علی بخشایش: حقوقدان‌ها اهل مشق قانونند. قانون می‌خوانند و تلاش می‌کنند قانون را مو به مو بفهمند و پیاده کنند بنابراین حقوقدان در نظامی می‌تواند موفق عمل کند که سلسله‌مراتبی باشد، نه نظامی که قدرت در آن به‌صورت افقی تقسیم شده است. هنوز در روابط بین‌الملل، نظریه غالب، نظریه رئالیسم است و آنها که با نظریات روابط بین‌الملل آشنایی دارند، عموما باور ندارند که روزی این نظریه، دیگر نظریه غالب نباشد. بر اساس این نظریه، نظام بین‌المللی «اقتدارگریز» (آنارشیک) است. در چنین نظامی، نظم سلسله مراتبی وجود ندارد چون هیچ قدرت قاهره‌ای موجودیت ندارد. در چنین نظمی آنچه الگوهای رفتاری، نُرم‌ها و قواعد را تعیین می‌کند توزیع قدرت است. منافع قدرت‌هاست که تعیین می‌کند کدام رفتارها مطابق با نظم بین‌المللی هست و کدام رفتارها با نظم غالب بین‌المللی تناقض دارد. آنچه جامعه بین‌الملل خوانده می‌شود، چیزی جز مجموعه قدرت‌های بزرگ و دوستان متغیر بین‌المللی آنها نیست. وقتی کسی در غرب از عبارت جامعه بین‌المللی استفاده می‌کند، به‌هیچ‌وجه منظورش مجموعه کشورهای عضو سازمان ملل نیست، بلکه منظورش مجموعه کشورهای اصلی بلوک غرب و همراهان آنهاست. حتی روسیه هم در بسیاری از موارد، بخشی از جامعه بین‌المللی به‌حساب نمی‌آید. جالب اینکه وقتی در غرب عبارت جامعه بین‌المللی استفاده می‌شود، گوینده دقیقا می‌داند چه می‌گوید اما در ایران، عموما شنونده‌ها نمی‌دانند منظور طرف مقابل چه بوده است! نه‌تنها شنونده‌های عادی نمی‌دانند مفهوم جامعه بین‌المللی چیست، بلکه بعضا شنونده‌های خاصی هم که معنای آن را می‌فهمند، در گفت‌وگو با مخاطبان عام، مفهوم آن را وارونه جلوه می‌دهند. در چنین جامعه‌ای حقوق بین‌الملل مجموعه‌ای از قوانین را در بر می‌گیرد که تفسیر و اجرای آن بر عهده قدرت‌های بین‌المللی است. تمام نهادها و سازمان‌های بین‌المللی تجلی منافع قدرت‌های بین‌المللی هستند. اگر کسی چنین دیدگاهی را کاملا درک کرد و نظام بین‌المللی را چنین شناخت، حتما متوجه می‌شود که تعاملات بین یک بازیگر سرکش در نظم بین‌المللی که در برابر نظم منظور نظر قدرت‌ها تیغ از میان کشیده و ایستاده است با قدرت‌های جهانی، نمی‌تواند برد – برد تلقی شود. بازی برد – برد تنها درباره کشورهایی معنی دارد که منافع آنها هم‌جهت است نه کشورهایی که دارای منافع متعارض هستند. از همین روست که «حقوقدان سیاستمدار نمی‌شود». حقوقدان‌ها نمی‌توانند تصور کنند جز آن قوانینی که شب‌های امتحان ضمن استنشاق دود چراغ «حفظ» کرده‌اند، چیز دیگری بر عرصه بین‌المللی حاکم باشد. حتی نمی‌دانند توزیع قدرت بر اساس کیلو انجام می‌شود یا با مقیاس دیگری. از همین‌رو خیال می‌کنند «دوران بازی با حاصل جمع صفر» گذشته است. جالب‌تر آنکه جهل آنها نسبت به چنین موضوعاتی، مرکب است. چون نمی‌دانند که نمی‌دانند، خود را باسواد لقب می‌دهند.
