مرتضی اسماعیل‌دوست: فیلم فلز و مالیخولیا اثری قابل تامل در مفهوم انسان‌شناسی بوده که از مناظری متنوع از سیاست، اقتصاد و فرهنگ قابل رصد خواهد بود. اثری که از خلاقیت سازنده با روایتی منسجم شکل گرفته و فرم ارائه شده به‌طور نامحسوسی در اجرای روایی ترکیب شده است تا با مستندی داستان‌گرایانه از نحوه زندگی تاکسی‌داران شهر لیما، پایتخت پرو مواجه شویم.
هِدی هانیگمان، مستندساز مطرح تابعه هلند، نماهای اینفوگراف‌مانندی را در صورت فیزیکی و بصری داده‌ها در فیلم فلز و مالیخولیا به بیننده ارائه کرده است که تعبیری هدفمند از نگره زیست مردمان فقیر شهر لیما در پرو خواهد بود. نگاه خلاقانه فیلمساز به شهری که زادگاه اصلی‌اش به شمار می‌رود، در ظاهری ساده اما با زیرنمایی هستی‌شناسانه روایت می‌شود. آنجا که ایده اولیه از گفت‌وگو با تاکسی‌داران شهر لیما منجر به واکاوی نحوه زیست مردمان آن منطقه می‌شود و به دایره اسارت آدمی در مقابل هجوم خزنده تکنولوژی از زندگی مدرن اشاره دارد.
آنچه فیلم 80 دقیقه‌ای هانیگمان را از حالت خسته‌کننده نزد مخاطب دور و منجر به همراهی لذت‌بخشی کرده است، دوری جستن از تکرار قالب‌های روایی و مدد گرفتن از تنوع موضوعی از پرسش‌های شکل گرفته است، به نحوی که هر یک از رانندگان تاکسی در برابر سوالات و نگاه‌های دوباره‌ای از سوی کارگردان مواجه می‌شوند و از این رو مخاطب با ریتمی شاداب و روایتی طنازانه در این اثر همراه شده و همراه با تلخی نهفته در سوژه‌هایی انسانی، به رهیافتی حزن‌آلود از نحوه زیست دشوار اقتصادی مردمان که ناشی از فساد حکومتی و نیز ترورهای بسیار گروهی موسوم به راه درخشان بوده است، هدایت می‌شود.
فیلمساز از زاویه‌ای نشسته از قاب تاکسی به تابلویی خسته از مردمان شهر نزدیک می‌شود و با انتخاب فیلتر رنگی چرک و کمرنگ در تصویر به فرمی همسان با وضعیت غمگسارانه مردمان زاغه‌نشین شهر قرین می‌شود. اعتیاد به کوکائین، فقر، کودکان کار، بیکاری ناشی از فشار اقتصادی در لایه‌های مختلفی در بافت هویت مردمان لیما اثر گذاشته است. پرو، کشوری فقیر در غرب آمریکای جنوبی بوده که با وجود داشتن پیشینه تاریخی - هویتی، براساس اتفاقات گوناگون سیاسی - اقتصادی که عمدتا از سال 1990 و در بستر اصلاحات بازار آزاد رخ داد، دچار تغییرات شگرفی در حیات اجتماعی مردم شد و بسیاری از مشاغل کاذب بر این منوال ایجاد شد.
فیلم فلز و مالیخولیا از منظری جهانشمول، به تقابل سنت و مدرنیته نیز می‌پردازد. بدین ترتیب که مردمان ساده و احساسی لیما در چنگال فضای متمدنی قرار گرفته و در این میان ماشین به عنوان نمادی از پیکر مدرن‌گرایی، شمایلی فراتر از ذات اشیایی یافته و به عنوان هیولایی در سیمای شهر فرصت جولان می‌یابد. انتخاب نام فیلم نیز تقابل دوگونه از پندارهای زیستی به شمار می‌آید. در مفهوم نشانه‌شناسی می‌توان به مواردی چون فروش برچسب‌های تاکسی نزد رانندگان اشاره داشت که پذیرش آن به مانند گام نهادنی ناگزیر در مسیر جاده مدرنیته محسوب می‌شود.
گفت‌وگوهایی در جهت بازشناسی سلطه سیاست در حیات خسته مردمان فقیر پرو که از زمان استعمارگران اسپانیایی به نحوی متفاوت نمایان شده است، توسط فیلمساز همچون رجعتی به گمشده تعبیر شده و در این میان تاکسی به عنوان کاراکتری اصلی در میان شخصیت‌های مورد سوال فیلمساز خودنمایی می‌کند. در این میان ریتم‌شناسی مناسب فیلمساز، از افتادن مخاطب در ورطه کسالت جلوگیری می‌کند و با همان ساز و کار تعیین شده، اثر به مسیر خود ادامه می‌دهد. فیلم فلز و مالیخولیا در فرم روایی به پاساژهایی متصل به هم درآمده که هریک از دریچه گفت‌وگویی متفاوت با رانندگان تاکسی توسط کارگردان شکل می‌یابد. در این میان هریک از راویان از نگره‌ای متفاوت به مقوله زندگی وارد می‌شوند و آنچه از کلیت صحبت‌ها می‌توان دریافت، وجود امید در روح باور مردمانی بوده که با توجه به همه تنگناهای اقتصادی، عشق را در خانواده چندنفره خود استشمام می‌کنند. هِدی هانیگمان در این اثر به لایه‌هایی از تاریخ سیاسی کشور پرو پرداخته و از زبان رانندگان تاکسی به تاثیر مخرب تصمیم‌های نادرست سیاستمداران این کشور بر شرایط دشوار زندگی مردم نگریسته است. اوضاع نابسامان مالی که با واکنشی راهبردی مبنی بر استفاده از تاکسی همراه شد و با توجه به ساختار نظام ناپایدار حکومتی و با اتخاذ تدابیر بی‌خردانه‌ای از سال 1985 توسط دولت آلن گارسیا به وقوع پیوست.
