آیت‌الله سیدهاشم بطحائی گلپایگانی: در بحث گذشته بیان شد که ارکان جامعه مدنی اعم از حکام، علما، تجار و عباد برای بهتر مدیریت کردن جامعه مدنی ناگزیر از الگوپذیری از یک منشأ و مبدأ مقبولیت و مشروعیت الهی هستند که ضمن وحدت‌بخشی به رویه جامعه، آرمان دنیا و آخرت را با موفقیت تحصیل کنند و این مهم به گواه تاریخ جز با این تِز، حاصل نخواهد شد لذا در جوامعی که ارکان آن، تِز الهی نداشته و خودکامانه به مدیریت پرداخته‌اند، نه ارکان تا آخر به کام خود رسیدند و نه آن جامعه، خوشی و سعادت و آرامش را لمس کرده لکن متقابلاً جوامعی که مدیر و مدیران آن از طریق آیین الهی که صددرصد به نفع دنیا و آخرت جامعه است، مدیریت می‌کنند، پیوسته رو به کمال بوده و از تمدن قابل قبولی برخوردار شده‌اند. برای نمونه الگوهای فراوانی در سیر زندگی بشر در تاریخ به چشم می‌خورد که جهت عبرت و کاربری آن به رشته تحریر درمی‌آید. از جمله پس از آنکه جامعه بربر و جاهلیت عربستان از توحش و خشونت‌های سرسام‌آوری مانند غارت، اولادکشی، جنگ‌های قبیله‌ای درازمدت، فحشا و منکرات و هزاران مورد دیگر برخوردار بود، خدای متعال خالص‌ترین بنده تاریخ را با برنامه مترقی درخور یک جامعه مدنی سعادتمند برگزید و او را مبعوث و وارد جامعه بربر درحال سقوط حجاز کرد و او شخص حضرت محمد بن عبدالله صلی‌الله علیه وآله بود که برنامه خود را برای نجات جامعه از بربریت به مدنیت اعلان کرد. البته در آغاز به دلیل جهل متراکم حاکم با مخالفت‌هایی مواجه شد اما برای عقلا بسیار جالب و منحصر به فرد تلقی شد چنانکه در نامه‌ای که او برای «هرقل» حاکم روم ارسال فرمود و او را به آیین مدنی نوین اسلام دعوت کرد، هرقل برای شناخت شخصیت حضرت محمد امین صلی‌الله علیه وآله و برنامه او از مسؤولان کشور سوال کرد که از نزدیکان این مرد (پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله) در اینجا کسی هست که او را بشناسد که چگونه ادعای پیغمبری می‌کند؟
ابوسفیان دشمن سرسخت پیامبر(ص) می‌گوید: من آنجا بودم مرا با عده‌ای از قریش احضار کرد و به حضور هرقل رسیدیم. هرقل پرسید کدامیک از شما با این مرد نزدیک‌ترین نسب را دارد؟ ابوسفیان می‌گوید: گفتم من، لذا مرا نزدیک فراخواند و سایرین را پشت سر من نشاند. سوال‌هایی را از من پرسید و به مترجم گفت به اینها بگو من راجع به این مردی که گمان پیامبری می‌کند سوال می‌کنم، اگر دروغ جواب دادی، تمام آنها را تکذیب کنید. ابوسفیان می‌گوید به خدا سوگند اگر جلوی دروغ را از من نگرفته بود دروغ می‌گفتم. آنگاه هرقل به مترجمان گفت سوال کنید شخصیت این مرد در میان شما چگونه است. گفتم: وی، صاحب شخصیت والایی است. مترجم گفت: آیا پدران او شاه بودند؟ گفتم: نه. مترجم پرسید آیا شما قبل از این ادعا او را به دروغگویی متهم می‌کردید؟ گفتم: نه.
مترجم پرسید: پیروان او از اشراف و اعیان مردمند یا از ضعفا و بیچارگان؟ گفتم: بلکه از بیچارگان و ضعفا. مترجم پرسید: آمار پیروان او به مرور افزایش می‌یابد یا کاسته می‌شود؟ گفتم: افزایش می‌یابد. مترجم پرسید: آیا کسی از پیروان او از پذیرش دین جدید مرتد شده؟ گفتم: نه.
