امیر اهوارکی*: «ساکن طبقه وسط» اولین فیلم شهاب حسینی است که براساس فیلمنامه‌ای از دکتر محمدهادی کریمی ساخته شده. فیلم، به لحاظ شخصیت‌های متعددی که حسینی در آن بازی کرده یک رکورد در سینمای ایران محسوب می‌شود. تهیه‌کننده فیلم، امیر سمواتی است و اکران آن از روز چهارشنبه 30 مهر آغاز شده و در مدت 31 روز 660 میلیون تومان در سینماهای تهران فروش کرده است.
***
نخستین فیلم شهاب حسینی سر و شکل قابل‌قبولی دارد و نشان می‌دهد تجربه 15 سال بازیگری چیزهای زیادی به او آموخته است بویژه لوکیشن‌های متعدد فیلم و شخصیت‌های 26 گانه‌ای که خود شهاب در جلد آنها فرو رفته بر دشواری کار افزوده است. گریم فیلم (سعید ملکان) خوب و در برخی موارد چشمگیر است، از جمله گریم شهاب در نقش چه‌گوارا. فیلم در مجموع، به لحاظ تعدد شخصیت‌ها و لوکیشن‌های مختلف، جالب توجه است. شهاب حسینی در این فیلم، نامی ندارد. او نویسنده‌ای است که میان امروز و تاریخ گذشته و فرهنگ سرزمینمان، سرگردان است، نیاز مادی دارد و تهیه‌کننده‌ای (فرهاد اصلانی) هم که قرار است فیلمنامه او را بخرد چندان با هویت ایرانی قصه‌هایش موافق نیست. مجرد است و ما از طریق سخنانش با علایق او آشنا می‌شویم. کم حرف می‌زند و چیزهایی هم که می‌گوید ما را چندان با او همدل نمی‌کند.
نویسنده‌ای که به جلد اشخاص می‌رود
فیلم برای این سرگردانی فرهنگی، ساختاری قابل توجه چیده است. نویسنده (شهاب حسینی) به‌تازگی در طبقه دوم یک خانه آپارتمانی منزل گرفته است. از طبقه اول، صدای موسیقی جاز به گوش می‌رسد و سایه زنی را از پنجره نورگیر می‌بیند که با این آهنگ‌ها می‌رقصد اما از طبقه سوم و از طریق پنجره رو به خیابان، صدای نی دلنشینی شنیده می‌شود هرچند جناب نویسنده از همسایه طبقه بالای خود تصوری ندارد. او گاهی از پنجره به موسیقی‌های آنها گوش می‌دهد بسته به اینکه آن روز در چه حال و اوضاعی باشد. موسیقی نی، جناب نویسنده را به وجد می‌آورد و حتی از یکی از دوستانش می‌خواهد که آن ملودی را برایش بزند که البته موفقیت‌آمیز نیست. دوستش می‌گوید حتی اگر همان ساز هم موجود باشد و ملودی هم معلوم، باز به شخص نوازنده نیاز است تا بتوان دقیقاً همان را اجرا کرد. ظاهراً نویسندگان مانعی ندارند تا در جلد اشخاص مختلف فرو روند. چون آنها به ابزار خیال مجهز هستند. ولی باید پرسید خیال یک نویسنده چقدر می‌تواند از خود او جدا شود؟ واضح است که تخیلات و آرزوهای انسان، به شخصیت خود او وابسته است. لذا یکی از عمده‌ترین ایرادهای فیلم، تخیلات مختلف نویسنده است که از ابتدا تا انتهای تاریخ را دربر می‌گیرد. برخلاف آنچه فیلمساز گمان برده، این تعدد شخصیت‌ها بر بی‌هویتی نویسنده صحّه می‌گذارد و نه بر سواد زیاد او. به این اشخاص مختلف که به ترتیب در فیلم ظهور پیدا می‌کنند، توجه کنید: عضو فرقه اسماعیلیان (حسن صباح)، یک مرد کتابخوان امروزین، عاشق‌پیشه امروزی، حضرت آدم(ع)، سزار (در تبلیغ بستنی)، فوتبالیست، دانشمند، فیلمساز برنده جایزه اسکار، سقراط حکیم که جام شوکران را می‌نوشد، عیسی بر صلیب، چه‌گوارا، بسیجی و رزمنده جنگ، فرشته بالداری که آرزوهای مردم را برآورده می‌کند، 6 نوع خواننده (پاپ، ایرانی قدیم، پینک فلوید، سنتی ایرانی، ایتالیایی، بودایی)، سماع‌کننده در قونیه، 3 شخصیت در حال ئی‌چینگ، حضرت زکریا، شیخ صنعان، مولوی، پرومته در زنجیر.
