تپه محوطه باستانی «چشمه علی» در جنوب تهران و قلب شهرری جایی در نزدیکی مقبره ابن‌بابویه قرار دارد. وجود نشانه‌هایی از تمدن ایران در محوطه آن مورد توجه گردشگران است. قدمت تاریخی محوطه این چشمه به حدود هشت هزار سال قبل می‌رسد و نخستین نشانه‌های تمدن در چشمه‌علی، شامل تپه باستانی، برج و باروهای قدیمی ری و چشمه زیرزمینی است.این چشمه که در آن یکی از گواراترین آب‌های ایران جریان دارد، در اصل از ارتفاعات شرقی سرچشمه می‌گیرد و در اینجا از میان صخره‌ای بزرگ بیرون می‌آید و به سوی جنوب و سپس جنوب شرقی دشت ری ادامه پیدا می‌کند که سبب ایجاد یکی از دوره‌های اولیه اسکان بشر بوده است. نام فعلی چشمه به امام اول شیعیان باز می‌گردد. ساکنان اطراف آن در دوره صفویه این نام را بر آن نهادند. اما ایرانیان باستان این چشمه را «سورنا» می‌نامیدند؛ زیرا در کنار معبد آناهیتا قرار داشته است. در روزگاران پیش آب چشمه علی بیش از امروز بوده و نهر «سورنی» یا «سورین» نامیده شده است. نهر سورین ظاهراً منسوب به خاندان بزرگ سورن سردار معروف عهد اشکانیان است. این چشمه از چندین لحاظ اهمیت دارد؛ هم به دلیل تبدیل شدن آن به منطقه‌ای تفریحی و ایجاد پارک و فضای سبز در کنار آن و هم به دلیل وجود چند اثر باستانی در نزدیکی آن. از دیگر ویژگی‌های این مکان می‌توان به همجواری آن با دیوار قدیمی شهر ری به نام «باروی ری» اشاره کرد که در بخش شمالی چشمه قرار داشته است. باروی ری با قدمت شش هزار ساله دارای وسعتی در حدود یک هزار و 800 تا دو هزار و 500 متر بوده و با باروی بسیاری از شهرهای نظامی مشابه قابل مقایسه است. این حصار محدوده ری پیش از اسلام را نشان می‌دهد و هم اکنون 98 متر از این دیوار به ارتفاع 9 متر بازسازی شده است. بقایای این بارو به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می‌شود. سوراخ‌های دیده‌بانی و آتش‌دان را می‌توان در آثار باقی‌مانده از آن دید. اطراف آن در گذشته خندقی وجود داشته که در هنگام خطر برای دفاع آن را از آب پر می‌کردند.
اکتشافات باستان‌شناسان
در سال‌های 1912 تا 1925 میلادی «ژاک دو مورگان» باستان‌شناس فرانسوی، کاوش‌هایی در منطقه انجام داد. از سال 1934 تا 1936 میلادی هیاتی از باستان‌شناسان موزه هنرهای زیبای بوستون و موزه دانشگاه فیلادلفیا به سرپرستی دکتر «اریک فردریک اشمیت» این ناحیه را با دقت بیشتری مطالعه نمود. آنها در این محوطه اشیا و آثاری از دوره ماقبل تاریخ (هزاره‌های پنجم و چهارم قبل از میلاد) و ادوار تاریخی ساسانی و پارتی و دوره‌های اسلامی به دست آوردند. سفالینه‌های بدست آمده از تپه باستانی کنار چشمه علی که در کاوش سال‌های 1934 و 1936 میلادی به رهبری اریک اشمیت برای موزه هنرهای زیبای بوستون و فیلادلفیا در آمریکا انجام شد، تنها اطلاعات قابل استفاده از حفریات تپه چشمه علی است. گزارش بسیار کوتاهی نیز در بولتن موزه دانشگاه فیلادلفیا چاپ شده است.
بنابراین گزارش‌ها، هیات ری در حفاری‌های باستان‌شناسی روی تپه چشمه علی به آثاری از دوره‌های اسلامی، ساسانی و اشکانی و نیز آثاری متعلق به عصر آهن برخورد کرد. لایه‌های زیرین به آثار پیش از تاریخ از اواخر دوران نوسنگی تا آغاز عصر فلز تعلق داشته است و هم اکنون بخش عمده آثار بدست آمده از حفریات چشمه علی همراه با صدها برگ کاتالوگ، عکس، نقشه و طرح سفال در بایگانی مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو و موزه دانشگاه پنسیلوانیا نگهداری می‌شود.
