حامد نجفی مهر: همین چند ماه پیش بود که با ورود جام شیردال به کشور که البته با حواشی بسیاری همراه بود و
دست آخر هم آنچنان که باید درباره اصل یا تقلبی بودن آن اظهارنظر قاطعی انجام نگرفت، توجه بسیاری از مردم به اشیای باستانی و چگونگی تشخیص اصالت آنها جلب شد. هنور هم با گذشت چند ماه از این رویداد، ماجرای شئ باستانی شیردال از اذعان عمومی پاک نشده است و برای بسیاری از افراد این پرسش وجود دارد که آیا از نظر علمی روشی برای تشخیص قدمت یک شئ باستانی و تعیین اصالت آن وجود دارد؟ این همان پرسشی است که در گپ و گفت«وطن امروز» با فرانک بحرالعلومی از اعضای هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی مطرح شد و همه روش‌های سالیابی اشیای باستانی در این گفت‌وگو مورد واکاوی قرار گرفت. متن کامل این گفت‌وگو هم اینک پیش روی شماست.
منظور از تقلبی بودن یا اصیل بودن یک شئ تاریخی چیست؟
تقلبی بودن یا اصیل بودن یک شئ مصادیق بسیاری دارد. به عنوان نمونه ممکن است شئ‌ای از شئ اصلی مشابه‌سازی شده باشد که تقلب محسوب می‌شود. در ایران از این قبیل موارد بسیار وجود دارد و از نیروی انتظامی اشیای فراوانی به موزه ملی ایران فرستاده می‌شود که همگی به روش شبیه‌سازی از نمونه اصلی ساخته شده‌اند. از دیگر مصادیق جعل که کار تشخیص را هم با مشکل مواجه می‌کند این است که قسمتی از نمونه قدیمی بوده و قسمت جدیدی را به آن اضافه کنند یا درباره نسخ خطی گاهی مشاهده می‌شود که اسم و امضا یا تاریخ اثر دستکاری می‌شود که همگی از مصادیق جعل هستند و لازم است در این موارد تعیین اصالت انجام گیرد.
زمانی که با چنین اشیایی روبه‌رو شدید، ابزار یا تکنیک شما برای تشخیص اصالت آنها چیست؟
اولین روش سالیابی است. برای بسیاری از اشیا امکان سالیابی فراهم است. برای مثال اگر شئ مکشوفه سفالی باشد با روشی به نام ترمولومینسانس که نزدیک 20سال است در کشور فعال شده مورد آزمایش قرار می‌گیرد. اگر نمونه استخوان، کاغذ، نسخ خطی و پارچه باشد همگی با روش کربن 14 سالیابی می‌شوند. برای نمونه‌های سنگ‌های آتش‌فشانی و شیشه‌های رنگی هم از روش رد شکافت هسته‌ای کمک می‌گیریم. اما این نکته را هم نباید از یاد برد که تعیین اصالت و موضوع سالیابی به این سادگی نبوده و نیازمند پژوهش‌های بسیار است.
اگر اشیای کشف شده از جنس فلز باشند، به چه شیوه‌ای برای سالیابی آنها اقدام می‌شود؟
فلزات از جمله مواردی هستند که سالیابی برای آنها مشکل است و روشی برای سالیابی فلزات وجود ندارد. به غیر از چدن و نمونه‌هایی که مغز رسی و قالب رسی آنها وجود دارد برای سایر فلزات نمی‌توان سالیابی انجام داد. برای تعیین اصالت فلزات از روش بررسی سبک استفاده می‌شود. یعنی باستان‌شناسان خبره به خوبی در مواجهه با یک شئ فلزی از سبک ساخت آن متوجه اصل یا تقلبی بودن آن می‌شوند. روش دیگری که به این منظور استفاده می‌شود، مقایسه مواد و مصالح به‌کار رفته در شئ مشکوک با مواد و مصالح مورد استفاده در آن دوران خاص است. البته لازمه این کار داشتن بانک اطلاعات غنی از مواد و مصالح و سبک ساخت در دوران گوناگون است.
به هر حال بخشی از کشفیات فلزی هستند، برای سالیابی آنها از چه مهارت‌هایی استفاده می‌کنید؟
در مورد فلزات مجبورهستیم از آزمایش‌های
دامنه دار استفاده کنیم. از تکنیک ساخت و روش‌های به هم پیوستن قطعات گوناگون آن شئ گرفته تا ترکیب عناصر تشکیل‌دهنده باید مورد مطالعه قرار گیرد که کار ساده‌ای نیست. به عنوان نمونه برای تعیین اصالت اشیای طلایی از آنالیز ترکیب عناصر استفاده می‌شود. از آنجایی که عنصر کادمیوم در قرن19 کشف شده و در طلاسازی به‌کار گرفته شده است، می‌تواند نشانگر مناسبی باشد. اگر ادعا شود قطعه طلایی مربوط به دوره هخامنشی است و در آنالیز عنصری آن کادمیوم کشف شود مشخص می‌شود که تقلبی است اما همیشه کار به این سادگی نیست.