چرا روشنفکران عقیمند؟
از همان سکانس نخست می‌فهمیم جناب نویسنده، عقیم است لذا نمی‌تواند همسر اختیار کند و آن زنی که گاهی به عنوان همسر در خانه حضور دارد (ساره بیات) در تخیلاتش می‌گذرد هرچند می‌بینیم که نویسنده زنش را نزد روانپزشک (دکتر هادی کریمی) می‌برد تا دلتنگی‌های او را مداوا کند. تنها موردی که نویسنده این زن را واقعاً دیده در گلفروشی بوده، از اینجاست که زنی همچون او را آرزو کرده. شخصیت نویسنده از جهاتی به صادق هدایت می‌ماند، به آن دلیل که هدایت عقیم بود، ازدواج نکرد، دچار افسردگی شد و با خودکشی به زندگی‌اش پایان داد. لکن از جهات دیگری به جلال آل‌احمد می‌ماند؛ مثلاً آنجا که به همسر خیالی‌اش می‌گوید که نوشته‌های من مانند بچه‌هایم هستند (در حالی که ما نوشته‌ای از این نویسنده نمی‌بینیم) و نیز ماجرای چشم دواندن در میکروسکوپ و شمردن اسپرم‌ها که یادآور کتاب سنگی بر گوری از جلال است. قفل‌شدن ذهن نویسنده و اینکه او در نگارش داستان/ فیلمنامه‌اش موفق نیست بر این عقیم بودن فکر او نیز صحّه می‌گذارد. دوستان متعدد او نیز نمی‌توانند به مددش بیایند، هرچند ما هر کدام از دوستان او را فقط در یک سکانس می‌بینیم و بس. این هم البته یکی از ضعف‌های فیلم است.
پایان‌بندی
پایان فیلم، موجه نیست. چرا نویسنده ناگهان تغییر جهت می‌دهد و از خودکشی منصرف می‌شود؟ او کمی بعد به طبقه پایین می‌رود تا غرایزش را ارضا کند که از قضا با یک مرد مواجه می‌شود اما در کمال تعجب در همان لحظه تغییر جهت می‌دهد و به طبقه بالا می‌رود. این تغییر جهت نویسنده به سمت تعالی، بدون مقدمه است. لذا بهتر بود این دو سیر تدانی و تعالی در دو مقطع از فیلم صورت می‌گرفت. ظاهراً فیلم قصد داشته پایان خوش داشته باشد و به عبارتی، مخاطبش را ناامید نکند. ولی پایان کنونی بیش از حد «خوش» است. آنقدر که باورپذیر نمی‌شود؛ ماهروی آفتاب ندیده‌ای که هنوز نویسنده ما دهان نگشوده، با او در سیر تعالی قرین می‌شود. نمادگرایی در این بخش از حد متعارف خارج شده است. احتمالاً فیلمساز می‌خواسته بهشت را تصویر کند غافل از اینکه بهشت و کمالات آن در این دنیا یافت نمی‌شود؛ الکمالُ فی الدّنیا مفقودٌ (غررالحکم، ح 331) این سخن امیرالمؤمنین(ع) است. دنیا، دار مکافات و تزاحمات است و انسان‌های خوب و بد به حکم خداوند مجبورند با هم زندگی کنند. زیستن نیک و بد ما در این چند صباح زندگی است که جای ما را در دنیای باقی مشخص خواهد کرد، آیا با نیکان در بهشت زندگی کنیم یا با اشرار در دوزخ محشور شویم.
ایرادها و نواقص
1- چرا شخصیت شهاب حسینی در این فیلم نام ندارد؟
2- مونولوگ‌های نویسنده، چندان به مدد شناخت او نمی‌آید و همراهی مخاطب را برنمی‌انگیزد.
3- شخصیت‌های متعدد نویسنده، باعث آشفتگی فیلم شده است.
4- شخصیت‌های دیگر نیز هر کدام یکی دو بار ظهور دارند و لذا در فیلم جا نمی‌افتند.
5- فیلمنامه از درام کافی برخوردار نیست. به عبارت دیگر، قصه فیلم ما را ترغیب نمی‌کند.
6- تغییر جهت نویسنده به سمت طبقه بالا و تعالی، بدون مقدمه رخ می‌دهد.
7- آنچه در طبقه بالا رخ می‌دهد مصداق «پایان خوش» است و باورپذیر نیست.
برای جناب شهاب حسینی، ساخت فیلم‌های بهتری آرزو می‌کنیم.
*منتقد ، مدرس و پژوهشگر در حوزه ادیان