این حرکت «رسانه ملی» که از سوی سازمان صدا و سیما به‌عنوان یکی از برگ برنده‌های برنامه‌های ویژه نوروز همه ساله پررنگ‌تر از قبل می‌شود، بازخوردهای متفاوتی را در میان مخاطبان و اهالی سینما و منتقدان داشته‌است. امسال هم نمایش این آثار از این قاعده مستثنا نبود و اعتراض‌ها و البته تأییداتی را سبب شد. در رأس منتقدان امسال افرادی بودند که پخش فیلم‌هایی چون «میلیونر زاغه‌نشین» (که به تعبیر ایشان در راستای وهن مسلمانان در مراسم اسکار 2008 قدر دیده است) را مورد سوال قرار داده‌اند. از دیگر سو هم بودند ارادتمندان همین آثار که افت کیفی آنها را به دنبال اعمال حذفیات از سوی تلویزیون مورد انتقاد قرار دادند. در این میان اما سینما دوستانی هم بودند که بیشتر وجه سینمایی نمایش این آثار از تلویزیون ملی ایران را مورد نظر قرارداده و آن را گامی مثبت در راستای آشنایی با سینمای جهان تحلیل کردند. اما گذشته از موضع‌گیری‌های مختلفی که درباره نمایش این فیلم‌ها از تلویزیون صورت گرفت توجه به نکات فنی، حرفه‌ای و سینمایی این فیلم‌ها نیز خالی از لطف نخواهد بود. در واقع فاصله و تفاوت بسیاری بین نسخه تلویزیونی و اصل یک فیلم خارجی وجود دارد که در بعضی موارد تغییرات بنیادین در کیفیت تصاویر، فیلمبرداری، صدا، بازی هنرپیشه‌ها و حتی داستان را سبب می‌شود تا جایی که حتی بیننده را در مقابل فیلمی کسل‌کننده و کمرنگ قرار می‌دهد. در اینجا بعضی از مهمترین دلایل بروز چنین احساساتی در بیننده را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
کاهش کیفیت تصاویر
نکته‌ای که در وهله اول می‌توان به آن اشاره کرد، این است که با توجه به آنالوگ بودن سیستم پخش صدا و سیما، ناخواسته مقداری افت کیفیت صوت و تصویر در فرآیند پخش صورت می‌گیرد، در حالی‌که فیلم‌های تولید شده حتی در برخی موارد برای سیستم‌هایی با وضوح بسیار بالا (HD) طراحی شده‌اند اما در این میان عدم در اختیار داشتن نسخه مناسب برای پخش از سیما، به این کاهش کیفیت دامن می‌زند. این امر سبب می‌شود تمام زحمت سازندگان اثر در راستای طراحی رنگ، نور و کنتراست صحنه، بی‌ثمر شده و مخاطب با تصاویری صرفاً متحرک (و نه سینمایی) مواجه شود. برای نمونه می‌توان به پخش نسخه‌ای نامناسب از فیلم «ساعت شلوغی2» در سال گذشته که (احتمالا!) از روی پرده سینما ضبط شده بود، از شبکه تهران اشاره کرد. بی‌تردید یکی از مهمترین عوامل جذب مخاطب بیشتر برای فیلم‌های روز دنیا، کیفیت و وضوح تصاویر آنهاست که به‌راحتی در نسخه‌های دی‌وی‌دی منتشر شده در دسترسشان قرار دارد. در سینمای امروز تصاویر واضح و نوآوری در جلوه‌های بصری با موفقیت یک فیلم ارتباطی کاملاً مستقیم دارد که فروش کم نظیر فیلم‌هایی چون «مرد عنکبوتی»، «ارباب حلقه‌ها»، «دزدان دریایی کارائیب» و سری فیلم‌های «هری پاتر» خود تاکیدی بر این اصل مهم است. در واقع می‌توان گفت، عوامل بصری تنها نقطه برتری برخی از فیلم‌های پرفروش روز در جهان، نسبت به فیلم‌های کلاسیک و سیاه و سفید سال‌های دورتر است و طبیعی است که از بین رفتن این نقطه برتری به معنی کنار گذاشته شدن یک فیلم است. یکی از نمونه‌های برجسته این فیلم‌ها در نوروز امسال، پویانمایی «ماجرای دسپرو» بود که به نوبه خود یک نوآوری در عالم انیمیشن‌های رایانه‌ای و نقطه عطفی در کیفیت برتر تصویر به شمار می‌رود. اما هنگام پخش این فیلم از تلویزیون تنها شاهد سایه‌هایی از آن همه کیفیت بودیم که بالطبع در میزان برقراری ارتباط و جلب رضایت مخاطب ایرانی با آن تأثیری غیرقابل انکار دارد.
