حسین قرایی: امروز یازدهم آذرماه، شاعر صاحب سبک انقلاب اسلامی، استاد علی معلم‌دامغانی وارد 64 سالگی می‌شود. توجه عمیق استاد به مفاهیم بلند مذهبی، عرفانی، انقلابی و... از ویژگی‌های مسلم شعری وی محسوب می‌شود؛ رئیس فرهنگستان هنر که به تعبیر بهروز قزلباش– منتقد، شاعر و روزنامه‌نگار- از زمره راستگوترین شاعران پس از انقلاب است. گفت‌وگوی ما با بهروز قزلباش راجع به شعر و سلوک شعری و اندیشه استاد معلم پیش روی شماست.
جناب آقای قزلباش! اولین دیدار شما با آقای معلم کی و کجا صورت گرفت؟
من اولین بار نام آقای معلم را از استاد داوود شمس، معلم ادبیات خودم شنیدم. ایشان از شاعری صحبت می‌کرد که در خانه جوانان با ایشان آشنا شده بود و از وی تعریف می‌کرد، اگر بدون اغراق عرض کنم، حدود 11 سال بعد در حوزه هنری با استاد علی معلم آشنا شدم.
11-10 سال بعد یعنی سالِ؟
68.
یعنی همان سال‌هایی که قیصر امین‌پور و سیدحسن حسینی از حوزه رفتند؟
دقیقاً!
پس استاد معلم آن زمان‌ها سکاندار جلسه شعر بودند؟
برگزاری جلسه شعر، اجرا و... به عهده آقای عباس براتی‌پور و استاد مهرداد اوستا بود و گاهی دیگر بزرگان در جلسه حضور پیدا می‌کردند اما پایه ثابت جلسات استاد مهرداد اوستا و علی معلم‌دامغانی بودند.
راجع به این پایه بودن بیشتر صحبت بفرمایید. منظورتان این است که اشعار شاعران حاضر در جلسه را هم نقد می‌کردند یا سلوک شعری داشتند یا...؟
گاهی اوقات ایشان شعری می‌خواندند ولی اغلب اوقات را استاد معلم به سکوت می‌گذراند. بسیار کم پیش می‌آمد که ایشان حتی در نقد شعر دوستان در آن جلسه البته به‌طور مستقیم صحبتی کنند، منتها اثری که ایشان در جلسات شعری آن دوره داشتند با شعرهایی بود که می‌سرودند و خوانشی که از شعرها می‌شد و دوستان در محفلی خودمانی‌تر به نقد و بررسی شعرهای علی معلم می‌پرداختند و این جلسات تمامی نداشت و دائم بحث و صحبت ویژگی‌های شعر علی معلم بود. ایشان در واقع با شعر منحصر به فردی که هم از منظر صوری و هم از منظر محتوایی داشتند به عنوان یک شاعر شاخص آن دوره مطرح بودند.
راجع به سلوک شاعرانه ایشان در آن جلسات هم برای‌مان روایت کنید.
در آن جلسات ساکت بودند، یعنی تا وقتی استاد مهرداد اوستا در جلسات حضور داشتند، من خاطرم نیست که از استاد علی معلم در جلسات به طور مشخص و واضح بحث مفصلی به طور جامع شنیده باشم.
یعنی به احترام استاد اوستا، ایشان سکوت اختیار می‌کردند؟
دقیقا همینطور بود! دست‌کم برداشت من از این ماجرا این بود، گاهی در جلسات شعر آن زمان - در سال‌های 71 و 72- که چاپ می‌شد...
سردبیر آن آقای هادی سعیدی‌کیاسری بود؟
بله! آنجا شرحی راجع به یک بیت از بیدل نوشتند که چندین شماره از مجله را به خودش اختصاص داد. چیزی که از علی معلم از آن سال‌ها می‌شود به یاد آورد و در خاطره‌ها زنده مانده، همان مقالاتی است که در مجله شعر منتشر می‌شد.
آقای علی معلم تا کی در آن جلسات حضور داشتند؟ آیا بعد از درگذشت مهرداد اوستا هم ایشان می‌آمدند؟
بله! استاد معلم می‌آمدند و این بار دیگر خودشان سکاندار بودند و نقد و بررسی می‌کردند، بعد بحث خاقانی مطرح شد و پس از آن نیز بیدل تدریس می‌کردند.