این محل در هزاره سوم پیش از میلاد ناگهان متروک شد و دوباره از هزاره دوم مسکونی و آباد گشت. آثاری از عهد پارت‌ها (حصار معبد آناهیتا متعلق به آغاز عصر مسیحی)، ساسانی‌ها و اسلام تا عهد تیموریان نیز در این محل بدست آمده است. آخرین دوره اسکان در اطراف چشمه علی به حدود 880 هجری شمسی تعلق دارد که کاوش و یافت سکه شاهرخ آن را تایید کرده است. در گذشته فرش‌فروش‌ها و مردم تهران، قالی‌ها و قالیچه‌های خود را با این عقیده که در آب این چشمه خاصیتی است که فرش را خوب تمیز و رنگش را روشن‌تر و پرجلاتر می‌کند، در آب چشمه‌علی می‌شستند. امروز در محوطه آن محل تفریحی برای ساکنان و گردشگران ایجاد شده و وجود فواره‌های آب در اطراف سکوهای چشمه علی و ایجاد فضای سبز، زیبایی آن را دو چندان کرده است. تپه چشمه علی به عنوان قدیمی‌ترین نقطه بافت تاریخی شهرری با شماره 15 به ثبت ملی رسیده است.
نقش برجسته قاجار
وجود نقش برجسته‌ای از فتحعلی‌شاه در حال تاج‌گذاری، بر صخره مسلط بر آب‌های چشمه‌علی از ویژگی‌های منطقه است که همچنان نمایان است. بالای چشمه علی تخته سنگی برجسته و نسبتاً بزرگ در کوه به چشم می‌خورد که نقش برجسته فتحعلی شاه و برخی از شاهزادگان و درباریان قاجار بر این سنگ دیده می‌شود. این نقش برجسته در سال 1210 هجری شمسی به دستور فتحعلی‌شاه قاجار، حجاری شده است. این مکان در گذشته به عنوان تفرجگاه و شکارگاه شاهان قاجار بوده است. نگاهی به تاریخچه تمدن نهفته در «چشمه علی»
تپه محوطه باستانی «چشمه علی» در جنوب تهران و قلب شهرری جایی در نزدیکی مقبره ابن‌بابویه قرار دارد. وجود نشانه‌هایی از تمدن ایران در محوطه آن مورد توجه گردشگران است. قدمت تاریخی محوطه این چشمه به حدود هشت هزار سال قبل می‌رسد و نخستین نشانه‌های تمدن در چشمه‌علی، شامل تپه باستانی، برج و باروهای قدیمی ری و چشمه زیرزمینی است.این چشمه که در آن یکی از گواراترین آب‌های ایران جریان دارد، در اصل از ارتفاعات شرقی سرچشمه می‌گیرد و در اینجا از میان صخره‌ای بزرگ بیرون می‌آید و به سوی جنوب و سپس جنوب شرقی دشت ری ادامه پیدا می‌کند که سبب ایجاد یکی از دوره‌های اولیه اسکان بشر بوده است. نام فعلی چشمه به امام اول شیعیان باز می‌گردد. ساکنان اطراف آن در دوره صفویه این نام را بر آن نهادند. اما ایرانیان باستان این چشمه را «سورنا» می‌نامیدند؛ زیرا در کنار معبد آناهیتا قرار داشته است. در روزگاران پیش آب چشمه علی بیش از امروز بوده و نهر «سورنی» یا «سورین» نامیده شده است. نهر سورین ظاهراً منسوب به خاندان بزرگ سورن سردار معروف عهد اشکانیان است. این چشمه از چندین لحاظ اهمیت دارد؛ هم به دلیل تبدیل شدن آن به منطقه‌ای تفریحی و ایجاد پارک و فضای سبز در کنار آن و هم به دلیل وجود چند اثر باستانی در نزدیکی آن. از دیگر ویژگی‌های این مکان می‌توان به همجواری آن با دیوار قدیمی شهر ری به نام «باروی ری» اشاره کرد که در بخش شمالی چشمه قرار داشته است. باروی ری با قدمت شش هزار ساله دارای وسعتی در حدود یک هزار و 800 تا دو هزار و 500 متر بوده و با باروی بسیاری از شهرهای نظامی مشابه قابل مقایسه است. این حصار محدوده ری پیش از اسلام را نشان می‌دهد و هم اکنون 98 متر از این دیوار به ارتفاع 9 متر بازسازی شده است. بقایای این بارو به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می‌شود. سوراخ‌های دیده‌بانی و آتش‌دان را می‌توان در آثار باقی‌مانده از آن دید. اطراف آن در گذشته خندقی وجود داشته که در هنگام خطر برای دفاع آن را از آب پر می‌کردند.