کاهش کیفیت صدا هنگام دوبلاژ یا پخش
نظیر چنین مشکلاتی در زمینه‌های دیگر نیز به وضوح به چشم می‌خورد (یا به عبارت بهتر به گوش می‌رسد!)، چراکه صدای بسیاری از فیلم‌ها هنگام پخش به صورت مونو یا استریواست در حالی‌که سیستم ضبط صدای این فیلم‌ها دارای استانداردهای بالای صوتی مانند دالبی است. از سوی دیگر گویی امکانات دوبلاژ در داخل کشور توانایی چندانی برای رقابت با تجهیزات پیشرفته هالیوودی ندارد، بنابراین یک ناهماهنگی صوتی میان صدای افکت‌های اصلی فیلم(صدای محیط) و صدای گویندگان فارسی(کاراکترها) به وجود می‌آید و در لحظه‌های حساس فیلم، بیننده احساس تعلق بیان فارسی به هنرپیشه را از دست می‌دهد که در نتیجه ارتباط حسی او با فیلم دچار چالش می‌شود. طبیعی است که صدای مناسب یعنی قرار گرفتن بیننده در محیط فیلم و از بین رفتن آن یعنی اخراج مخاطب از این محیط، به عنوان مثال برای فیلمی مانند «شوالیه تاریکی» که جایزه اسکار بهترین جلوه‌های صوتی را در اختیار دارد، این امر تاثیر منفی قابل توجهی را به همراه داشت که در همین راستا، دوبلاژ شتاب‌زده به دلیل ترافیک‌کاری برای هنرمندان بخش دوبله نیز به یکی دیگر از این مشکلات بدل شده بود؛ موضوعی که شدیدا جذابیت داستانی و سینمایی فیلم را کاهش می‌داد.
میزان امانتداری در محتوا
معیارهای متفاوت اخلاقی، سیاسی، روانی و مذهبی یکی از مهمترین مسائل در زمینه تهیه و پخش آثار سینمایی جهان در کشورهای مختلف، با فرهنگ‌های مختلف است؛ نکته‌ای که بی‌تردید در ایران هم سبب می‌شود بخشی از صحنه‌ها، دیالوگ‌ها یا حوادث فیلم‌ها قابلیت نمایش از تلویزیون ملی را نداشته باشند. البته این مساله تنها به ایران اختصاص ندارد و در بسیاری از کشورهای دیگر نیز در نظر گرفته می‌شود، به عنوان مثال در ایالات متحده بسیاری از الفاظ خلاف ادب اجتماعی که مخاطب در فیلم‌های سینمایی با آنها روبه‌رو می‌شود اجازه ورود به شبکه‌های خانگی و تلویزیون ملی را ندارد و هنگام پخش با اصلاح و ترمیم مواجه می‌شود و این نکته‌ای است که حتی در مقدمات تولید یک اثر از سوی کمپانی سازنده نیز لحاظ می‌شود تا اقدام به تولید نسخه‌هایی قابل اصلاح و به‌تعبیری «درجه‌بندی شده» کنند. در کشورهای شرق آسیا نظیر ژاپن و کره نیز رعایت مسائل اخلاقی- انسانی در «تلویزیون ملی» به نسبت تولیدات سینمایی، یک اصل خدشه‌ناپذیر به شمار می‌رود. خشونت بیش از حد صحنه‌های قتل و خونریزی که در برخی فیلم‌ها مانند «تحت تعقیب» شاهد آن بودیم و نیز توجه به این مساله که بسیاری از مخاطبان چنین فیلم‌هایی را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دهند، می‌تواند مثالی برای این موضوع باشد. البته برای هر فیلمی یک محدوده سنی برای مخاطبان در نظر گرفته می‌شود و این محدوده برای کسانی که به سینما می‌روند یا می‌خواهند فرزندان خود را در معرض تماشای فیلم‌ها قرار دهند، بشدت مورد توجه قرار می‌گیرد اما زمانی که قرار است فیلمی از تلویزیون پخش شود باید به گونه‌ای باشد که محدوده آن همه اقشار و گروه‌های سنی جامعه را شامل شود چراکه دیگر مخاطب برای دیدن آن اختیاری ندارد و ممکن است هر لحظه و به صورت ناخواسته خود را در موضع مخاطب یک فیلم ببیند. اینجاست که انتقاد و آسیب‌شناسی پخش آثار مطرح سینمای جهان در رسانه ملی، چند گام به‌عقب‌تر یعنی زمان انتخاب و تهیه آثار می‌رسد. دقت در انتخاب آثاری که لحاظ کردن همه نکات اخلاقی و انسانی فوق، حداقل لطمه را به محتوا و ویژگی‌های بصری آن بزند، خود نکته‌ای است که بی‌تردید مقدمه به حداقل رسیدن انتقادهای عنوان شده در ابتدای این مختصر، خواهد شد. اما گاهی اوقات، عدم رعایت این مهم و پس از آن نیز اعمال حذفیات (عقلاً لازم اما منطقاً قابل پیش‌‌گیری) موجب نوعی سردرگمی بیننده می‌شود و حتی در برخی موارد به نقطه‌ای می‌رسد که یک فیلم تمامی ارتباط موضوعی خود را با مخاطب از دست می‌دهد. امروز و تا جایی که امکان دارد با روش‌هایی مانند بزرگ کردن تصاویر، تغییر در دیالوگ‌ها و یا گذاشتن صدای برخی تصاویر روی تصاویر دیگر، سعی شده تا چنین سردرگمی‌هایی به‌حداقل برسد، اما این روش‌ها خود مشکلات دیگری را به همراه دارد، به‌عنوان مثال بزرگ کردن تصاویر از یک سو تمامی کادربندی‌های یک کارگردان را که در نهایت تفکر انجام شده، از بین می‌برد و از سوی دیگر خود موجب کاهش دوچندان کیفیت تصاویر می‌شود، مانند بسیاری از لحظه‌های اوج هنرنمایی «هیث لجر» در فیلم «شوالیه تاریکی» (که برای وی جایزه اسکار بهترین هنر پیشه مرد را به همراه داشت) که به دلیل عدم رعایت همین نکات در نسخه‌ای که از تلویزیون ایران پخش شد، کاملا نادیده ماند. این در حالی است که با درنظر گرفتن نکات عنوان شده به راحتی می‌توان از خیر پخش چنین آثار سینمایی چشم‌پوشی کرد.