می‌شود گفت آقای معلم مرد تفسیر بیت‌های سخت است، یعنی وقتی می‌گویید خاقانی و بیدل، گره‌گشایی از ابیات حکمت‌آمیز این دو شاعر ارجمند به یک شاعر و ادیب حکیم نیاز دارد تا پیچیدگی‌های زلف سخن را باز کند.
بله! برخی شاعران ما شعرشان تعلیمی است، از این بابت گره‌گشایی از دقایق و لطایف ادبی و فنی زبان خاقانی، طبعا برای نوآموزان و شاعران جوان می‌توانست مفید باشد. از جهت آموزشی که داشت، از جهت نکته‌هایی که می‌خواستند بیاموزند و استاد معلم با هوشمندی شعر خاقانی را برای توضیح و تفسیر و تبیین معانی و دقایق ادبی انتخاب کرده بود که این خود به خود به غنای زبانی و خیالی و عاطفی و فنی مستمعان ایشان کمک می‌کرد و استاد هم پر حوصله بودند و فکر می‌کنم چند سالی به این کار در حوزه هنری مشغول بودند.
آقای قزلباش! با توجه به اینکه حضور شما به عنوان یکی از شاعران معاصر در حوزه هنری حائز اهمیت است و در آن جلسات شرکت داشتید، می‌خواهم بخشی از تاریخ شفاهی ادبیات مظلوم انقلاب اسلامی را برای‌مان بیان کنید. از این جا شروع کنم که حلقه اول شاعرانی که استاد معلم بر آنها تاثیر می‌گذاشت چه کسانی بودند؟ مثلا ما وقتی مقدمه کتاب «از چشم اژدها» اثر سید یوسفعلی میرشکاک را می‌خوانیم ابراز ارادت او به علی معلم‌دامغانی را می‌بینیم. از این حلقه اول برای‌مان بگویید و...
ایشان در حوزه جلسات عمومی داشتند که از نوآموزان و نوقلمان در آن حضور داشتند و حضورشان آزاد بود. کسانی مثل حسین آهی، یوسفعلی میرشکاک، علیرضا قزوه، سپیده کاشانی و... هم می‌آمدند. از اعاظم و اکابر خیلی افراد می‌آمدند که صحبت‌های استاد را گوش می‌کردند و بعد به شعرخوانی دعوت می‌شدند که این جلسه عمومی بود. نکته دیگر این بود که برخی از کسانی که در جلسه شرکت می‌کردند توانایی نداشتند تا بهره کافی را از استاد ببرند و باید به یک درجه‌ای از فرهیختگی می‌رسیدند که در همان جلسات رشد می‌کردند.
حلقه اول فراموش نشود...
کسانی مثل یوسفعلی میرشکاک که تعدادشان هم البته زیاد نبود؛ چند نفری می‌شدند، مثلا آقایان اکبر بهداروند، ناصر هاشم‌زاده، حمید کرمی و حسین آهی و حسین منزوی هم گاهی به جلسه می‌آمد. نصرالله مردانی را نیز من در این جلسه می‌دیدم.
یعنی حسین منزوی هم در جلسات شعر علی معلم می‌آمد؟
در جلسات علی معلم نه! در جلسات شعرخوانی می‌آمد که با جلسات خاقانی‌خوانی مصادف می‌شد. بله! من حسین منزوی را بارها در آن جلسات زیارت کردم.
مصاحبه‌ای از حسین منزوی می‌خواندم که ایشان نگاه انتقادی به اشعار معلم نداشتند...
خب! اشکالی ندارد که ایشان نگاه منتقدانه‌ای داشته باشد ولی در آن جلسات حضور داشتند و حتی این نظر به این معناست که در واقع شناخت داشتند و البته نظر متفاوتی است.
آقای قزلباش! اگر مقدور است از ارتباط یوسفعلی میرشکاک و علی معلم‌دامغانی برای‌مان بگویید.
نمی‌دانم این بزرگواران حرف من را چطور برداشت می‌کنند ولی رابطه بین یوسفعلی میرشکاک و علی معلم مرید و مرادی است بویژه در آن دوره‌ها. بیشتر از همه هم یوسفعلی میرشکاک است که هم مبلغ علی معلم و هم تحت تاثیر ایشان است. اگر تحت تاثیر زبان و خیال علی معلم در شعر هم نباشد در حوزه تفکر این نسبت کاملا مشهود است.
