علیرضا پورصباغ: گفت‌وگو با حسین فرحبخش همیشه جنجالی است. یعنی این اتفاق چند سالی است که درباره ایشان می‌افتد. فیلم می‌سازد جنجالی می‌شود، گفت‌وگو می‌کند جنجالی می‌شود، مناظره می‌کند جنجالی می‌شود و جنجال بخش لاینفک رفتار هنری و سیاسی فرحبخش است. آخرین ساخته فرحبخش تحلیلی جنجالی نسبت به شرایط جامعه دارد اما به جای آنکه در سایت‌ها و رسانه‌های دیگر برای یکدیگر شاخ و شانه بکشیم این‌بار روبه‌روی هم نشستیم و گفت‌وگو کردیم. البته قرار است درباره موجودیت سینمای دهه 60 و مدیریت شاخص آن دوران مناظره‌ای تصویری داشته باشیم.
***
آقای فرحبخش نکته‌ای در فیلم مستانه دیدم که با آنچه قبلا می‌گفتید خیلی متفاوت است. قصه فیلم از جایی آغاز می‌شود که کاراکتر اصلی و محوری فیلم(مستانه) جایزه انجمن منتقدان را می‌گیرد. به نوعی در فیلم به جایزه انجمن منتقدان احترام دراماتیک گذاشتید ولی شما قبلا در برنامه هفت به صورت زنده گفته بودید من نمی‌دانم منتقد، پوشیدنی است یا خوردنی! آیا رویکرد شما نسبت به منتقدان سینمایی تغییر کرده است که بازنمودش را اینچنین در این فیلم می‌بینیم؟
بسم‌الله الرحمن الرحیم. بنده نگفتم که نمی‌دانم منتقد پوشیدنی است یا خوردنی. گفتم خیلی از مردم نمی‌دانند منتقد پوشیدنی است یا خوردنی و دلیل هم دارد. اول اینکه کسی که نقدپذیر نباشد اساسا مشکل دارد و نمی‌تواند انسان عاقل باشد. نقد در همه جوامع، نه‌تنها در ارتباط با سینما و هنر بلکه درباره زندگی، روابط زناشویی، کسب و کار و سیاست نیز کارگشا است.
و باعث ماندگاری اثر می‌شود.
تاثیرش بیشتر از ماندگاری اثر است. و آن اینکه سازنده فیلم در فضای سینما، یاد می‌گیرد و می‌تواند گرفتاری‌ها و مشکلاتش را در کارهای آینده‌اش برطرف کند. این نظر من درباره نقد است. من به منتقد صددرصد همیشه احترام گذاشته‌ام و دست منتقد را هم می‌بوسم. البته منتقد! اینهایی که ما داریم منتقدنما هستند. یعنی در این مملکت، منتقدان واقعی به تعداد انگشتان دست نمی‌رسند. انجمن منتقدان ما 400 نفر عضو دارد. من هنوز هم آن حرفم را درباره منتقدان تکرار می‌کنم که خیلی از مردم نمی‌دانند منتقد خوردنی است یا پوشیدنی. اگر همه این منتقدان هم در این زمینه با من جنگ کنند باز هم حرفم را عوض نمی‌کنم. چون این افراد حقیقتا منتقد نیستند بلکه به دنبال مسائل شخصی و هیاهو راه انداختن هستند. چون اصلا متخصص این کار نیستند. حتی من خبر دارم که خیلی از آنها پول می‌دهند دیگران برایشان بنویسند و به اسم سفارش‌دهنده چاپ شود. یعنی حتی بلد نیستند 2 خط بنویسند. اما چه کسی می‌تواند بگوید که پرویز نوری منتقد نیست؟ چه کسی می‌تواند بگوید جواد طوسی، هوشنگ گلمکانی، پیروز ارجمند، غلامعباس فاضلی، امیر قادری، حاجی مشهدی و معززی‌نیا (که ان‌شاءالله خدا شفایش بدهد) منتقد نیستند؟ در نهایت ما 20-15 نمونه از این افراد داریم. ممکن است همه آنها هم مخالف فیلمسازی یا نظر من باشند که البته ایرادی هم ندارد اما همه آنها محترم هستند.