فرصت‌هایی که از دست رفت
در میان آثار سینمایی مطرح پخش شده در تعطیلات نوروز، اما شاید هیچ فیلمی از نظر فاصله با نسخه اصل نتواند با فیلم «مه» ساخته تحسین‌برانگیز «فرانک دارابونت» برابری کند، چراکه برخلاف نسخه اصلی آن که مخاطب را تا چند روز تحت تاثیر خود قرار می‌دهد، این تاثیر هرگز در فیلم تلویزیونی آن محسوس نبوده، که صورتی عکس نیز یافته است. البته در سال‌های گذشته نیز فیلم‌هایی مانند «تروی»، «شب در موزه» و
«4 شگفت‌انگیز» سرنوشتی مشابه داشته‌اند اما چه خوب بود که کارشناسان و صاحبنظرانی که برپایه مشاهدات خود از نسخه اصلی به تحلیل فیلم، پس از نمایش نسخه تلویزیونی، در رسانه ملی می‌پردازند برای یکبار خود را در کنار مخاطبان قرار می‌دادند و با احساس آنان از تماشای این نسخه‌ها شریک می‌شدند؛ شاید به این ترتیب سال بعد نیاز به یادآوری چنین نکاتی نباشد. اما در میان تمام این نقاط ضعف، اشاره به فیلم‌هایی چون «کودک و روباه»، «پرنده کوچک»، «راه حل نهایی»، «شکست»، «ماجرای دسپرو»، «دارودسته فوتبالیست‌ها»، «بچه‌های پرواز (آسمان)»، «مردی به نام ایپ» و «کلاهبرداران» شاید خالی از لطف نباشد تا تأییدی باشد بر این نکته که دقت در انتخاب و تهیه یک اثر سینمایی بهترین راه حل برای نمایش آثار مطرح سینمای جهان با حداقل لطمات از رسانه ملی است. «کودک و روباه» به دلیل موضوع تقریبا زیست محیطی و مناظر زیبای آن و داستان لطیفی که دوستی میان یک کودک و یک روباه را به تصویر می‌کشد توانست تا حدی جذابیت‌های خود را در پخش تلویزیونی حفظ کند. فیلم‌های «بچه‌های آسمان» و «پرنده کوچک» هم که به نوعی یک بازسازی هرچند متفاوت از فیلمی انگلیسی با نام «جیمی گریمبل بی‌همتا» بودند، باز هم به خاطر موضوع و قهرمان‌هایشان توانستند پیوستگی خود را با فیلم اصلی حفظ کنند. فیلم «دار و دسته فوتبالیست‌ها» هم به دلیل پیامی که همراه داشت و محیط زندان که بیشتر مواقع فیلم در آن جریان داشت، توانست از فیلم اصلی فاصله نگیرد و به اثری قابل قبول و لذتبخش برای مخاطب ایرانی بدل شود. فیلم‌های آسیایی مانند «مردی به نام ایپ» و «راه حل نهایی» هم به خاطر تفاوت‌هایی که با سینمای غرب دارند، نمایشی تقریبا قابل قبول داشتند. اما بسیاری دیگر از فیلم‌های خارجی مانند «میلیونر زاغه‌نشین»، «مه»، «شوالیه تاریکی» و «مامور انتقال3» بیش از آنکه یک فیلم سینمایی باشند خلاصه‌ای به هم ریخته از صحنه‌های فیلم اصلی بودند.