آنچه از میان انبوه مشکلات جامعه زیست لیما قابل اشاره است، دستیابی به مرز ظریفی از خلاقیت نزد مردم در میان انبوه معضلات اجتماعی و اقتصادی است که برای نمونه جهت محافظت از تنها منبع درآمدی خود که همان تاکسی است، با ترفندهای بسیار آن را از دسترسی آسان خلافکاران دور می‌سازند. از طرفی براساس تجربه زیستی آرمانی، رانندگان جاده زندگی به نقش‌آفرینان مرز خیال نزدیک شده تا در این میان شهر همچون صحنه عظیمی برای عرض اندام نمایشنامه هویتی دربند محسوب شود. برای نمونه می‌توان از علاقه‌مندی پلیس مخفی شهر به حضور در فیلم کارگردان اشاره کرد که به شرح زندگی‌های واقعی و صوری خود می‌پردازد. صورتی جعلی از سوی مردمانی که از قاب‌های واقعی زندگی به سوی چشم‌اندازی دیگر چشم دارند.
در این فیلم جامعه سرخپوستی پرو با هویتی بی‌پیکر از هویت شهری در تقابل بوده و در چرخش بی‌رحمانه از عصر مدرن بسر می‌برد. در این میان تصاویر کارت پستالی فیلمساز از نمایش همزیستی به ظاهر مسالمت‌آمیز انسان و ماشین به‌خوبی درآمده است، به نحوی که نماهای قاب گرفته به منزله اتمسفر فضایی غالب از تسلط مدرنیته بر هویت آدمی قلمداد شده است. هِدی هانیگمان که از مطرح‌ترین فیلمسازان مستند دنیا بوده که با آثاری مطرح شناخته می‌شود و در سال 2013 جایزه اسطوره زنده ایدفا را به‌دست آورد، در فلز و مالیخولیا به مدد همراهی همیشگی و ایجاد رابطه با مخاطب هدف در اثر توانست به احوال درونی کاراکترها نزدیک شود.
فیلم فلز و مالیخولیا در سکانس قبرستان به فیلتر خوشرنگی در تصویر تبدیل شده تا در دنیایی آرمانی نزد فیلمساز به تجسم باشکوهی از رهایی تعریف شود. رسیدن به دنیایی دیگر از حیات آدمی که با طراحی بصری زیبایی به تصویر در آمده و نمایانگر جهانی ارزنده‌تر در آن سوی زیست موجوداتی دردمند است.
این مستند، نمایش آزمونی بر بقای انسان در موقعیت ویژه بوده است و تاکسی در فیلم چه به منزله لوکیشن و چه به لحاظ عنصری غالب در بافت هویتی افراد به‌خوبی توسط فیلمساز معرفی شده است. تاکسی در این فیلم همانند فیلم راننده تاکسی ساخته مارتین اسکورسیزی، نمادی از تابوت مدرنیته بر روح مرده انسان بوده است و فیلمساز به قلمروی سینمایی از گونه اعتراض از طریق ریتم ناکوک زندگی رانندگان شهر گام برمی‌دارد. در این بین خاطره، ابزاری در خدمت روایت بوده و فیلمساز با هنرمندی به سیالیت انتقال مفاهیم انسانی می‌پردازد.
فیلم فلز و مالیخولیا به فضاسازی ارزنده‌ای در چارچوب مستندگرایی دست زده و به سبب میزانسن‌های هدفمندی به دامنه‌ای درونی از گزاره‌های احساسی نفوذ می‌کند. آنچه فیلم را از آثار مشابه مردم‌شناسی متمایز می‌کند، دور شدن از شعارگرایی در فرم و روایت بوده که موجب پذیرش واقعیت نزد مخاطب می‌شود. این فیلم که جوایز متعددی از جشنواره‌هایی در آمستردام و لایپزیک و یاماگاتا را تصاحب کرده است، ضمن انتقال مفاهیمی ساده اما عمیق از مفهوم زندگی، آفتاب امید را در بالای آسمان تصور مخاطب تابان می‌سازد.
سکانس پایانی از ژست‌های آدمیان در کنار ماشین‌ها، اگرچه از پذیرش مدرنیته در کنار سنت حکایت دارد، اما به نوعی از رفتاری زاییده شرایط حاکم سخن به میان می‌آورد، همان که معضلات اقتصادی و سیاسی، عواملی از تمایلات مردمی در استفاده از تاکسی بوده است.
مولود محتوم تکنولوژی چنان در بافت زیست مردمان لیما اثر گذاشته که منجر به تغییر هویت ماهیت ذاتی عناصر بصری و رفتاری شده است. به طوری که در فیلم، تاکسی فراتر از یک وسیله حرکتی و به عنوان فرزندی مشروع از زایش عصر مدرن شناخته می‌شود. به طور نمونه در سکانسی قابل تامل از زبان یکی از رانندگان می‌شنویم که در لحظه‌هایی با ماشینش خلوت کرده و با موجودیت دادن به این شیء با او همکلام می‌شود و در این بین پدیده‌های وجودی با دلبستگی به جهان پیرامون چشم دارند.
در نهایت فیلم فلز و مالیخولیا با حفظ ضرباهنگ اولیه به ایستگاه‌های ساختارمندی تبدیل شده و در نظمی قابل ستایش به حرکت خود ادامه می‌دهد.