حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی*: گفتیم که در جریان فریب؛ ما شیطان و نفس را در وجود خویش نمی‌یابیم و تنها انسان‌هایی که به مقامات والای معنوی رسیده‌اند، توان دارند شیطان یا فرشته را درخود احساس کنند اما امثال ما توان چنین دریافت و درکی را نداریم، بلکه فکر می‌کنیم خودمان به اندیشه خوبی رسیدیم یا اندیشه و رفتار بدی از ما بروز کرده و هیچ‌گاه به منشأ رحمانی یا شیطانی آن توجه نداریم اما واقعیت آن است که قلب ما تحت القائات ملکی و رحمانی یا شیطانی و نفسانی است. در یادداشت پیشین روایتی را خواندیم که اگر دیدیم به سوی گناه و هلاکت و شقاوت می‌رویم، بدانیم شیطان درونی ما است که قلب ما را به آن سمت متمایل کرده است و اگر به سوی کار خیر و سعادت می‌رویم، فرشته همراه ما است که قلب ما را به آن سمت فرامی‌خواند. بنابراین افکار و اندیشه‌ها، تمایلات و گرایشات ما همگی از شیطان یا ملک است اما ما آن دو را در وجود خود ادراک و احساس نمی‌کنیم. و دیدیم که مَلَک و شیطان در ما نفوذی دارند و مهم آن است که تشخیص دهیم منشأ فلان اندیشه یا فلان تمایل کیست؟ شیطان است یا مَلک؟ بله! اگر بالا برویم و پرده‌ها را کنار بزنیم، هدایت و ارشاد فرشته یا ضلالت و گمراهی شیطان را در درون خود می‌یابیم اما امثال ما چنین درکی نداریم و توهم داریم که تنها خودمان هستیم که می‌ا‌ندیشیم و به سویی گرایش پیدا می‌کنیم. بگذریم که برخی انسان‌ها به جایی می‌رسند که با شیطان متحد میشوند و خودشان شیطان میشوند یا با فرشته متحد میشوند و خودشان فرشته میشوند اما تاکید می‌کنیم در ما انسان‌های معمولی امر فرق می‌کند، شیطان با چشمان ما می‌بیند و با زبان ما سخن می‌گوید و باطل را بر زبان ما جاری می‌کند: «فَنَظَرَ بِأَعْیُنِهِمْ وَ نَطَقَ بِأَلْسِنَتِهِمْ... وَ نَطَقَ بِالْبَاطِلِ عَلَى لِسَانِه» [نهج البلاغه؛ خطبۀ 7؛ ص: 52] همچنین است در گرایش‌ها.
به بحث خود بازگردیم، ما بدون اینکه متوجه حضور قوی نفسانیت و شیطان در وجود و قلب خود باشیم، فریب آنان را می‌خوریم و این بسیار خطرناک است و نجات از این مهلکه مشکل می‌شود، زیرا این دو در درون ما شیطنت می‌کنند و ما توجهی به مکر و خدعه آنان نداریم و در این حال برای نجات خود فکری نمی‌کنیم و روز به روز هم بیشتر در هلاکت غوطه‌ور می‌شویم. اینجاست که می‌بینیم اهل حلال و حرام هستیم، به واجبات هم پایبندیم، تلاش هم می‌کنیم که به محرمات آلوده نشویم، توجه هم داریم که در حد توان مستحبات را انجام بدهیم و از مکروهات خودداری کنیم اما از لابه‌لای کلمات و حرکات‌مان غرور زبانه می‌کشد. زیرا به وضع خود مطمئن هستیم و همین غرور پنهان است که وجود ما را گرفته است و با کمال تأسف باید گفت این بلیه دامنگیر اکثر مومنین و متدینین است. اینجاست که می‌بینیم قرآن و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام خداوند متعال را تنها به صفات رحمانی معرفی نمی‌کنند، بلکه بلافاصله صفات جلالی او را هم بیان می‌کنند تا غرور و تجری در ما پیدا نشود و ما به حیات نازله دنیا و رحمت و بردباری خدا فریفته نشویم و به این وسیله ما را به غرور توجه می‌دهند تا گرفتار آن نشویم. و باز سِر اینکه اولیای الهی هرچه بیشتر به خدا نزدیک میشوند، خشیت‌شان بیشتر می‌شود، روشن می‌گردد، زیرا غروری به خود ندارند: «سُبْحَانَکَ! أَخْشَى خَلْقِکَ لَکَ أَعْلَمُهُمْ بِکَ، وَ أَخْضَعُهُمْ لَکَ أَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِکَ، وَ أَهْوَنُهُمْ عَلَیْکَ مَنْ أَنْتَ تَرْزُقُهُ وَ هُوَ یَعْبُدُ غَیْرَک» [صحیفه سجادیه: دعای 52؛ ص: 254] «منزه هستی تو! در آفریدگانت کسی که تو را بیشتر بشناسد، بیشتر از تو خشیت دارد و کسی که بیشتر از دیگران فرمانبردار توست و کردارش مطابق فرمان توست، بیشتر نسبت به تو خضوع دارد و کسی که روزی تو را می‌خورد و دیگری را می‌پرستد، بیشترین سستی را در برابر تو دارد». زیرا او بیشترین فریب را خورده اما آن دو از فریب و مکر نفس و شیطان آزاد شده‌اند. پس توجه کنیم، اگر در قلب خود خشیت و خضوع نیافتیم، یا کم یافتیم و سستی بر ما غلبه داشت، بدانیم که جزو گروه مغروران هستیم. «سُبْحَانَکَ! أَیَّ جُرْأَهٍ اجْتَرَأْتُ عَلَیْکَ، وَ أَیَّ تَغْرِیرٍ غَرَّرْتُ بِنَفْسِی!» [صحیفه سجادیه: دعای 53؛ ص: 258] «منزه هستی تو! چه دلیری که با گستاخی خود بر تو کردم و چه فریبی که نفسم بر من روا داشت و مرا به غرور واداشت!» بنابراین ملاک را همواره توجه داشته باشیم تا بتوانیم جلوی مکر و خدعه و فریب نفس و شیطان مقاومت کنیم: هرچه در مسیر خدا جلوتر برویم، خشیت و ترس و خضوع و فروتنی ما بیشتر می‌شود و هرچه بیشتر بندگی کنیم، دقیق‌تر در می‌یابیم نقطه اتکایی در وجود ما نیست که به آن تکیه کنیم و جان‌مان فریاد می‌زند: «وَ أَنَا بَعْدُ أَقَلُّ الْأَقَلِّینَ، وَ أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ، وَ مِثْلُ الذَّرَّهِ أَوْ دُونَهَا» [صحیفه سجادیه: دعای 48؛ ص: 247] «و من بعد از حقارت و ذلتم، کمترین کمترین‌هایم، پست‌ترین پست‌ترین‌هایم، چونان ذره بی‌ارزش، بلکه پست‌تر و کوچک‌تر از آن هستم». و می‌نالیم: «أَنَا الْجَانِی عَلَى نَفْسِهِ أَنَا الْمُرْتَهَنُ بِبَلِیَّتِهِ أَنَا القَلِیلُ الْحَیَاءِ أَنَا الطَّوِیلُ الْعَنَاء» [الصحیفه السجادیه ؛ دعای 47؛ ص224] «من جنایتکاری هستم که [با گناهان] بر خود جنایت کردم، من گروگان بلای گناهان خود هستم، من از حیا بهره‌ای ندارم و من [به دلیل گناهان] رنجی بزرگ در درون دارم».
* امام جمعه شمیرانات