جای خالی آثار ماندگار سینمای ایران
اما در کنار بحث کیفیت فیلم‌های خارجی به نمایش درآمده در سیما، موضوع دیگر که در جای خود بسیار قابل کنکاش و پیگیری است، موضوع عدم همخوانی سطح این فیلم‌ها با فیلم‌های ایرانی منتخب برای نمایش از رسانه ملی در تعطیلات نوروز است. در واقع برخلاف انتخاب فیلم‌های برتر سینمای جهان، مسؤولان و تهیه‌کنندگان برنامه‌های نوروزی سیما گویی کمتر رغبت دارند تا فیلم‌های مطرح و تأثیرگذار سینمای ایران را تهیه و در تلویزیون به نمایش عموم بگذارند. در برنامه‌های امسال سیما نیز فیلم‌های داخلی به جز چند استثنا مانند «طعم گیلاس»(عباس کیارستمی) و «بچه‌های آسمان»(مجید مجیدی) فیلم‌هایی مطرح در سینمای ایران نبودند و حتی آثاری بودند که در بازه اکران عمومی بیشترین انتقاد را از سوی منتقدان به سوی خود جلب کردند. در نوروز امسال و در کنار فیلم‌هایی چون «شوالیه تاریکی»، «نارنیا»، «کونگ فو پاندا» و... که در فهرست 10 فیلم پرفروش سال 2008 جای داشتند و بسیاری دیگر مانند «میلیونر زاغه نشین» که از فیلم‌های ممتاز جشنواره‌ای به شمار می‌روند، فیلم‌هایی چون «ده رقمی»، «رفیق بد» و... که تنها از جنبه فروش در سینمای ایران توفیق داشتند، به نمایش در آمد که جای شک نیست هرگز رقیبی جدی برای فیلم‌های برتر سینمای جهان نبودند. بی‌تردید حضور فیلم‌های مقتدر داخلی در کنار فیلم‌های خوب خارجی عاملی کلیدی برای رونق تلویزیون در ایام نوروز است.
سینمای مستند؛ نمونه‌ای قابل ارجاع
در کنار این انتقادات که نمی‌توان و نباید به سادگی از کنارشان گذشت، در بخش دیگری از ویژه‌برنامه‌های نوروزی می‌توان به برنامه‌های مستند سیما (بویژه در تعطیلات نوروز 87 و 88)، به‌عنوان نمونه‌هایی موفق از نمایش آثار برتر سینمای جهان در فرمت تلویزیونی اشاره کرد؛ نمونه‌هایی که با رعایت نقطه نظرات کارشناسی در مرحله گزینش و تهیه آثار به خروجی قابل قبول و پرجاذبه‌ای رسیده‌است. فیلم‌های مستندی که در تعطیلات نوروز و با سطح کیفی فراتر از فیلم‌های غیرمستند(داستانی) خارجی، از تلویزیون و بویژه برنامه «مستند4» پخش شد به خوبی نشان داد که می‌توان مخاطب ایرانی را در انطباق کامل با معیارهای رسانه ملی با سطح سینمای مستند جهان آشنا و حتی علاقه‌مند کرد. فیلم‌هایی مانند «مرد روی سیم»(که اسکار بهترین فیلم مستند را از آن خود کرد) و مستندی درباره «استنلی کوبریک» از شاخص‌ترین این فیلم‌ها بودند، به‌عنوان مثال مورد اخیر شامل نکاتی بسیار دیدنی پیرامون زندگی و شخصیت «استنلی کوبریک» بود که حتی برای علاقه‌مندان وفادار کوبریک هم می‌توانست تازه و جالب توجه باشد. حضور چهره‌هایی مانند «سیدنی پولاک» و «جک نیکلسون» و صحبت‌های آنها درباره کوبریک خود دلیلی بر قدرت این مستند بود و سبب جذابیتی شد که اعمال حذفیات و تعدیلات صداوسیما بر آن هم لذت تماشایش را خدشه‌دار نکرد. در سال‌های گذشته بویژه در ایام نوروز هم فیلم‌های مستند برنده اسکار مثل «رژه پنگوئن‌ها» و «بولینگ برای کولمباین» از تلویزیون ایران پخش شد و مخاطبان بسیاری را به خود جلب کرد. دانستن این مطلب که زمانی از برنامه‌های سیما تنها به فیلم مستند اختصاص دارد باعث شد تا بینندگان بتوانند روی اینگونه فیلم‌ها برنامه‌ریزی داشته باشند.
ای‌کاش...!!؟
در پایان شاید بتوان اینگونه جمع‌بندی کرد که گزینش تخصصی‌تر فیلم‌های مستند در سیما نسبت به فیلم‌های سینمایی داستانی، باعث تفاوتی چشمگیر در برقراری ارتباط و نیز جلب رضایت یکسان علاقه‌مندان این دو حوزه از برنامه‌های نوروزی صداوسیما شده است. البته نمی‌توان از نظر دور داشت که کیفیت تولید و نمایش آثار سینمای داستانی و سینمای مستند را نمی‌توان در یک بستر، برنامه‌ریزی و تحلیل کرد، اما توجه به این مساله ضروری است که نمایش یک فیلم سینمایی (همچون یک اثر مستند، اگرچه با معیارها و اصول دقیق‌تر و محدودتر) زمانی در تلویزیون مناسب خواهد بود که حداقل‌هایی (که در این مختصر کم و بیش به آنها اشاره شد) برای امانتداری در ارائه اثر به مخاطب، در نظر گرفته شود و صرف اصرار بر نمایش یک فیلم از تلویزیون، منجر به نمایش تعجیلی و به تبع آن تباه شدن و از بین رفتن آن نشود، چراکه در این صورت نه تنها رسانه ملی از جلب رضایت حداقلی مخاطبان خود، بیش از پیش بازمی‌ماند، که خروجی منطقی چنین رفتاری در نگاه مخاطبان به این گزاره می‌انجامد که «ای‌کاش به‌طور کل از نمایش این فیلم‌ها در تلویزیون صرف نظر شود!» آنچه شما خواسته‌اید!؟
