کلمات سفید روی صفحه‌ای سیاه

 نادیا زکالوند: هرقدر هم با ماجرای افشاگری‌های
شوک برانگیز ادوارد اسنودن  در خصوص جاسوسی‌های ایالات متحده علیه شهروندان خودش آشنا باشید باز هم تماشای مستند خوش‌ساخت و فوق‌العاده گیرای «لورا پویتراس» به نام «شهروند چهار» جذابیت دارد و می‌تواند اثر بسیار خوبی روی شما بگذارد. این مستند همچون شاهکاری بی‌نظیر به طور خلاصه تمام وقایع مربوط به عملیات افشاگری اسنودن را در زمان واقعی به تصویر می‌کشد و از لحظه‌ای شروع می‌شود که «پویتراس» فیلمساز و از اعضای انجمن آزادی مطبوعات و «گلن گرین والد» همراه روزنامه‌نگارش به دیدن 8 روزه اسنودن در هتلی به نام میرا در هنگ‌کنگ می‌روند و در آنجا نقشه چگونگی انتشار بمب خبری خود و در شوک فروبردن آمریکا و جهان  را طرح‌ریزی می‌کنند. «پویتراس» با استفاده از زبان سرد رمزهای دیجیتالی، اطلاعات را بازگویی می‌کند و سوءاستفاده‌های دولت آمریکا از قدرت را به همگان نشان می‌دهد. «پویتراس» هوشمندانه شرح می‌دهد که این نوع اطلاعات همانند سلاح دوسر برنده‌ای است که دو طرف قضیه را تهدید می‌کند. مستند «شهروند چهار» که براساس نام مستعار ادوارد اسنودن در زمان تماس گرفتن با روزنامه، نامگذاری شده است،  آخرین بخش از مستند سه‌گانه آمریکای پس از 11 سپتامبر است که شکوه آن مستندها را تکرار می‌کند و قرار است در بخش فیلم مستند بلند اسکار شرکت داده شود.   از آنجایی که «پویتراس» بارها مورد مزاحمت دستگاه‌های نظارت آمریکا قرار گرفته بود، از 2 سال قبل از تماس «اسنودن»،  مشغول جمع‌آوری اطلاعاتی علیه آژانس امنیت ملی آمریکا بوده و افشاگری‌هایی نیز انجام داده و در نیویورک‌تایمز به چاپ رسانده بود. به همین دلیل اسنودن با او تماس می‌گیرد و از او برای افشای جاسوسی آژانس امنیت ملی آمریکا کمک می‌خواهد. او مدعی می‌شود که این آژانس با جمع‌آوری یکسره ایمیل‌ها و بررسی حساب‌های بانکی و تراکنش‌های دیجیتالی شهروندان آمریکا، به حریم خصوصی آنها تجاوز می‌کند. اسنودن پیمانکار فنی و یکی از کارمندان سازمان جاسوسی آمریکا (سیا)، بود که تا پیش از افشاگری در آژانس امنیت ملی آمریکا مشغول به کار بود. او که از تجسس‌های افراطی دولت آمریکا در زندگی مردم به‌ستوه آمده بود، تصمیم به افشاگری می‌گیرد. او با آگاهی کامل از عواقبی که در انتظارش بود اقدام به این کار کرده و هنگام گفت‌وگو با «پویتراس» تاکید می‌کند نمی‌خواهد خودش تصمیم بگیرد که کدام اطلاعات را علنی کند و این وظیفه را در اختیار خبرنگاران و پویتراس می‌گذارد. او معتقد بود نمی‌خواهد مدارکی را منتشر کند که امنیت ملی کشور را به خطر اندازد اما از سوء رفتار دولت، نسبت به شهروندانش دیگر خسته شده است و می‌خواهد جلوی این کار آنها را بگیرد. از طرفی او می‌خواست هویتش آشکار شود که مردم به جای اندیشیدن به اینکه او کیست، روی موضوع مورد بحث متمرکز شوند و همچنین پس از آشکار شدن هویتش دوست نداشت نحوه انتشار این خبر باعث شود که در مرکز توجه‌ها قرار