اکتشافات باستان‌شناسان
در سال‌های 1912 تا 1925 میلادی «ژاک دو مورگان» باستان‌شناس فرانسوی، کاوش‌هایی در منطقه انجام داد. از سال 1934 تا 1936 میلادی هیاتی از باستان‌شناسان موزه هنرهای زیبای بوستون و موزه دانشگاه فیلادلفیا به سرپرستی دکتر «اریک فردریک اشمیت» این ناحیه را با دقت بیشتری مطالعه نمود. آنها در این محوطه اشیا و آثاری از دوره ماقبل تاریخ (هزاره‌های پنجم و چهارم قبل از میلاد) و ادوار تاریخی ساسانی و پارتی و دوره‌های اسلامی به دست آوردند. سفالینه‌های بدست آمده از تپه باستانی کنار چشمه علی که در کاوش سال‌های 1934 و 1936 میلادی به رهبری اریک اشمیت برای موزه هنرهای زیبای بوستون و فیلادلفیا در آمریکا انجام شد، تنها اطلاعات قابل استفاده از حفریات تپه چشمه علی است. گزارش بسیار کوتاهی نیز در بولتن موزه دانشگاه فیلادلفیا چاپ شده است.
بنابراین گزارش‌ها، هیات ری در حفاری‌های باستان‌شناسی روی تپه چشمه علی به آثاری از دوره‌های اسلامی، ساسانی و اشکانی و نیز آثاری متعلق به عصر آهن برخورد کرد. لایه‌های زیرین به آثار پیش از تاریخ از اواخر دوران نوسنگی تا آغاز عصر فلز تعلق داشته است و هم اکنون بخش عمده آثار بدست آمده از حفریات چشمه علی همراه با صدها برگ کاتالوگ، عکس، نقشه و طرح سفال در بایگانی مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو و موزه دانشگاه پنسیلوانیا نگهداری می‌شود.
این محل در هزاره سوم پیش از میلاد ناگهان متروک شد و دوباره از هزاره دوم مسکونی و آباد گشت. آثاری از عهد پارت‌ها (حصار معبد آناهیتا متعلق به آغاز عصر مسیحی)، ساسانی‌ها و اسلام تا عهد تیموریان نیز در این محل بدست آمده است. آخرین دوره اسکان در اطراف چشمه علی به حدود 880 هجری شمسی تعلق دارد که کاوش و یافت سکه شاهرخ آن را تایید کرده است. در گذشته فرش‌فروش‌ها و مردم تهران، قالی‌ها و قالیچه‌های خود را با این عقیده که در آب این چشمه خاصیتی است که فرش را خوب تمیز و رنگش را روشن‌تر و پرجلاتر می‌کند، در آب چشمه‌علی می‌شستند. امروز در محوطه آن محل تفریحی برای ساکنان و گردشگران ایجاد شده و وجود فواره‌های آب در اطراف سکوهای چشمه علی و ایجاد فضای سبز، زیبایی آن را دو چندان کرده است. تپه چشمه علی به عنوان قدیمی‌ترین نقطه بافت تاریخی شهرری با شماره 15 به ثبت ملی رسیده است.
نقش برجسته قاجار
وجود نقش برجسته‌ای از فتحعلی‌شاه در حال تاج‌گذاری، بر صخره مسلط بر آب‌های چشمه‌علی از ویژگی‌های منطقه است که همچنان نمایان است. بالای چشمه علی تخته سنگی برجسته و نسبتاً بزرگ در کوه به چشم می‌خورد که نقش برجسته فتحعلی شاه و برخی از شاهزادگان و درباریان قاجار بر این سنگ دیده می‌شود. این نقش برجسته در سال 1210 هجری شمسی به دستور فتحعلی‌شاه قاجار، حجاری شده است. این مکان در گذشته به عنوان تفرجگاه و شکارگاه شاهان قاجار بوده است. ارسال نظر
پربیننده