از یکی از دوستان می‌شنیدم که یوسفعلی میرشکاک به شهر علی معلم رفته بود و شعرهای ایشان را که روی سنگ مزارها نوشته شده بود، جمع‌آوری کرده بود، یعنی ایشان اینقدر دلداده شعر معلم بوده است.
شنیده‌ام ولی ندیده‌ام! در همین حد حرف شنیده‌ام ولی از خود یوسف در این باره حرفی نشنیده‌ام.
اگر بخواهیم راجع به فعالیت‌های علی معلم صحبت کنیم به زعم من باید به 3 مقوله توجه ویژه‌ای داشت؛
1) شعر
2) نقد و تحلیل اشعار
3) مدیریت فرهنگی
و اگر بخواهیم در مورد شعر ایشان سخنی برانیم باید به 2 قالب مثنوی و ترانه اشاره کنیم. علی معلم در قالب مثنوی تازگی‌هایی را به این قالب تزریق کرد، تاکید بر مثنوی با اوزان بلند عروضی -که البته در شاعران قبل از ایشان هم این نکته بوده- ولی در شعرهای ایشان جور دیگری رقم خورده است.
در شعرهای پیش از علی معلم، یک سیاق ثابت کار نبوده است، گاهی مثنوی‌ای با وزن بلند استفاده می‌شده است ولی علی معلم بنا را بر اینگونه کار گذاشته است، بنابراین حتی اگر دیگران مبدع این کار باشند ولی به نام علی معلم است.
جالب است که در همین مثنوی‌ها، حیات دیرین ایران‌زمین با اساطیر، فلسفه اشراق، قصص قرآنی، تاریخ سیاسی - اجتماعی، تاریخ فرهنگ و اندیشه را می‌بینیم یعنی اگر پا را فراتر بگذاریم، می‌توانیم بگوییم در مثنوی‌های علی معلم «حکمت» یافت می‌شود.
بله! دقیقا این طور است و عمیقا صحیح، بویژه وقایع و حوادث مهم تاریخی و مذهبی از منظرهای مختلف، می‌شود گفت در شعر معلم وجود دارد، مثلا:
من زخم‌دار تیغ قابیلم برادر
میراث‌خوار رنج هابیلم برادر
یوسف مرا فرزند مادر بود در چاه
یحیی مرا یحیی برادر بود در چاه
از نیل با موسی بیابانگرد بودم
بر، دار با عیسی شریک درد بودم
من با محمد از یتیمی عهد کردم
با عاشقی میثاق خون در مهد کردم
بر ثور شب با عنکبوتان می‌تنیدم
در چاه کوفه، وای حیدر می‌شنیدم
بر ریگ صحرا با اباذر پویه کردم
عمار وش چون ابر و دریا مویه کردم
ببینید! داستان از کجاست از قابیل تا یوسف و یحیی و... این را به‌خاطر این مثال زدم که برای فرمایش شما شاهد بیاورم که علی معلم، دانایی عمیق مذهبی دارد و خودش دانش‌آموخته فلسفه است بنابراین با افکار فلسفی آشنایی کافی دارد.
اصلا می‌شود گفت حقیقتا عصاره اندیشه‌های والای سهرودی‌ها، مولاناها و حافظ‌ها در شعرش مبین است.
آبشخور فکری، عقیدتی و مطالعاتی علی معلم، البته اینهاست ولی ممکن است شما بگویید این منابع در اختیار دیگران هم هست اما نوع تربیتی که علی معلم، در خانواده پذیرفته است ایشان را در درک و دریافت‌های ویژه موفق کرده است. وقتی که با ایشان صحبت می‌کنید در عبارتی کوتاه، معانی بلندی را مطرح می‌کنند، این از ویژگی‌های شعر علی معلم است. ایشان شعر را نه به دلالت گفته‌های دیگران بلکه به فراست و فهم خودشان به یک معنا ذیل وحی تعریف می‌کنند این حائز 2 نکته اساسی است یک اینکه شعر هرگز بالاتر از وحی نیست و تاکید بر این نکته که شعر، عزت و شرف خودش را در این پیدا می‌کند که نزدیک وحی تعریف می‌شود به این معنا که نزدیک انواع سخن به وحی به حساب می‌آید، بنابراین ارجمندترین انواع سخن پس از وحی است و شعر باید دست کم مفسری بر این معنا باشد، اگر عقل پیامبر درونی است شعر باید مفسر عصاره نوعی پیامبرانگی عقل باشد آن هم نه عقل معاش و معمول که همه آدمیان دارند، بلکه گاهی عقل سوخته و عقلِ عقل.