گیرد زیرا ماجرای اصلی فعالیت‌های مخفیانه دولت آمریکاست نه خود او. اسنودن از آشکار شدن هویت اصلی‌اش ترسی نداشت و  فقط نمی‌خواست توجه مردم از موضوع اصلی به سمت او جلب شود البته این بیم و هراس او کاملا درست بود زیرا پس از انتشار خبر، خود «اسنودن» به موضوع داغ روز تبدیل شد و همه مردم بیشتر از اینکه از خیانت آژانس امنیت ملی آمریکا به مردم که زندگی میلیون‌ها نفر را تحت تاثیر قرار داده بود صحبت کنند درباره اسنودن حرف می‌زدند و وضعیت او را پیگیری می‌کردند.    به همین دلیل «پویتراس»  هنگام ساخت این مستند و به یاد آوردن ماجرای جاسوسی آمریکا بسیار ماهرانه «اسنودن» را قهرمان داستان خود قرار نمی‌دهد و به جای آن روی خود داستان متمرکز می‌شود. «اسنودن» در این مستند – که با بازی خود ادوارد اسنودن به تصویر کشیده می‌شود – یک جمع‌کننده اطلاعات با رفتاری بسیار آرام و صادقانه است. در واقع او اطلاعات ناخواسته را به‌دست آورده و با هوش و مغز علمی و  متفکرش به بررسی داده‌ها می‌پردازد. حتی این کار را گاهی زیر پتو انجام می‌دهد و خود به طور طعنه‌آمیزی، پتو را «پوشش قدرت» می‌نامد. اما در صحنه‌های بعد، اسنودن را در اتاقی ساکت در هتلی در هنگ‌کنگ زمانی که با کامپیوترش مشغول تایپ و سپس خیره شدن به پنجره است، می‌بینیم.  «اسنودن» و «پویتراس» می‌دانند که افشاگری آنها می‌تواند رفاه و آسایش شخصی را از آنها بگیرد با این‌حال این کار را انجام می‌دهند. بزرگ‌ترین نگرانی «پویتراس» نامزدش – لیندسی میلز – بود که مجبور می‌شود او را در هاوایی رها کرده و به هنگ‌کنگ برود. او عمدا نامزدش را در بی خبری گذاشته بود تا صدمه نبیند اما در مستند صحنه‌ای از یک آشپزخانه گرم و صمیمی را می‌بینیم که نشان می‌دهد آن دو دوباره موفق شده‌اند در روسیه به یکدیگر ملحق شوند.  پویتراس صفحه تلویزیون اتاقی در هتل هنگ‌کنگ که در حال نشان دادن انتشار خبر اسنودن و افشاگری‌های او به مطبوعات است را به تصویر می‌کشد و سپس آن خبر را با برداشت‌های سنگین خودش از مکانی که او و اسنودن و همکارش گرین والد هستند، نشان می‌دهد. (پویتراس در برلین و گرین‌والد در ریودوژانیروی برزیل زندگی می‌کنند). سپس اداره‌های دولتی و همچنین خارجی و دفاتر روزنامه‌ها که درباره این اخبار به بحث و گفت‌وگو نشسته‌اند، نشان داده می‌شود. پویتراس از کلمات سفیدرنگ روی صفحه‌ای سیاه که همانند رمز مورس به طور مرموزی چندین بار تکرار می‌شوند استفاده می‌کند  تا تاثیر لازم را روی بیننده بگذارد و اهمیت موضوع را گوشزد کند. زمانی که اسنودن تصمیم می‌گیرد هویت خود و خبر خود را افشا کند، گرین‌والد کار او را انجام می‌دهد و کنفرانس‌های مطبوعاتی را هدایت می‌کند.  مستند در مسکو جایی که «اسنودن» سرانجام توانست پناهندگی بگیرد به پایان می‌رسد و در انتها روی کاغذهای کوچک مربع شکل تنها واژه  «potus»  - به مفهوم رئیس‌جمهور ایالات متحده – مشاهده می‌شود. آیا این رمز به معنای حقیقتی است که همچنان نامعلوم باقی‌مانده است؟