این حرکت «رسانه ملی» که از سوی سازمان صدا و سیما به‌عنوان یکی از برگ برنده‌های برنامه‌های ویژه نوروز همه ساله پررنگ‌تر از قبل می‌شود، بازخوردهای متفاوتی را در میان مخاطبان و اهالی سینما و منتقدان داشته‌است. امسال هم نمایش این آثار از این قاعده مستثنا نبود و اعتراض‌ها و البته تأییداتی را سبب شد. در رأس منتقدان امسال افرادی بودند که پخش فیلم‌هایی چون «میلیونر زاغه‌نشین» (که به تعبیر ایشان در راستای وهن مسلمانان در مراسم اسکار 2008 قدر دیده است) را مورد سوال قرار داده‌اند. از دیگر سو هم بودند ارادتمندان همین آثار که افت کیفی آنها را به دنبال اعمال حذفیات از سوی تلویزیون مورد انتقاد قرار دادند. در این میان اما سینما دوستانی هم بودند که بیشتر وجه سینمایی نمایش این آثار از تلویزیون ملی ایران را مورد نظر قرارداده و آن را گامی مثبت در راستای آشنایی با سینمای جهان تحلیل کردند. اما گذشته از موضع‌گیری‌های مختلفی که درباره نمایش این فیلم‌ها از تلویزیون صورت گرفت توجه به نکات فنی، حرفه‌ای و سینمایی این فیلم‌ها نیز خالی از لطف نخواهد بود. در واقع فاصله و تفاوت بسیاری بین نسخه تلویزیونی و اصل یک فیلم خارجی وجود دارد که در بعضی موارد تغییرات بنیادین در کیفیت تصاویر، فیلمبرداری، صدا، بازی هنرپیشه‌ها و حتی داستان را سبب می‌شود تا جایی که حتی بیننده را در مقابل فیلمی کسل‌کننده و کمرنگ قرار می‌دهد. در اینجا بعضی از مهمترین دلایل بروز چنین احساساتی در بیننده را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
کاهش کیفیت تصاویر
نکته‌ای که در وهله اول می‌توان به آن اشاره کرد، این است که با توجه به آنالوگ بودن سیستم پخش صدا و سیما، ناخواسته مقداری افت کیفیت صوت و تصویر در فرآیند پخش صورت می‌گیرد، در حالی‌که فیلم‌های تولید شده حتی در برخی موارد برای سیستم‌هایی با وضوح بسیار بالا (HD) طراحی شده‌اند اما در این میان عدم در اختیار داشتن نسخه مناسب برای پخش از سیما، به این کاهش کیفیت دامن می‌زند. این امر سبب می‌شود تمام زحمت سازندگان اثر در راستای طراحی رنگ، نور و کنتراست صحنه، بی‌ثمر شده و مخاطب با تصاویری صرفاً متحرک (و نه سینمایی) مواجه شود. برای نمونه می‌توان به پخش نسخه‌ای نامناسب از فیلم «ساعت شلوغی2» در سال گذشته که (احتمالا!) از روی پرده سینما ضبط شده بود، از شبکه تهران اشاره کرد. بی‌تردید یکی از مهمترین عوامل جذب مخاطب بیشتر برای فیلم‌های روز دنیا، کیفیت و وضوح تصاویر آنهاست که به‌راحتی در نسخه‌های دی‌وی‌دی منتشر شده در دسترسشان قرار دارد. در سینمای امروز تصاویر واضح و نوآوری در جلوه‌های بصری با موفقیت یک فیلم ارتباطی کاملاً مستقیم دارد که فروش کم نظیر فیلم‌هایی چون «مرد عنکبوتی»، «ارباب حلقه‌ها»، «دزدان دریایی کارائیب» و سری فیلم‌های «هری پاتر» خود تاکیدی بر این اصل مهم است. در واقع می‌توان گفت، عوامل بصری تنها نقطه برتری برخی از فیلم‌های پرفروش روز در جهان، نسبت به فیلم‌های کلاسیک و سیاه و سفید سال‌های دورتر است و طبیعی است که از بین رفتن این نقطه برتری به معنی کنار گذاشته شدن یک فیلم است. یکی از نمونه‌های برجسته این فیلم‌ها در نوروز امسال، پویانمایی «ماجرای دسپرو» بود که به نوبه خود یک نوآوری در عالم انیمیشن‌های رایانه‌ای و نقطه عطفی در کیفیت برتر تصویر به شمار می‌رود. اما هنگام پخش این فیلم از تلویزیون تنها شاهد سایه‌هایی از آن همه کیفیت بودیم که بالطبع در میزان برقراری ارتباط و جلب رضایت مخاطب ایرانی با آن تأثیری غیرقابل انکار دارد.