ویژگی دیگری که مثنوی‌های علی معلم دارد، ابهام و پیچیدگی در سخن است. یعنی خیلی‌ها که با این نگاه آشنا نیستند شاید شعر ایشان را پس بزنند.
مقصر شاعر نیست که پارسی‌زبانان، زبان خودشان را فراموش کرده‌اند و حاکمیت رسانه‌های فراگیر زبان را به حداقلی از همه ثروت زبان تقلیل داده و آن را در سطحی‌ترین حالت خودش در جامعه مستقر کرده است و به معیار صحت زبان تبدیل کرده به یک معنا، مقصر شاعر نیست.
یعنی شما می‌فرمایید اصلا این یک حسن است. زنده کردن و حیات بخشیدن به کلمات قدیمی و باستانی در شعر یکی از حسن‌های شعر علی معلم است؟
قطعا! البته نه‌چندان کلمات قدیمی و کهن، یعنی خاطرمان باید باشد که هنوز تاریخ بیهقی را که می‌خوانیم، درک کنیم و هنوز وقتی فردوسی می‌خوانیم بتوانیم آن را درک کنیم و هنوز وقتی کسانی مثل مولوی و حافظ را می‌خوانیم باید بتوانیم درک کنیم و اگر اینچنین درکی در دلالت سطحی‌گرایی در زبان، از دست پارسی‌زبانان رفته باشد که خسارت جبران‌ناپذیر و بزرگی در واقع از سوی فرهنگ و ادبیات، این ملت تحمل کرده و بر آن وارد شده است. علی معلم فقط شاعر زبان نیست بلکه شاعر خیالات فرهیخته هم هست. فخامت زبان فخامت خیال را در شعر علی معلم موجب شده است.
این طبع خیال فخیم به دلالت زبان یعنی از روی زبان هست یعنی از روی زبان به خیال فخیم پی می‌برید. در شعر علی معلم این طور است البته در هر زبانی خیال مستتر و جاری در زبان به اندازه سطح زبان، طبعا قابل استناد خواهد بود. یک وقت هست که یک معنای ساده‌ای را شاعر پیچیده می‌کند آنجا می‌شود ایراد گرفت که این مفهوم ساده را شما می‌توانستید به این زبان ساده هم بگویید هیچ دلیلی نداشت که اشارات مشکل داشته باشید.
در این موارد اگر نقدی بر علی معلم است نقد بی‌راهی نیست اما آنجایی که مضمون چنان بلند است که کلمات شکسته می‌شود در حمل مضمون اینجا چاره‌ای نیست جز اینکه شاعر خیال خودش را در کلمه بریزد. و مطمئن باشید که علی معلم آنچه را که خیال کرده است نتوانست بر زبان بیاورد یعنی زبان، کمینه‌ای از خیال علی معلم را منتقل کرده است اما علی معلم با دلالت بر مطالعات گسترده‌ای که دارد و به دلالت دقت‌های خاص و ویژه‌ای که ما از وی سراغ داریم در سینما و موسیقی هم انصافا اهلیت دارد و در راه‌اندازی داستان‌هایی مانند «سمینارهای دین از چشم سینما» دخیل است. در حوزه موسیقی با گردآوردن دارایی‌های بومی موسیقی حوزه هنری، جشنواره‌ای مردمی مثل «نی‌نوازان» برگزار کردند. از چوپان‌های بیابانگرد سیستانی گرفته تا نی‌نوازان قهار و حرفهای مثل استاد کسایی را گرد آوردند تا جشنواره نی‌نوازان را در حوزه هنری برگزار کنند. اهلیت فرهنگی ایشان و دقت‌های خاصی که دارند در واقع کمک به علی معلم می‌کند که به جامعه هنری ما کمک واثق و عمیقی کند. حالا بنا به دلایلی در یک دوره‌ای از این ماجرا‌ها دور افتاد البته خوب است، الان هم در موقعیتی که هست مشغول خدمات فرهیخته است.