مترجم گفت: آیا با او جنگ هم کرده‌اید؟ گفتم: آری. مترجم گفت: جنگ شما قبلا با او چگونه بوده است؟ گفتم: گاه او به ما صدمه می‌زد و گاه ما به او صدمه می‌زدیم.
مترجم گفت: آیا او هیچگاه حیله به کار برده است؟ گفتم: در این مدت ما از او حیله‌ای ندیدیم. مترجم گفت: به خدا سوگند منظور من از پرسش و پاسخ‌ها همین کلمه بود. مترجم ادامه داد: آیا کسی دیگر قبل از او این ادعا را کرده بود؟ گفتم: نه.
آنگاه هرقل به مترجمان گفت به او بگو من از حسب او سوال کردم که در میان شما چه موقعیتی دارد، گفتی از شرافت بالایی برخوردار است. آری! پیامبران چنینند که از صاحبان حسب و شرف قوم خود مبعوث می‌شوند. باز سوال کردم که آیا او شاهزاده است و از پدران صاحب سلطنت است. گفتی نه. گفتم اگر پدرانش شاه بودند میراث پدران خود را طلب میکرد و نیز پرسیدم پیروان او توده مردمند یا اعیان و اشراف هستند. گفتی، توده مستضعف جامعه هستند، اصولاً پیروان پیامبران توده مردم بوده‌اند. از تو پرسیدم آیا او را قبلاً به دروغ متهم می‌کردید، گفتی نه، اصولاً مؤمنین چنین هستند که هرگاه ایمان به اعماق دلشان جریان یابد دروغ نمی‌گویند. پرسیدم آیا آمار پیروانش افزایش می‌یابد یا کاسته می‌شود، گفتی افزایش می‌یابد، این نقش ایمان است که کار را به پایان می‌رساند.
پرسیدم آیا با او جنگ کرده‌اید جواب دادی با او جنگیدم و گفتی در جنگ میان ما و او، گاه ما به او ضربه می‌زدیم و گاه او به ما ضربه می‌زد. اصولاً پیامبران چنین هستند که گرفتار می‌شوند اما در نهایت آنها پیروز هستند. پرسیدم آیا هیچ حیله به کار برده، گفتی نه، آری! پیامبران اهل حیله و نیرنگ نیستند. گفتم آیا کسی قبل از او این ادعا را کرده بود، گفتی نه. گفتم اگر قبل از او کسی این ادعا را کرده بود وی به او اقتدا میکرد و از او تقلید میکرد (آنگاه هرقل وارد بحث دیگری که ارسال باشد، شد و گفت) به شما گفتم او شما را به چه چیزی فرا می‌خواند و دستور می‌دهد، گفتی ما را به خواندن نماز، دادن زکات، صله رحم و عصمت و پاکدامنی امر می‌کند. هرقل گفت اگر آنچه می‌گویی راست باشد او همانا پیامبر است. من می‌دانستم که او از محدوده شما خارج می‌شود، این را از شما گمان نمی‌کردم و اگر بتوانم دوست دارم او را ملاقات کنم. اگر پیش او بودم پاهای او را می‌شستم چراکه حکومت او، قلمرو مرا فراخواهد گرفت. آنگاه دستور داد نامه را آوردند، دید نوشته است:
بسم الله الرحمن الرحیم
من محمد رسول الله الی هرقل عظیم الرّوم سلام علی من اتبع الهدی
اما بعد
من تو را به اسلام فرامی‌خوانم. مسلمان شو تا سالم بمانی و مسلمان شو تا خداوند پاداش تو را دوچندان کند. اگر نپذیری گناه مردم روم به گردن تو است.
هنگامی که از خواندن نامه فارغ شد، سر و صدای زیادی بلند شد و دستور داد ما را از مجلس بیرون کردند (صحیح بخاری/ ج5/ ص168).