حجت‌الاسلام و المسلمین محمدتقی رهبر:
نامگذاری، تعلیم، تربیت، ازدواج
پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید: «از جمله حقوق فرزند بر پدر این است که نام نیکو برای او برگزیند و چون بزرگ شد، نوشتن را به او آموزش دهد و چون بالغ شود او را تزویج نماید (من حق الولد علی الوالدان یحسن اسمه اذ ولدوان یعلمه الکتابه اذ اکبر و ان یعف فرجه اذ ادراک)(1) امیرالمؤمنین (ع) حقوق متقابل والدین و اولاد را اینگونه بیان فرموده است: «فرزند را بر پدر حقی و پدر را بر فرزند حقی است. حق پدر بر فرزند این است که او را در همه‌چیز فرمان برد مگر معصیت خداوند سبحان و حق فرزند بر پدر این است که نام نیکو برای او انتخاب کند و او را به خوبی تربیت نماید و تعلیم قرآن دهد.»(2) در رابطه با تربیت فرزند نامه تربیتی امیرالمؤمنین (ع) به فرزندش امام حسن (ع) جامع‌ترین آیین‌نامه تربیتی است.(3) شایسته است در کتب درسی بخش‌هایی از این نامه در اختیار جوانان قرار گیرد.
همچنین حضرت امام زین‌العابدین (ع) بخشی از حقوق فرزندان را چنین بیان فرموده‌اند: «و اماحق ولدک فان تعلم انه منک و مضاف الیک فی عاجل الدنیا بخیره و شره و انک مسئول مما و لیتله من حسن الادب و الدلاله علی ربه و المعونه له علی طاعته فیک و فی نفسه فمثاب علی ذالک و معاقب»(4) اما حق فرزند تو آن است که بدانی او از تو است حال و آینده‌اش، در نیک و بد اعمال به تو پیوسته است و تو مسؤول اداره او هستی در ادب نیکو و راهنمایی او به معرفت آفریدگارش و کمک دادن او به بندگی خدا در رابطه با تو و در رابطه با خود او و در همه این امور یا پاداش داده شوی و یا مجازات گردی و در روایت دیگر است: «اکرموا اولادکم و احسنوا ادابهم» فرزندانتان را گرامی دارید و نیکو تربیت کنید.
تعاون خانوادگی و روابط عاطفی
از دیگر توصیه‌های ائمه علیهم السلام کمک دادن پدر به فرزند و کمک فرزند به پدر است. امام صادق (ع) از پیامبر اکرم نقل کرده‌اند: «رحم الله امراً اعان والده علی بره رحم الله والداً اعان ولده علی بره» خدا رحمت کند کسی را که پدر خود را در کار نیک یاری دهد، خدا رحمت کند پدری را که فرزندش را به کار نیک کمک دهد. و در روایت دیگر امام صادق (ع) فرمود: «رحم الله والدین اعانا ولدهما علی برهما» خدا رحمت کند پدر و مادری که فرزندشان را در کارهای نیک یاری دهند. احترام به پدر و مادر و گرامی داشتن آنها از جمله آداب تربیتی است که قرآن کریم و روایات پیشوایان دین بدان فرمان داده‌اند تا بدانجا که نگاه فرزند به صورت پدر و مادر از روی محبت در زمره عبادات به شمار آمده است و در مورد مادر به دلایل روشنی که وجود دارد، تأکید و توصیه افزون‌تری است تا آنجا که در روایت نبوی است: «الجنه.. تحت اقدام الامهات» بهشت زیر پای مادران است. اهتمام به آموزش فرزندان تا بدانجاست که به آموزش برخی فنون زندگی و دفاعی مانند شنا، تیراندازی و اسب‌دوانی توصیه می‌شود: قال رسول (ص) «علموالا ولاکم السباحه و الرمایه». نیکوکاری و احترام به پدر و مادر علاوه بر اینکه یک وظیفه شرعی، انسانی و اخلاقی است، در زندگی آینده فرزندان نقش بنیادین و بازتاب طبیعی دارد. فرزندانی که به پدر و مادر نیکی کنند نتیجه آن را در آینده از فرزندان‌شان خواهند دید. امام صادق (ع) طی روایتی به این مطلب اشاره فرموده است: «بروا ابائکم یبرکم ابنائکم و عفوا عن نساء الناس تعف نسائکم»(5)
به پدرانتان نیکی کنید تا فرزندانتان به شما نیکی کنند و نسبت به زنان مردم عفیف باشید تا زنانتان عفیف بمانند. و بالاخره بهترین میراثی که والدین از خود به جای می‌گذارند، فرزند صالح و مودب به آداب اسلامی است. امام صادق (ع) می‌فرماید: «ان خیر ماورث الاباء لابنائهم الادب لاالمال فان المال یذهب و الادب یبقی»(6)
بهترین چیزی که پدران برای فرزندان به ارث می‌گذارند، ادب است نه مال. مال از بین می‌رود اما ادب باقی می‌ماند.
ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ
پی نوشت
1- الطفل، ص 322
2- نهج‌البلاغه، قصار 399
3- نهج‌البلاغه، نامه 31
4- رساله الحقوق
5- بحار الانوار، ج 74، ص 65
6- روضه کافی