آقای قزلباش! من می‌خواهم از اینجا ورودی داشته باشم به آن مثنوی زیبای معلم که برای امام حسین(ع) سروده است:
روزی که در جام شفق مل کرد خورشید
بر خشک چوب نیزه‌ها گل کرد خورشید
که در این شعر هم حکمت‌های زیادی هست. اما جایی علی معلم نهیب می‌زند به ما و به تعبیری خوداتهامی در این شعر وجود دارد:
از پا حسین افتاد و ما برپای بودیم
زینب اسیری رفت و ما بر جای بودیم
این «خوداتهامی» در مثنوی علی معلم از چشم‌انداز شما -که جزو منتقدان خوب این روزگار هستید- چگونه ارزیابی می‌شود؟
در تاریخ هم آنچه ثبت شده است این است که کوفیان به حسین بن علی(ع) نوشتند که بیا، ما منتظریم و تو را امیر خود می‌دانیم و کمک تو هستیم و بعد که امام به سمت کوفه حرکت کردند، آنها علیه امام شمشیر کشیدند و امام را به شهادت رساندند.
کسانی که نوشته بودند بیا، این گواهی، گواهی مسلم بن عقیل هم هست که در احادیث هم به طور مکرر ثبت شده است که ایشان تایید کرد که کوفیان منتظر شما هستند اما آنچه اتفاق افتاد این بود که کسانی که نامه نوشتند به عهد خودشان وفا نکردند بلکه کمر به قتل امامی بستند که خودشان دعوت کرده بودند.
ابیاتی از این دست:
بی‌درد مردم ما خدا بی‌درد مردم
نامرد مردم ما خدا نامرد مردم
از پا حسین افتاد و ما برپای بودیم
زینب اسیری رفت و ما برجای بودیم
زبان حال کسی است که بعدا به توابین معروف شدند، کسانی بودند که براساس این احساسی که داشتند و این کوتاهی که کرده بودند برای جبران مافات و گناهی که مرتکب شده بودند بر مخالفان امام شوریدند و ماجراهایی از این دست. این خوداتهامی، خوداتهامی‌ای نیست که علی معلم شخص خودش یا مردم زمانه خودش را به این ماجرا متهم کند، کما اینکه این از دوره پیش از امام حسین(ع) هم وجود داشت.
آقای قزلباش! رجعت سرخ ستاره که منتشر می‌شود بر خیلی از شاعران تاثیر می‌گذارد. یکی از شاعرانی که خیلی از علی معلم تاثیر پذیرفته محمدکاظم کاظمی است. تاثیرگذاری استاد علی معلم بر شعر پس از انقلاب بویژه بر مثنوی‌ها را چگونه می‌بینید؟
در واقع می‌شود دو نفر را در مثنوی برای بعد از انقلاب نام برد و به صورت شاخص و جدی آنها را مثنوی‌سرا دانست؛ یکی آقای احمد عزیزی و دیگری هم علی معلم دامغانی بزرگ که هر دوی این عزیزان در زبان و خیال، هم مبتکر هستند، هم مبدعند و هم موثر، ولی حوزه تاثیر علی معلم فقط در صورت، زبان و وزن شعر باقی نماند بلکه معلم همراه با صورت و زبان فکر خود و استراتژی خود، دانش خودش را هم به مخاطبان تزریق کرد و بویژه آنها که علاقه‌مند‌تر بودند بیشتر تحت تاثیر قرار گرفتند و کارشان به تقلید انجامید.
