مرتضی اسماعیل‌دوست: هشتمین دوره از جشنواره بین‌المللی مستند سینماحقیقت به رونمایی و بازنمایی آثار درون‌مرزی و برون‌مرزی با نگره‌های مختلف اندیشه‌ای در موضوعاتی انسانی پرداخت که از نگاه مسؤولان جشنواره به بخش‌هایی همچون مسابقه ملی، مسابقه بین‌الملل، جایزه شهیدآوینی، نمایش ویژه و بخش‌های فرعی دیگری نام‌گذاری شد. رسیدن به مفهوم کاربردی هر یک از بخش‌های رقابتی و غیررقابتی فوق‌الذکر نیاز به نگارش تفسیری جداگانه دارد تا واکاوی شود که چه میزان از داده‌های مطرح شده از سوی برنامه‌ریزان این عرصه با هویت ستانده از سوی فیلمساز و مخاطب ایرانی همزیستی دارد. اما برای رسیدن به نگاهی نتیجه‌گرا از عملکرد جشنواره طی‌شده باید به نکاتی موجز اشاره داشت که از آن جمله حجم بسیار زیاد عناوین در نظر گرفته شده و عدم دستیابی به گزاره‌های کمی و کیفی در پیمایش عرصه‌های نقطه‌گذاری شده است. اما جدا از چند مورد به‌هم‌ریختگی رخ داده در برنامه‌های اعلام شده که از جمله در روز پنجم جشنواره در سالن سینما فلسطین و برای نمایش فیلم مطرح «گالری ملی» ساخته فردریک وایزمن رخ داد، برنامه‌ها و موارد اعلام شده به نحو مناسبی ارائه شد و طی برگزاری کارگاه‌های تخصصی، شاهد انتقال مفاهیم تجربه‌گرایانه‌ای از سوی مدرسان بودیم. در این میان جلسات نقد آثار می‌توانست به شکلی ارزنده‌تر ارائه شود که به نظر می‌رسد برنامه‌های بسیار از روزهای فشرده جشنواره، امکان ارائه آن را از دست اندرکاران برنامه‌ریز، سلب کرده است. در این میان حضور فیلمسازی مطرح همچون خانم هدی هانیگمان و نمایش آثاری در سطح بین‌الملل و با بافتی خلاقانه در فرم روایی از نقاط ارزشمند جشنواره به شمار آمده و نیز «تولد تماشا»ی فیلم‌های سازندگان جوان ایرانی نیز به نماهایی افق‌گرایانه برای تعالی سینمای مستند در کشور ختم شده است. اما مهم‌ترین جشنواره هشتم سینماحقیقت را می‌توان در استقبال بی‌نظیر مخاطبان سینماگر و سینمادوست طی 7 روز از برگزاری جشنواره عنوان کرد که با درصد بالاتری از دوره‌های گذشته و جشنواره‌های دیگر به ثمر نشست و این می‌تواند نتیجه توجهی تازه به این‌گونه موثر از تصویرگرایی در بدنه سینمای ایران باشد. در این بین شاهد محدودیت‌هایی در فضای سالن‌های نمایش‌دهنده بوده‌ایم که با توجه به گستره مخاطبان این جشنواره باید نسبت به این وجه از برگزاری در دوره‌های آتی، اهتمام ویژه‌ای شود. در نقد آثار به نمایش درآمده در این دوره از جشنواره بین‌المللی فیلم مستند، می‌توان به جنبه‌های مختلفی از منظری تحلیلی پرداخت که در یک جمع‌بندی محدود به مواردی همچون عدم پایداری در روایت ساختاری فیلم‌ها و نیز محدود بودن فرم‌گرایی که از عاملی چون تخیل‌گرایی سرچشمه می‌گیرد، می‌رسیم. بر این مبنا لازم است واکاوی مجددی از تعریف مستند و نمایش بازآفرینی از نگره‌هایی واقع گرا صورت پذیرد که آیا تماما باید وفادار به جریان امر واقع بود یا به مدد بوم‌هایی از تابلوی خیال، ضمن پایبندی به اصل تفکر ذاتی فیلم‌های مستند، به آبیاری دوباره‌ای در پرداخت تولیدات نزد مخاطب دست زد؟ برای رصدیابی نمونه‌هایی از امر خلاقیت در فرم‌گرایی به مدد ذهنیتی فراگستر می‌توان به فیلم «پارکینگ» اشاره کرد و در میان آثار به نمایش درآمده در این دوره از منظر جسارت در موضوع و گذر کردن از نمایش‌هایی سطحی، به فیلم «ملاقات با داعش»، کاری گروهی از فیلمسازان جوان حقیقت‌یاب پرداخت که در ادامه نقدهای نگارش‌یافته از این دو فیلم، ارائه می‌شود.