پس جایزه انجمن منتقدان را قبول دارید؟
جواب من این است چرا الان منتقد محترم و عزیزی مثل طهماسب صلح‌جو از این انجمن بیرون آمده است؟ چرا نتوانست بماند و کار کند؟ برای اینکه می‌دانست نمی‌تواند با یک مشت منتقدنما کنار بیاید. آنها اسمشان به‌اصطلاح منتقد است. قطعا من تشکیلات منتقدانی که واقعی باشند و سال‌های قبل هم بودند که ما با آنها بحث می‌کردیم، کار می‌کردیم و رفیق هم بودیم را قبول دارم، مثلا خسرو دهقان که با او خیلی رفیق هستم و خیلی از بزرگان منتقد مثل دکتر امید روحانی.
ولی منتقدان مخالف شما که بنده هم یکی از آنان هستم حرف درستی می‌زنند. شما طی فرآیندی خاص برخی از فیلم‌های قبل از انقلاب (موسوم به فیلمفارسی) را بازسازی می‌کنید. مثلا درباره آقای هفت‌رنگ که بازسازی سازش(محمد متوسلانی) است و به شکل دیگری عرضه شده است. همینطور فیلم عروس فراری. این حرف‌های بخشی از منتقدان شماست. چگونه آن را تحلیل می‌کنید؟
ببینید! به همین دلیل است که می‌گویم قبولتان ندارم. این فیلم‌هایی که می‌گویید نمونه برخی آثار فرنگی هستند و برخی هم حتی نمایشنامه هستند، منتها مثلا می‌گویند فیلم «تکیه بر باد» از روی «پنجره» ساخته شده است در صورتی که نمی‌روند ببینند فیلم پنجره از روی فیلم «مکانی در آفتاب» ساخته شده است. نمی‌روند ببینند «مکانی در آفتاب» از روی رمان «تراژدی آمریکایی» نوشته شده است. پورصباغ! الان چه وقت مطرح کردن این صحبت‌هاست. تو کسی هستی که جریانی خاص را علیه فیلم زندگی خصوصی من شوراندی. کاری به باقی مسائل ندارم اما تو بزرگ‌ترین ضرر مالی ممکن را به من زده‌ای. الان به من بگو مستانه مرجع فیلمفارسی دارد یا فیلمنامه‌اش اورجینال است؟ ببین با من صادق باش! من که تو را بابت حرکات خوارج‌گونه‌ات درباره فیلم خصوصی بخشیده‌ام. الان چرا گیر دادی به اورجینال بودن اثر. فیلمنامه مستانه که اورجینال و برآمده از دردهای جامعه است. می‌خواهی باز هم ادامه دهی؟ الان گیر افتاده‌ای و قطعا پاسخ قاطعانه دریافت خواهی کرد. عزیز من عاقل باش! اصلا کجای فیلم‌های من خلاف قانون است؟ کجای آن خلاف شرع است؟ کسی هم به این فیلم مجوز داده و مسؤولیت دارد که وزارت ارشاد است. شما در نقد فیلم آقای هفت‌رنگ نباید به ماخذ و مرجع اقتباس سینمایی کاری داشته باشی، باید جست‌وجو کنی و ببینی آقای هفت‌رنگ، چه اشکالاتی دارد و ضعف‌های مستقل اثر را جست‌وجو کنی. وقتی شما از چارچوب‌های مرسوم تحلیلی خارج می‌شوی دیگر اسمش نقد نیست. خب، ببینید! نقد معنا دارد. نقد یعنی اینکه شما یک اثر را کندوکاو می‌کنید و نقدش می‌کنید. چنین نقدهایی برای من صددرصد محترم خواهند بود. اما وقتی می‌آیید و می‌گویید مرجع این فیلم اثری قبل از انقلابی است مشخص است که دنبال نقد نیستید بلکه دنبال حاشیه هستید. من با این مسائل مشکل دارم که می‌گویم نقد پوشیدنی است یا خوردنی. اما اگر تو بیایی و بگویی بازی عطاران در این فیلم خیلی بد بود، اصلا در این سناریو، شما درام را رعایت نکرده‌اید، میزانسن بد بود، آقای فیلمبردار حرکت دوربینت مشکل داشت، اصلا داستانت ایراد داشت، بازیگران ایراد داشتند، اصلا همه فیلم را کن فیکون کنی، نظرتان محترم است. من هم می‌توانم به عنوان تهیه‌کننده یا کارگردان بیایم پیش شما تا دفاع کنم یا بگویم درست می‌گویی. من اصلا معتقد نیستم که فیلم عروس فراری که