نکته دیگر بحث ترانه‌های ایشان است. بسیاری از ترانه‌های استاد معلم 10 سال پیش بر سر زبان‌ها بود، مثل ترانه معروفی که آقای اصفهانی خواند؛ «جماعت یه دنیا حرفه/ بین دیدن و شنیدن...». ترانه‌های استاد معلم را موفق می‌دانید؟
ترانه‌های علی معلم مثل شعر ایشان شناسنامه دارد یعنی حتی اگر شما اندکی با فضای زبانی علی معلم آشنا باشید و دو سطری از ترانه‌های ایشان را بشنوید بسادگی می‌توانید در واقع ویژگی‌ها و مولفه‌های شناسا و آشنای علی معلم را در ترانه‌ها جست‌وجو کنید. این یعنی به زبان دیگری غیر از شعر خودش ترانه نمی‌گوید، ترانه علی معلم مثل شعر ایشان رگه‌ها و نشانه‌ها و ردپای شعرش را در خودش دارد. تقریبا می‌شود گفت آثار او اولین کارها و ترانه‌های بعد از انقلاب است که دارای شخصیت و کاراکتر خاص است به این معنا که در میان ترانه‌سرایان بعد از انقلاب، آنهایی که اغلب‌شان سرود گفتند، فرق زیادی بین زبان و خیال آنها نیست و بیشتر به شعار پرداخته‌اند، تقریبا با زبان‌های نزدیک به هم که تفاوتی هم نمی‌کند بگویید از چه کسی صادر شده است، انگار شاعر همه این ترانه‌ها یک نفر بوده که در حالات مختلف دست به سرودن زده است. شعر علی معلم کاراکتر دارد، شخصیت دارد و کاراکتر بیرون از ترانه هم دارد، یعنی کاراکتری که به یک قشر یا گروه اجتماعی اشاره دارد.
از نقدها و تحلیل‌های استاد معلم در حوزه بیدل و خاقانی بگویید.
قصد علی معلم در توضیح خاقانی و بیدل تعلیمی بوده است، من هم شاگرد تنبلی بوده‌ام چون جلسات ایشان بدون آزمون برگزار می‌شد و اگر آزمون برگزار می‌کردند و قرار بود نمره‌ای بدهند، آنجا معلوم می‌شد که من چقدر در یاد گرفتن از ایشان در بحث خاقانی و بیدل و دیگر شعرا ناتوان بوده‌ام؛ مثل صحبت‌های مادر جلال آل‌احمد که می‌گوید: «مادرم می‌رفت پای صحبت‌های حاج‌آقا و ما که می‌گفتیم خب! چی گفتند حاج‌آقا؟ می‌گفت: والا آنقدر خوب حرف زد که من نفهمیدم چه می‌گوید».
زبان خود خاقانی پیچیده است؛ از طرف دیگر مفسر که خود صاحب پیچیدگی‌های خیال و زبان بود در عین حال همراه بود با اینکه با قصد تعلیم و آموزش جلسات را برگزار می‌کرد که گاهی هم یک بیت یک جلسه را به خودش اختصاص می‌داد تا توضیح بدهد این بیت ریشه در کجاها دارد. چون قصد تعلیم بود و عیار دانش استاد این ماجرا نیست و اگر هم قرار باشد قضاوتی بشود درباره علی معلم از این حیث، نباید قضاوت صورت بگیرد چون آن وقت ممکن است این قضاوت‌ها راه به خطا ببرد، برای اینکه سطح سخن و زبان به ضرورت برای شنوندگان استاد بسیار پایین آمده است. اگر از این منظر قرار باشد قضاوتی درباره علی معلم انجام شود باید با مقیاس‌های دقیق‌تر بسنجید و هیچ مقیاسی دقیق‌تر از شعرهای منتشرشده ایشان نیست. حتی شعرهایی که در مجلاتی مثل سوره، حضور و گاهی هم کیهان آن دوره منتشر شده و البته این را هم ما نشر می‌دانیم و شاید در کتابی جمع نشده باشد (که حتی شنیدم ظاهرا قرار است یک کتاب شود) اینهاست که معیار‌های مورد وثوق درباره علی معلم است.
در حوزه نقد استاد معلم حرفهای جدی برای گفتن دارد، مثلا جایی راجع به «با کاروان نیزه» علیرضا قزوه صحبت می‌کردند. می‌دانید که علی معلم کلمات را خیلی ماهرانه استفاده می‌کند، مثلا جایی که راجع به ادبیات انقلاب از واژه مظلوم استفاده کرده است. «ادبیات مظلوم انقلاب»؛ که در همین عبارت خیلی حرف و سخن هست.