«پارکینگ» ساخته عباس عمرانی
فیلم پارکینگ، نگاهی متفاوت از روایت را در سینمای قالب دفاع‌مقدس با طراحی خلاقانه‌ای به مورد اجرا می‌نهد. ایده‌ای مستندگرایانه که در بافتی داستانی قالب می‌شود و در بستری از خلوت‌گزید‌گی شخصی ساکن در پارکینگ نمایشگاه اتومبیل شکل می‌گیرد. پیرمردی عاشق که خاطرات دیروز از حماسه آزادسازی خرمشهر را با نگاهی هویت‌یافته از اشیای بصری شکل می‌دهد. همسان‌نمایی نقاشی‌های مش‌قاسم از سیمای سیاه جنگ بر چهره مرده ماشین‌هایی رنگارنگ در خاستگاهی خیال‌پردازانه از نور و رنگ، جلوه‌ای شاعرانه یافته و فیلم با بوم راوی به نماهایی متصل از هم پیوند می‌یابد. به نحوی که در طی طریقی غریبانه با خلوت کاراکتر به سیمای جاودانه‌ای از مردان دیار پایداری می‌رسد. آنچه در ساختار اثر قابل ردیابی است، موضوع رابطه‌مندی فضای خشن و راکد در لوکیشن صحنه با نگاه سرد چهره مش‌قاسم یا پذیرشی تقابل‌گرایانه از بابت فضای ذهنی خاص و هنرمندانه وی در برابر پیکر آهنین و مرده ماشین‌های مستقر است و در این میان آنچه برای سازنده فیلم مهم بوده است، گشایش رهیافتی به موضوع حساس حصر خرمشهر به بهانه ذهن خاطره‌پرداز شخصیت اصلی است، به‌نحوی که فیلمساز مظروفی از قوه خیال‌پردازانه خود را در ظرفی موجود در واقعیت ریخته و با ارائه قاب‌هایی متنوع و زیبا به نقطه روشنی از پرداخت سوق می‌دهد. آنچه در این میان قابل ردیابی است، گذر کردن از جغرافیای زیست مش‌قاسم به سوی سازه‌ای تازه از خلاقیتی پردازش‌یافته است. در واقع فیلم پارکینگ سفری از عینیت‌گرایی به ذهنیت‌گرایی بوده و با تمرکز به بافتی نمادگرایانه به نگاهی غمگسارانه از خاطره جنگ نزدیک می‌شود. فیلم پارکینگ، نمایش ایستگاه‌هایی از توقف‌یابی ذهنی خسته اما مشتاق به پرداخت شهیدانی است که با خونی پاک، حماسه‌ای جاودانه از دریای عشق ساختند. اگرچه فیلم با توجه به زمان محدود 11دقیقه‌ای نتوانسته است به پیمایش شایسته‌ای از دلاوری‌های این قهرمانان ماندگار دست یابد و به عبور از سطح زودگذری از پرداخت به این کاراکترهای عمیق انسانی اکتفا می‌کند. فیلم پارکینگ به کولاژهایی شاعرانه در سیره نگره قاسم لرمیری تبدیل شده و به تصور غمگسارانه‌ای در چشم‌اندازی دور و غریب منتهی می‌شود. چنانکه جان‌مایه‌ای از قصه‌های لیلا، مهدی قصاب، سیدحسین و اسماعیل علی‌آقا از دریچه بوم مش‌قاسم هویت وجودی می‌یابند و نریشن لیلا، خواهر مش‌قاسم با رنگ‌های خوشفکری در تصویر قرینه می‌شود. البته در این میان، زل زدن‌های گاه‌گاه شخصیت به دوربین، به روایتی خارج از قاعده فرمی و روایی تبدیل شده است. این فیلم تلاشی فرم‌گرایانه در جهت زنده‌سازی خاطره آن حماسه عظیم بوده و به بازآفرینی نقش و نگاری همیشه ماندگار از عظمت تابلوی دفاع‌مقدس دست می‌زند و از این رو می‌توان به نگاه تجربی فیلمساز در بستر رخدادی ارزش‌مدارانه توجه کرد.