کاهش کیفیت صدا هنگام دوبلاژ یا پخش
نظیر چنین مشکلاتی در زمینه‌های دیگر نیز به وضوح به چشم می‌خورد (یا به عبارت بهتر به گوش می‌رسد!)، چراکه صدای بسیاری از فیلم‌ها هنگام پخش به صورت مونو یا استریواست در حالی‌که سیستم ضبط صدای این فیلم‌ها دارای استانداردهای بالای صوتی مانند دالبی است. از سوی دیگر گویی امکانات دوبلاژ در داخل کشور توانایی چندانی برای رقابت با تجهیزات پیشرفته هالیوودی ندارد، بنابراین یک ناهماهنگی صوتی میان صدای افکت‌های اصلی فیلم(صدای محیط) و صدای گویندگان فارسی(کاراکترها) به وجود می‌آید و در لحظه‌های حساس فیلم، بیننده احساس تعلق بیان فارسی به هنرپیشه را از دست می‌دهد که در نتیجه ارتباط حسی او با فیلم دچار چالش می‌شود. طبیعی است که صدای مناسب یعنی قرار گرفتن بیننده در محیط فیلم و از بین رفتن آن یعنی اخراج مخاطب از این محیط، به عنوان مثال برای فیلمی مانند «شوالیه تاریکی» که جایزه اسکار بهترین جلوه‌های صوتی را در اختیار دارد، این امر تاثیر منفی قابل توجهی را به همراه داشت که در همین راستا، دوبلاژ شتاب‌زده به دلیل ترافیک‌کاری برای هنرمندان بخش دوبله نیز به یکی دیگر از این مشکلات بدل شده بود؛ موضوعی که شدیدا جذابیت داستانی و سینمایی فیلم را کاهش می‌داد.
میزان امانتداری در محتوا
معیارهای متفاوت اخلاقی، سیاسی، روانی و مذهبی یکی از مهمترین مسائل در زمینه تهیه و پخش آثار سینمایی جهان در کشورهای مختلف، با فرهنگ‌های مختلف است؛ نکته‌ای که بی‌تردید در ایران هم سبب می‌شود بخشی از صحنه‌ها، دیالوگ‌ها یا حوادث فیلم‌ها قابلیت نمایش از تلویزیون ملی را نداشته باشند. البته این مساله تنها به ایران اختصاص ندارد و در بسیاری از کشورهای دیگر نیز در نظر گرفته می‌شود، به عنوان مثال در ایالات متحده بسیاری از الفاظ خلاف ادب اجتماعی که مخاطب در فیلم‌های سینمایی با آنها روبه‌رو می‌شود اجازه ورود به شبکه‌های خانگی و تلویزیون ملی را ندارد و هنگام پخش با اصلاح و ترمیم مواجه می‌شود و این نکته‌ای است که حتی در مقدمات تولید یک اثر از سوی کمپانی سازنده نیز لحاظ می‌شود تا اقدام به تولید نسخه‌هایی قابل اصلاح و به‌تعبیری «درجه‌بندی شده» کنند. در کشورهای شرق آسیا نظیر ژاپن و کره نیز رعایت مسائل اخلاقی- انسانی در «تلویزیون ملی» به نسبت تولیدات سینمایی، یک اصل خدشه‌ناپذیر به شمار می‌رود. خشونت بیش از حد صحنه‌های قتل و خونریزی که در برخی فیلم‌ها مانند «تحت تعقیب» شاهد آن بودیم و نیز توجه به این مساله که بسیاری از مخاطبان چنین فیلم‌هایی را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دهند، می‌تواند مثالی برای این موضوع باشد. البته برای هر فیلمی یک محدوده سنی برای مخاطبان در نظر گرفته می‌شود و این محدوده برای کسانی که به سینما می‌روند یا می‌خواهند فرزندان خود را در معرض تماشای فیلم‌ها قرار دهند، بشدت مورد توجه قرار می‌گیرد اما زمانی که قرار است فیلمی از تلویزیون پخش شود باید به گونه‌ای باشد که محدوده آن همه اقشار و گروه‌های سنی جامعه را شامل شود چراکه دیگر مخاطب برای دیدن آن اختیاری ندارد و ممکن است هر لحظه و به صورت ناخواسته خود را در موضع مخاطب یک فیلم ببیند. اینجاست که انتقاد و آسیب‌شناسی پخش آثار مطرح سینمای جهان در رسانه ملی، چند گام به‌عقب‌تر یعنی زمان انتخاب و تهیه آثار می‌رسد. دقت در انتخاب آثاری که لحاظ کردن همه نکات اخلاقی و انسانی فوق، حداقل لطمه را به محتوا و ویژگی‌های بصری آن بزند، خود نکته‌ای است که بی‌تردید مقدمه به حداقل رسیدن انتقادهای عنوان شده در ابتدای این مختصر، خواهد شد. اما گاهی اوقات، عدم رعایت این مهم و پس از آن نیز اعمال حذفیات (عقلاً لازم اما منطقاً قابل پیش‌‌گیری) موجب نوعی سردرگمی بیننده می‌شود و حتی در برخی موارد به نقطه‌ای می‌رسد که یک فیلم تمامی ارتباط موضوعی خود را با مخاطب از دست می‌دهد. امروز و تا جایی که امکان دارد با روش‌هایی مانند بزرگ کردن تصاویر، تغییر در دیالوگ‌ها و یا گذاشتن صدای برخی تصاویر روی تصاویر دیگر، سعی شده تا چنین سردرگمی‌هایی به‌حداقل برسد، اما این روش‌ها خود مشکلات دیگری را به همراه دارد، به‌عنوان مثال بزرگ کردن تصاویر از یک سو تمامی کادربندی‌های یک کارگردان را که در نهایت تفکر انجام شده، از بین می‌برد و از سوی دیگر خود موجب کاهش دوچندان کیفیت تصاویر می‌شود، مانند بسیاری از لحظه‌های اوج هنرنمایی «هیث لجر» در فیلم «شوالیه تاریکی» (که برای وی جایزه اسکار بهترین هنر پیشه مرد را به همراه داشت) که به دلیل عدم رعایت همین نکات در نسخه‌ای که از تلویزیون ایران پخش شد، کاملا نادیده ماند. این در حالی است که با درنظر گرفتن نکات عنوان شده به راحتی می‌توان از خیر پخش چنین آثار سینمایی چشم‌پوشی کرد.