ببینید! نقد در جایی به کار می‌آید که شما محک بزنید و تقلبی را از اصل تشخیص بدهید. این یک مفهوم نقد است و این مفهوم نقد نزدیک به علی معلم است با شناختی که از ایشان دارم. حالت دیگر از موضوع نقد، تشخیص سره از ناسره است و گاهی در همین قیاس تشخیص درست از غلط و اگر همین سیاق را ادامه بدهیم، شاید بشود گفت مثلا تشخیص زیبا از نازیبا با رجوع به ذوق سلیم، آن وقت نقد یعنی اینکه آن زیبا هست یا نیست. هر کدام از این دریچه‌ها ما را به درگاه متفاوتی از درگاه پیشین و آن وقت به منازل متفاوت وارد می‌کند و هر منزلی در واقع اگر تو در تو باشد، منازل کوچک یا بزرگ‌تر، بالاتر یا پست تری را در خودش جای داده و این مفهوم اصلی نقد است.
یک بحث دیگر که در نقد وجود دارد مساله نقد صورت است که هر چند ظاهرا واجد اهمیت نیست، البته برای کسانی واجد اهمیت نیست که اهلیت معنا را یافتند و اهلیت شعر را دریافتند و از آن به بعد است که اهمیت ندارد و پیش از این یعنی در دوره آموزش اهمیت خودش را دارد و بالاخره نقد صورت هم چه ساختارگرایی و چه پسا ساختارگرایی یا مثلا با همان معاییر کهن عروض خودمان اینکه فقط به نقد عروض خودمان بپردازیم اما از هر جهت نقد صورت اهمیت خودش را در آن سطح دارد ولی نه چندان جدی، چون آنچه اصل است در جهان شرقی ما باطن است آنچه اصل است معناست، نه صورت و ظاهر.
استاد معلم در دو جا حضور داشتند، مدیر کل مرکز موسیقی و آهنگ‌های انقلابی صداوسیما بوده‌اند و حالا که رئیس فرهنگستان هنر هستند. شما جایگاه ایشان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
بنده در شورای موسیقی و آهنگ‌های انقلابی که استاد آن اوایل تشریف برده بودند دعوت شدم و عضویت پیدا کردم با گروه دوستانی مثل ناصر فیض، عبدالحسین محمدی و خیلی از دوستان دیگر در این جلسات شرکت می‌کردیم و بنا بر سرودن شعر و ترانه و نقد شعر و ترانه بود که در نهایت تصمیم‌گیری می‌شود خوانده شود یا خیر.
جوانگرایی و توجه به استعدادهای جوانان از ویژگی‌های علی معلم است که فضا را برای جوانان باز کرد. شاید پیش از علی معلم گذر هیچ‌کدام از جماعت آن دوره به مرکز موسیقی و شعر صداوسیما نیفتاده بود و حضور علی معلم این فضا را برای این جماعت باز کرد و کسانی که خوش‌استعداد بودند، ماندند و حضور ریشه‌ای داشتند که اثرات جدی هم بر فضای صداوسیما داشت. علی معلم هر جا که هست انگار میدان مغناطیسی دارد که اجسام دیگر را وادار می‌کند به دورش بچرخند یعنی اثر کهکشانی دارد و اثر ایشان فقط بر شعر و موسیقی نبود. در آن دوره که در صداوسیما بود اثر مستقیم و غیرمستقیم هم بر مدیریت صداوسیما داشت.
علی معلم چقدر مثل شعرهایش است؟
به نظر من یکی از راستگوترین شاعران بعد از انقلاب است یعنی به چیزی که در شعرش می‌گوید معتقد است و چون معتقد است، هم به زبانی که شعر می‌گوید حرف می‌زند و هم با همان زبانی که حرف می‌زند شعر می‌گوید و این ادا نیست، چون اگر بود باید این تفاوت را به‌طور فاحش حس می‌کردیم و شما اگر درباره علی معلم از هر کسی بپرسید می‌گوید همان‌طور سخن می‌گوید که فکر می‌کند و همان طور که فکر می‌کند سخن می‌گوید. از این بابت شاعر بسیار صادقی است. در پایان سالروز تولد استاد علی معلم را به خودشان و دوستان و خانواده محترم ایشان و جامعه فرهنگی و ادبی کشور تبریک می‌گویم.