مستند ملاقات با داعش
فیلم گروهی ملاقات با داعش به مدد روایتی نزدیک از حضور فیلمسازان اعزامی به منطقه، تبدیل به محصولی همذات‌پندارانه با روح باور مخاطب شده و به شکار تصاویری بیرحمانه از ملاقات با گروهی خونخوار و جلاد چون داعش دست می‌یابد. گروهی ریشه‌یافته از باوری مسموم که با دستاویزی ناجوانمردانه از پیکر دین به غایت ظلمی انسانی دامن می‌زنند. داعش در ابتدا از ادغام بین دولتی به ظاهر اسلامی وابسته به القاعده و گروه تکفیری مسلح در سوریه همچون جبهه النصره جان گرفت. شاخه‌هایی از بنیادگرایی توسط عاملانی که دسیسه‌های شیطانی خود را به ساخت ذهنیتی ویران از جایگاه دین نزد مردم رسانده و دستان وحشی خود را با فریادهایی شعارگونه از اسلام، پیوندی باطل زدند. داعش که از حروف اختصاری دولت اسلامی عراق و شام تشکیل یافته است، چنان به قلب فجایع انسانی نزدیک می‌شود که فیلم ملاقات با داعش تنها گوشه‌ای از این تاریکخانه روح بشری را حکایت می‌کند. بازاندیشی نگاه‌های جنون‌زده مردان داعش در ثبت گفت‌وگوهایی به ظاهر دین‌مدارانه، نیاز به بازتاب از زاویه‌ای نزدیک داشته که در این میان فیلمسازان اعزامی توانسته‌اند با شجاعت در این مدخل تاریخی حاضر شوند. شرایط بغرنج محیطی در دایره‌ای بسته از هوای زیست برای فیلمسازان جوان فیلم چنان مشکل‌ساز بوده که حتی از عنوان کردن نام خود در هنگام فیلمبرداری و پس از تولید آن اجتناب کرده‌اند و در رسیدن به پرداختی ارزنده در این مسیر، یکی از اعضای خود را در کام مرگ دیدند. فیلم ملاقات با داعش با نگاهی داده‌پرداز از ذهن مشوش گروهی غارتگر که با عنوانی دروغین از اسلام بسر می‌برند، ساخته شده است. فیلم سعی کرده در بین گفت‌وگوهای خود با اعضای داعش به این سوال از نگره‌ای زنده پاسخ گوید که به‌راستی اینان چه در سر دارند؟ و تکبیرهای بی‌ریشه‌شان جهت از میان برداشتن فساد با زبانی کفرآمیز برای چیست؟ اعضایی که با ثبت و ضبط فجایعی عمیق در ذات ظلم غوطه خورده‌اند و حالا ادعای دورکردن شرک را از چهره سرزمین اسلامی دارند! فیلم در پی ایجاد علامتی تعجب از منظر انسان‌شناسی بصری بر معرکه‌گیری گروهی بی‌نهایت شیطانی بوده که با احکامی غریبانه با فهم بشری دمخور شده‌اند و گروه رساله داعش با تصویری عاریه‌ای از حکمی الهی به دنبال ضربه به بافت هویت پایدار دینی نزد چشمان تماشاگر جهانی است. در این میان شیعه‌کشی، عزمی راسخ از مواجهات احتمالی است و چنان غارتگرانه اجرا می‌شود که افراد مورد پرسش به طور حتم باید به سنی بودن خود قسم بخورند و حتی گروه تولیدی فیلم نیز برای جلب موافقت این گروه تاریک‌بین خود را اهل تسنن معرفی کرده است. رقه، پایتخت سوری داعش در ساحل فرات، میعادگاهی برای عرض‌اندام تازیانه‌های ظلم این گروه بر مردمی مظلوم بوده و طلاب تصنعی مدرسه وهابی به اجرای ننگین اعمال خود، نام گمراه‌کننده جهاد می‌نهند. فیلم ملاقات با داعش در جهت ثبت گوشه‌ای از پیکر حقیقت در احوال این روزهای جامعه بشری، به جای اجرای کیفرخواست از نگاهی بیرونی، به درونی‌ترین همراهی از حضور با این گروه رسیده و حتی اجازه از آن یافته که در جلسه‌ای قبل از عملیات مهم حمله به دوما که بزرگ‌ترین استان سوریه است، حضور یابد. با توجه به محدودیت‌های گسترده گروه سازنده، اگرچه نمی‌توان به خط سیری مشخص از نگره سیاه داعش رسید اما 26 دقیقه از این همراهی هم می‌تواند به نقطه‌ای از تامل مخاطب بینجامد. آنچه حائز اهمیت است، استفاده ابزاری از دین توسط گروه داعش بوده که در دامنه‌هایی از ارتباطات رسانه‌ای در ابعادی بین‌المللی بازتاب یافته است. چنانکه تکنولوژی اینترنت در حمل تصاویر این رسوایی بشری، نقشی فعال می‌یابد. تروریسم به عنوان پیکری جامانده از شرمی تاریخی در حیات است و مداخله‌هایی بیرحمانه از رگ‌های سیاست در نبض زیست مردمانی مظلوم خانه دارد و داعش، تازه‌ترین تصویر شوم از این قصه‌های ننگین است. اندیشه سلفی تکفیری‌ها با ساخت ذهنیتی دروغین از احکامی راستین عمل کرده و سعی دارد با تصاحب نشانه‌هایی مقدس در ظواهر دین به عمق میدان شریعت اسلام ضربه وارد کند که مسلما این کردار ابلهانه از
صافی باوری حقیقی عبور نخواهد کرد.