حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی*: دیدیم که براساس آیات 67 تا 61 سوره مبارکه مومنون کرامت انسان‌ها در مسابقه و شتاب در ثروت و مکنت و فرزند نیست، بلکه ترس از خدا، ایمان به آیات پروردگار، عدم شرک به پرودگار، انفاق خالصانه و همراه با خوف از خدا، شتاب در خیرات و پیروزی در مسابقه دنیاست و ملاک قرآن برای کرامت است اما شاید توهم شود که رسیدن به این حالات، دشوار و دست‌نیافتنی است و ما را توانی برای رسیدن به آن نیست. قرآن در آیه 62 سوره مبارکه مومنون این توهم را در 2 عبارت دفع می‌کند؛ اول «وَ لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها» «و ما هیچ‌کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کنیم» یعنی تکالیف یادشده دشوار نیست، بلکه آسان است و همگی توان انجام آن را دارید. هم رسیدن به باور و ایمان صادقانه و هم عمل شایسته مبتنی بر ایمان تکلیفی است که در حد توان شماست. حتی همین تکالیف آسان اگر زمانی بر شما حرجی داشت، سبک می‌شود یا به‌کل برداشته می‌شود، مثلاً اگر کسی توان ایستاده نمازخواندن نداشت، نشسته نماز بخواند، یا بیماری که روزه برای او ضرر دارد، نباید روزه بگیرد. دوم «وَ لَدَیْنا کِتابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُون» «و نزد ما کتابی است که بحق سخن می‌گوید و به آنان ستم نمی‌شود.» همه اعمال شما در پیشگاه خدا و در کتاب نامه اعمال شما- بدون کم و کاست- ضبط می‌شود و به هیچ‌کس ستمی روا نمی‌شود و شما هم که در دنیا در کرامت الهی شتاب کردید و ایمان و کردار نیکو داشتید، از کرامت و پاداش اخروی خدا بهره‌مند می‌شوید. آری! مومنان نه تنها عمل‌شان ضایع نمی‌شود و در برابر آن پاداش نیکو می‌بینند، بلکه هیچ‌گاه کمتر از حق‌شان هم به آنان داده نمی‌شود و هرگز به آنان ستم می‌شود. [المیزان: 15/41 ـ 44] بنابراین بهانه‌گیری که دستورات خدا بیش از توان ما است و ما نمی‌توانیم آنها را انجام دهیم، توهمی بیش نیست. در قیامت که کتاب شما به سخن آید، حق را نشان می‌دهد و ظاهر و باطن شما را آشکار می‌کند و به هیچ‌کس هم ستم نمی‌شود. پس چه جای مغرورشدن به حیات پست دنیوی؟ تنها نافهمان که بر قلب خود پرده افکننده‌اند، فریفته حیات پست دنیوی می‌شوند.
در اینجا مناسب می‌دانم آیات 42 تا 45 سوره مبارکه انعام را با هم بخوانیم که درجهت معرفت جمعی و اخلاق اجتماعی که موضوع این سلسله نوشتارهاست، ما را کمک می‌کند: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ» [انعام: 42] «ای پیامبر به سوی امت‌های پیش از تو پیامبرانی را فرستادیم، پس آنان را به گزند و محنت گرفتار کردیم، باشد که در برابر خدا فروتنی کنند و او را با زاری بخوانند.» این بیان سنت الهی است که همه جوامع را شامل می‌شود. اگر مردمی که مورد هدایت خدا قرار گرفته‌اند، ایمان بیاورند و به مقتضای ایمان عمل کنند، درهای برکت الهی روی آنان باز می‌شود اما اگر کاهلی کنند و فریب نفس را بخورند و به حیات پست دنیوی مغرور شوند، گرفتار سختی‌ها و محنت‌ها می‌شوند. «فَلَوْ لا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَ لکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» [انعام: 43] «پس چرا هنگامی که سختی‌های ما برآنان آمد، فروتنی نکردند و ما را با زاری نخوانند؟ بلکه دل‌هایشان سخت شد و شیطان کارهایی را که می‌کردند، برای آنان بیاراست.» آنان چنان تحت تأثیر فریب نفس و شیطان بودند که سختی‌ها هم آنان را به سوی خدا نکشاند و ایمان نیاوردند و کردار خود را شایسته نکردند. چنان شد که شیطان هم بر آنان سوار شد و به راه خود کشاند و کردار زشت آنان را بر آنان زینت کرد و دل‌های آنان را از یاد خدا غافل کرد. «فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَه فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ» [انعام: 44] «پس وقتی آنچه را به آن یادآور شده بودند، فراموش کردند، درهای هر نعمتی را بر آنان گشودیم تا چون به چیزهایی که به آنان داده شد، شادمان شدند، ناگهان آنان را به کیفر گرفتیم و همان دم نومید و خاموش شدند.» حالا که آنان به سوی خدا باز نگشتند، ما هم همه درهای نعمت‌ها را روی آنان گشودیم تا به این نعمت‌ها مغرور شوند و خوشحالی کنند و خود را نیازمند به خدا ندانند. اما ناگهان عذاب الهی در رسید، به‌گونه‌ای که هیچ امیدی برای نجات نداشتند و کامل ناامید شدند. «فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» [انعام: 45] «پس ریشه آن مردمی که ستم کردند، از بُن بریده شد و ستایش ویژه خداست که پروردگار جهانیان است.» اینجاست که ریشه ستمگران از بن قطع می‌شود و آنان در این عذاب خود مقصر بودند، زیرا فریب حیات پست دنیوی را خوردند. این همان سنت امهال و استدراج است [المیزان: 7/89- 90] که در شماره پیش به آن اشاره رفت. اگر در این آیات تدبر شود، حقایق بسیاری بر ما روشن می‌شود که چه بسا نعمت‌هایی که بر ما ارزانی می‌شود، مقدمه عذاب باشد. آری! اگر نعمت‌های دنیوی مقدمه آخرت نباشد، جز مکر خدا چیزی نیست، زیرا هرچه بیشتر باشد، ما را بیشتر به حیات پست دنیوی می‌چسباند و بیشتر از خدا دور می‌کند.
* امام جمعه شمیرانات