سو منوط به حضور بازديد كننده در آن است و اما از طرفي با حضور هر بازديدكننده، همين محوطه‌ها با تهديد رو‌به‌رو مي شوند». اگر در دیگر جاهای جهان بحث‌هایی هست که گردشگری می‌تواند به محیط‌زیست آسیب برساند، در کشورمان به عقیده کارشناسان صنعت گردشگری می‌توان گفت که عدم توجه برخی از گردشگران وطنی به میراث‌های تاریخی و جاذبه‌هایی که ممکن است گردشگران خارجی را جلب کند، آسیب برساند.
به عقیده همین کارشناسان درباره آثار و اماکن تاریخی که بازدیدکنندگان امکان بازدید و تماشای آن را دارند، در صورتی که اطلاع‌رسانی کافی و بموقع به گردشگر داخلی داده نشود، آنها با آسیب‌های گسترده در محوطه‌های باستانی یا تاریخی و نیز خراب کردن چشم‌اندازهای طبیعی محوطه‌ها، ارزش ذاتی جاذبه‌های توریستی را مخدوش می‌کنند. تنها زماني مي‌توان از مردم انتظار داشت تا از اثري حفاظت كنند كه ارزش آن شيء يا بنا برايشان معلوم باشد. ارسال نظر
پربیننده