پاکستان به کدام سو می‌رود؟

پاکستان به کدام سو می‌رود؟ اندکی تا انحطاط شاید بتوان استعفای پرویز مشرف، رئیس‌جمهور سابق پاکستان را مهم‌ترین نقطه عطف تاریخ این کشور دانست. هر چند که پس از استعفای اجباری وی انتخاباتی نسبتا دموکراتیک در این کشور برگزار شد و در جریان آن حزب مردم به رهبری آصف علی زرداری به پیروزی رسید، اما در حال حاضر اوضاع این کشور به قدری نابسامان است که بسیاری از تحلیلگران می‌پندارند پاکستان در آینده‌ای نه چندان دور فروپاشیده و تجزیه می‌شود. در زمان حکومت مشرف، هرچند که یک کودتاچی زمام امور را در کشور به دست داشت اما به هر حال امنیتی که بر کشور حاکم بود را نمی‌توان با وضعیت کنونی قابل مقایسه دانست. مشرف از آنجا که خود شخصا و به صورت همزمان سمت فرماندهی ارتش را در دست داشت و ارتش نیز رئیس‌جمهور را از خود می‌دانست، بحران‌های امنیتی کشور را که عمدتا ناشی از تحرکات طالبان پاکستان، ارتش جنگوی و لشکر صحابه بود، مدیریت می‌کرد. حادثه مسجد لال که در جریان آن نزدیک به صد تن از وهابیون وابسته به طالبان کشته شدند، یکی از آزمون‌هایی بود که مشرف در دوران زمامداری خود با موفقیت پشت سر گذاشت، اما پس از به‌قدرت رسیدن زرداری معادلات کاملا تغییر کرد. آصف علی زرداری فردی غیرنظامی بود که ارتش فربه پاکستان، به هیچ وجه خود را مکلف به پیروی از وی نمی‌دانست. ارتش پاکستان که تعداد آن حداقل به 400 هزار نفر می‌رسد و یک سرویس قوی اطلاعاتی که تعداد آنان به حدود یکصد هزار نفر می‌رسد و به اختصار I.S.I خوانده می‌شود، در اختیار دارد، قدرت را کاملا در انحصار نظامیان قرار داده است. مردم پاکستان در قالب لطیفه می‌گویند که تمامی کشورها برای خود یک ارتش دارند اما در پاکستان ارتش برای خود یک کشور دارد. به راستی نیز همینطور است. ارتش علاوه بر آنکه سالانه 40 تا 60 درصد کل بودجه کشور را به خود اختصاص می‌دهد، در بخش‌های اقتصادی پاکستان نیز نفوذ کرده و تجارت را نیز در این کشور در دست دارد. از این رو در حال حاضر نیز بسیاری نه آصف علی‌ زرداری که ژنرال اشفق کیانی،‌ فرمانده ارتش پاکستان را شخص اول پاکستان می‌دانند.لذا می‌توان درگیری‌ها و انفجارهایی را که اخیرا هر روز در پاکستان به وقوع می‌پیوندد نتیجه فاصله موجود بین دولت و ارتش تفسیر کرد. در این میان شیعیان پاکستان نیز که حداقل 20 درصد از جمعیت کل کشور را تشکیل می‌دهند، گرفتار تسویه حساب‌های مذهبی یا طایفه‌ای شده و در نبود یک قدرت مرکزی مقتدر، قتل عام می‌شوند. اساسا برخی از تحلیلگران این درگیری‌ها را مذهبی می‌دانند و منشأ آن را نحوه برخورد طالبان و وهابیون با شیعیان قلمداد می‌کنند. در حال حاضر طالبان و گروه‌های وابسته به آن عملا نیمی از پاکستان را در اختیار دارند و قتل عام شیعیان را نیز با توسل به این تسلط انجام می‌دهند. گروه‌های سلفی در دو دهه اخیر به تقویت توان نظامی خود پرداخته و از سوی عربستان سعودی و بعضی دیگر از کشورهای جنوب خلیج فارس- بویژه امارات- حمایت مالی، تسلیحاتی و سیاسی می‌شوند. این جریان تحت تأثیر عربستان سعودی به مرور ماهیت ضدشیعی نیز پیدا کرده‌ است. مقاومت شدید آنان ‌در ایالت سرحد شمالی و وزیرستان در مقابل قوای دولتی و نیروهای ناتو و آمریکا موفقیت ممتازی را برای آنان فراهم کرده است. این نیروها عملاً بر نیمی از سرزمین پاکستان تسلط دارند و تا حد زیادی کنترل ایالات و مرزهای شمالی و شمال غربی پاکستان را در اختیار گرفته‌اند. افزون بر این از آنجا که پاکستان محل ترانزیت افکار وهابی از عربستان به افغانستان محسوب می‌شود، بسترها برای رشد اینگونه اندیشه‌‌های افراطی در این کشور کاملا مهیا بوده است بویژه که ISI نیز به صورت پنهان و آشکار از این گروه‌ها حمایت می‌کرد تا بتواند از این رهگذر نفوذ خود را در افغانستان تقویت کند. برخی از صاحبنظران نیز معتقدند که درگیری‌های حال حاضر پاکستان جنبه مذهبی ندارند. این دست از تحلیلگران منشأ این درگیری‌ها را طایفه‌ای می‌دانند چرا که بارها در پاکستان پیش آمده که دو طایفه سنی یا دو طایفه شیعه با یکدیگر درگیری داشته‌ و یا یک طایفه‌ شیعی - سنی با یک طایفه دیگر شیعی - سنی به منازعه پرداخته‌اند. اما به نظر می‌رسد که پایان دادن به این درگیری‌ها با هر منشائی در کوتاه مدت امکان‌پذیر نباشد. در حال حاضر حدود 90 درصد مردم پاکستان مطلقاً بی‌سواد هستند. حداقل 70 درصد آنان از نارسایی‌های بهداشتی و غذایی رنج می‌برند و درآمد سرانه در پاکستان در سطح بسیار پایینی قرار دارد به‌گونه‌ای که با هیچکدام از همسایگان این کشور قابل مقایسه نیست، لذا حل بسیاری از بحران‌هایی که پاکستان با آنها دست و پنجه نرم می‌کند، منوط به افزایش سطح سواد و رشد مردم این کشور است که نیازمند برنامه‌ریزی‌های دقیق، منسجم و طولانی مدت است. البته اگر تا آن زمان کشوری به نام پاکستان وجود داشته باشد.