منظور از این نوشتار، کوبیدن حقوقدانان نیست بلکه منظور این است که موضوع مهمی چون مذاکرات هسته‌ای را نه حقوقدانان، که باید سیاستمداران عرصه بین‌المللی هدایت کنند، کسانی که می‌دانند پیشبرد مذاکرات منوط به داشتن ابزار قدرت است. کسانی که ابتدا همه ابزارهای قدرت را برای توافق موقت هزینه نمی‌کنند تا در مذاکرات جامع، حتی کاغذ هم برای روی میز گذاشتن نداشته باشند. غنی‌سازی ۲۰ درصدی، اصلی‌ترین ابزار قدرت ایران در مذاکرات هسته‌ای بود. این ابزار دقیقا در همین روزها که مذاکرات جامع در جریان است باید روی میز گذاشته می‌شد و به ازای ترقیق یا اکسیدسازی هر کیلوگرم از آن باید امتیاز گرفته می‌شد. منتها حقوقدانان محترم، در همان بدو کار و برای یک توافق 6 ماهه همه آن را به باد دادند. اولین چیزی که به ذهن مخالفان این متن می‌رسد، این است که خب! ما باز هم ظرف چند ساعت با وصل کردن آبشارها می‌توانیم غنی‌سازی ۲۰درصدی را از سر بگیریم اما پاسخ این است که اینجا اتفاقا حقوقدانان محترم اشتباه حقوقی کرده‌اند! وقتی برخی مقامات دیپلماتیک و هسته‌ای کشور به‌صراحت می‌گویند نیازی به غنی‌سازی ۲۰ درصد نداشتیم، هرگونه غنی‌سازی از این دست به مثابه تلاش برای تولید بمب‌اتم تلقی خواهد شد و مستمسکی بسیار محکم در اختیار کشورهایی قرار خواهد داد که بدون مستمسک، ایران را به تلاش برای تولید سلاح هسته‌ای متهم می‌کنند. اکنون جای این سؤال مطرح است که حقوقدانانی که حقوق هم نمی‌دانند، چگونه سیاستمدار می‌شوند؟ انصاف این است که در مذاکرات جامع، تیم هسته‌ای ایستادگی خوبی درباره ظرفیت غنی‌سازی ایران از خود نشان داده است اما واقعیت آن است که برای تحمیل نظر خود به طرف غربی هیچ چیز در دست ندارد، چون هر چه داشت را سوم آذر سال گذشته به چاه ویل ریخت. الان اگر نیمی از آن ذخایر ۲۰ درصدی باقی بود، طرف غربی برای از بین بردنش امتیازات زیادی می‌داد. عجله برای رساندن توافق به ۱۰۰ روزگی دولت که تنها نتیجه آن، شوی تلویزیونی آن ۳ مجری در حضور ریاست محترم جمهوری بود، باعث شد تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای ایران خیلی راحت داشته‌های ایران را در همان توافق اولیه به باد دهد و اکنون همان تیم هسته‌ای باید هزینه آن کار را بپردازد. عده‌ای از دوستان تیم مذاکره‌کننده نیز در قالب هنرمند و غیر از آن، در تلاشند فضا را برای «هرگونه توافقی» آماده کنند چون ظاهرا فهمیده‌اند توافق مورد نظر نظام حاصل‌شدنی نیست. چون حقوقدانان سیاستمدار نبودند و نتوانستند مسیر سیاست بین‌الملل را با ترکیب مقاومت و انعطاف در مسیر خواسته‌های خود تغییر دهند، اکنون طرفدارانشان مجبورند ذهن جامعه را برای توافقی بد آماده کنند. نظام‌های قدرت‌محور عموما بی‌ر‌حمند و حتی به کسانی که به آنها خدمت کرده‌اند نیز رحم نمی‌کنند. اگر کسی برای هر هدفی خدمت به چنین نظامی را مدنظر دارد، بد نیست نگاهی به سرنوشت آنهایی که به این نظام قدرت‌محور خدمت کردند بیفکند.