فرصت‌هایی که از دست رفت
در میان آثار سینمایی مطرح پخش شده در تعطیلات نوروز، اما شاید هیچ فیلمی از نظر فاصله با نسخه اصل نتواند با فیلم «مه» ساخته تحسین‌برانگیز «فرانک دارابونت» برابری کند، چراکه برخلاف نسخه اصلی آن که مخاطب را تا چند روز تحت تاثیر خود قرار می‌دهد، این تاثیر هرگز در فیلم تلویزیونی آن محسوس نبوده، که صورتی عکس نیز یافته است. البته در سال‌های گذشته نیز فیلم‌هایی مانند «تروی»، «شب در موزه» و
«4 شگفت‌انگیز» سرنوشتی مشابه داشته‌اند اما چه خوب بود که کارشناسان و صاحبنظرانی که برپایه مشاهدات خود از نسخه اصلی به تحلیل فیلم، پس از نمایش نسخه تلویزیونی، در رسانه ملی می‌پردازند برای یکبار خود را در کنار مخاطبان قرار می‌دادند و با احساس آنان از تماشای این نسخه‌ها شریک می‌شدند؛ شاید به این ترتیب سال بعد نیاز به یادآوری چنین نکاتی نباشد. اما در میان تمام این نقاط ضعف، اشاره به فیلم‌هایی چون «کودک و روباه»، «پرنده کوچک»، «راه حل نهایی»، «شکست»، «ماجرای دسپرو»، «دارودسته فوتبالیست‌ها»، «بچه‌های پرواز (آسمان)»، «مردی به نام ایپ» و «کلاهبرداران» شاید خالی از لطف نباشد تا تأییدی باشد بر این نکته که دقت در انتخاب و تهیه یک اثر سینمایی بهترین راه حل برای نمایش آثار مطرح سینمای جهان با حداقل لطمات از رسانه ملی است. «کودک و روباه» به دلیل موضوع تقریبا زیست محیطی و مناظر زیبای آن و داستان لطیفی که دوستی میان یک کودک و یک روباه را به تصویر می‌کشد توانست تا حدی جذابیت‌های خود را در پخش تلویزیونی حفظ کند. فیلم‌های «بچه‌های آسمان» و «پرنده کوچک» هم که به نوعی یک بازسازی هرچند متفاوت از فیلمی انگلیسی با نام «جیمی گریمبل بی‌همتا» بودند، باز هم به خاطر موضوع و قهرمان‌هایشان توانستند پیوستگی خود را با فیلم اصلی حفظ کنند. فیلم «دار و دسته فوتبالیست‌ها» هم به دلیل پیامی که همراه داشت و محیط زندان که بیشتر مواقع فیلم در آن جریان داشت، توانست از فیلم اصلی فاصله نگیرد و به اثری قابل قبول و لذتبخش برای مخاطب ایرانی بدل شود. فیلم‌های آسیایی مانند «مردی به نام ایپ» و «راه حل نهایی» هم به خاطر تفاوت‌هایی که با سینمای غرب دارند، نمایشی تقریبا قابل قبول داشتند. اما بسیاری دیگر از فیلم‌های خارجی مانند «میلیونر زاغه‌نشین»، «مه»، «شوالیه تاریکی» و «مامور انتقال3» بیش از آنکه یک فیلم سینمایی باشند خلاصه‌ای به هم ریخته از صحنه‌های فیلم اصلی بودند.
جای خالی آثار ماندگار سینمای ایران
اما در کنار بحث کیفیت فیلم‌های خارجی به نمایش درآمده در سیما، موضوع دیگر که در جای خود بسیار قابل کنکاش و پیگیری است، موضوع عدم همخوانی سطح این فیلم‌ها با فیلم‌های ایرانی منتخب برای نمایش از رسانه ملی در تعطیلات نوروز است. در واقع برخلاف انتخاب فیلم‌های برتر سینمای جهان، مسؤولان و تهیه‌کنندگان برنامه‌های نوروزی سیما گویی کمتر رغبت دارند تا فیلم‌های مطرح و تأثیرگذار سینمای ایران را تهیه و در تلویزیون به نمایش عموم بگذارند. در برنامه‌های امسال سیما نیز فیلم‌های داخلی به جز چند استثنا مانند «طعم گیلاس»(عباس کیارستمی) و «بچه‌های آسمان»(مجید مجیدی) فیلم‌هایی مطرح در سینمای ایران نبودند و حتی آثاری بودند که در بازه اکران عمومی بیشترین انتقاد را از سوی منتقدان به سوی خود جلب کردند. در نوروز امسال و در کنار فیلم‌هایی چون «شوالیه تاریکی»، «نارنیا»، «کونگ فو پاندا» و... که در فهرست 10 فیلم پرفروش سال 2008 جای داشتند و بسیاری دیگر مانند «میلیونر زاغه نشین» که از فیلم‌های ممتاز جشنواره‌ای به شمار می‌روند، فیلم‌هایی چون «ده رقمی»، «رفیق بد» و... که تنها از جنبه فروش در سینمای ایران توفیق داشتند، به نمایش در آمد که جای شک نیست هرگز رقیبی جدی برای فیلم‌های برتر سینمای جهان نبودند. بی‌تردید حضور فیلم‌های مقتدر داخلی در کنار فیلم‌های خوب خارجی عاملی کلیدی برای رونق تلویزیون در ایام نوروز است.
سینمای مستند؛ نمونه‌ای قابل ارجاع
در کنار این انتقادات که نمی‌توان و نباید به سادگی از کنارشان گذشت، در بخش دیگری از ویژه‌برنامه‌های نوروزی می‌توان به برنامه‌های مستند سیما (بویژه در تعطیلات نوروز 87 و 88)، به‌عنوان نمونه‌هایی موفق از نمایش آثار برتر سینمای جهان در فرمت تلویزیونی اشاره کرد؛ نمونه‌هایی که با رعایت نقطه نظرات کارشناسی در مرحله گزینش و تهیه آثار به خروجی قابل قبول و پرجاذبه‌ای رسیده‌است. فیلم‌های مستندی که در تعطیلات نوروز و با سطح کیفی فراتر از فیلم‌های غیرمستند(داستانی) خارجی، از تلویزیون و بویژه برنامه «مستند4» پخش شد به خوبی نشان داد که می‌توان مخاطب ایرانی را در انطباق کامل با معیارهای رسانه ملی با سطح سینمای مستند جهان آشنا و حتی علاقه‌مند کرد. فیلم‌هایی مانند «مرد روی سیم»(که اسکار بهترین فیلم مستند را از آن خود کرد) و مستندی درباره «استنلی کوبریک» از شاخص‌ترین این فیلم‌ها بودند، به‌عنوان مثال مورد اخیر شامل نکاتی بسیار دیدنی پیرامون زندگی و شخصیت «استنلی کوبریک» بود که حتی برای علاقه‌مندان وفادار کوبریک هم می‌توانست تازه و جالب توجه باشد. حضور چهره‌هایی مانند «سیدنی پولاک» و «جک نیکلسون» و صحبت‌های آنها درباره کوبریک خود دلیلی بر قدرت این مستند بود و سبب جذابیتی شد که اعمال حذفیات و تعدیلات صداوسیما بر آن هم لذت تماشایش را خدشه‌دار نکرد. در سال‌های گذشته بویژه در ایام نوروز هم فیلم‌های مستند برنده اسکار مثل «رژه پنگوئن‌ها» و «بولینگ برای کولمباین» از تلویزیون ایران پخش شد و مخاطبان بسیاری را به خود جلب کرد. دانستن این مطلب که زمانی از برنامه‌های سیما تنها به فیلم مستند اختصاص دارد باعث شد تا بینندگان بتوانند روی اینگونه فیلم‌ها برنامه‌ریزی داشته باشند.
ای‌کاش...!!؟
در پایان شاید بتوان اینگونه جمع‌بندی کرد که گزینش تخصصی‌تر فیلم‌های مستند در سیما نسبت به فیلم‌های سینمایی داستانی، باعث تفاوتی چشمگیر در برقراری ارتباط و نیز جلب رضایت یکسان علاقه‌مندان این دو حوزه از برنامه‌های نوروزی صداوسیما شده است. البته نمی‌توان از نظر دور داشت که کیفیت تولید و نمایش آثار سینمای داستانی و سینمای مستند را نمی‌توان در یک بستر، برنامه‌ریزی و تحلیل کرد، اما توجه به این مساله ضروری است که نمایش یک فیلم سینمایی (همچون یک اثر مستند، اگرچه با معیارها و اصول دقیق‌تر و محدودتر) زمانی در تلویزیون مناسب خواهد بود که حداقل‌هایی (که در این مختصر کم و بیش به آنها اشاره شد) برای امانتداری در ارائه اثر به مخاطب، در نظر گرفته شود و صرف اصرار بر نمایش یک فیلم از تلویزیون، منجر به نمایش تعجیلی و به تبع آن تباه شدن و از بین رفتن آن نشود، چراکه در این صورت نه تنها رسانه ملی از جلب رضایت حداقلی مخاطبان خود، بیش از پیش بازمی‌ماند، که خروجی منطقی چنین رفتاری در نگاه مخاطبان به این گزاره می‌انجامد که «ای‌کاش به‌طور کل از نمایش این فیلم‌ها در تلویزیون صرف نظر شود!» ارسال نظر
پربیننده