ساخته‌ام نقد و تحلیل نیاز داشته باشد، عروس فراری فیلمی بود که برای تفریح مردم ساختم، اصلا قرار نیست نقد شود. وقتی تو می‌آیی و انگولکش می‌کنی یعنی مساله‌ات نقد نیست، می‌خواهی ترور شخصیت کنی. همان کاری که تو با فیلم خصوصی کردی. مطالبی که گفتی و نوشتی کلا ترور شخصیت بود. من 50 تا فیلم ساخته‌ام، اگر توانستی یکی از این فیلم‌ها را نشان بدهی که اول مخالف شرع باشد (اول شرع، چون به نظر من شرع، از قانون مهم‌تر است) و بعد هم مغایر قانون باشد. اگر یک نمونه از چنین مواردی را در فیلم‌هایم نشان بدهی من سرم را می‌برم زیر گیوتین. یکی از 50 فیلم من ذره‌المثقالی با شرع مغایرت ندارد. چون اگر این اتفاق رخ داده باشد من هرگز خودم را نمی‌بخشم. درباره قانون هم تا جایی که من اطلاع دارم و سواد و دانشم اجازه می‌دهد، تا به حال هیچ فیلم خلاف قانونی نساخته‌ام. بنابراین ممکن است در فیلم‌های من، فیلم بدی هم باشد، فیلم متوسطی هم باشد، فیلم خوبی هم باشد. اما همه 50 فیلمی که ساخته‌ام، معلوم نیست که قابل نقد باشد.
گفتید برای مردم فیلم می‌سازید. یک دوره‌ای شما با یک‌سری از فیلمسازان در دهه 60، فیلم‌های قهرمانی (حتی آن دسته از فیلم‌هایی که راجع به مواد مخدر بود که به نظر من فیلم‌های خوب و درستی هم بود) می‌ساختید. جهان فیلم‌های شما جهان مردانه‌ای بود. راکورد این جهان مردانه تا فیلم «عطش» حفظ شد . به عنوان یک فیلمساز و تهیه‌کننده این حرف‌ها را می‌زنیم. اما در مقام کارگردان، جهان فیلم‌های شما در این دو فیلم اخیرتان خیلی جهان زنانه‌ای است. چرا رویکرد شما تغییر کرده است؟
تا زمانی که زنده باشم چه کارگردان باشم و چه تهیه‌کننده، فیلم می‌سازم فقط برای مردم. برای کسی جز مردم فیلم نمی‌سازم. بعد هم براساس اطلاعاتی که من دارم می‌دانم مقام معظم رهبری به هر کسی توانسته‌اند توصیه کرده‌اند که برای مردم فیلم بسازید. مسؤولان فرهنگی میانه ما دائما می‌خواهند مقام بالاتر از خود را راضی کنند. اگر ما معیارمان رهبری است ایشان که می‌فرمایند با مردم ارتباط برقرار کنید، کاری کنید که مردم سینما بیایند. چون اگر کاری ساخته شود که مردم نبینند اصلا برای چه باید ساخته شود؟ ما گوش نمی‌کنیم و بیخودی به دنبال ساخت آثار روشنفکرنمایی هستیم. این مساله ما را به جایی رسانده که امروزه تماشاگر ما از 80 میلیون به 8 میلیون تماشاگر رسیده است. همین چند روز قبل در روزنامه‌ای خواندم دو جوان، مجموعه آپارتمانی را شناسایی می‌کنند و در آپارتمان را می‌زنند. خانم صاحبخانه جواب می‌دهد کیست، می‌گویند طوطی ما روی پشت بام شما افتاده است. اجازه بدهید ما برویم روی پشت بام و برداریمش. زن می‌گوید من کلید ندارم و در را باز نمی‌کند. زنگ طبقه بالایی را می‌زنند و بالاخره در را باز می‌کنند و خانم صاحبخانه را فریب می‌دهند تا بالاخره در را باز می‌کند. همین که در را باز می‌کند حمله کرده، دست و پای زن را می‌بندند و تمام اجناس قیمتی را جمع می‌کنند و او را مورد تعرض قرار می‌دهند. خوشبختانه با چهره‌نگاری که به عمل آمد این دو جوان دستگیر شدند و عکسشان را به دستور مقام قضایی چاپ کرده بودند. خب، اگر ما در یک فیلمی این ماجرا را قرار بدهیم و به مردم نشان دهیم حواسشان را جمع کنند، گناه کرده‌ایم. به هرحال حیثیت اجتماعی این زن و شوهر مخدوش می‌شود.
حالا چرا قهرمان شما هنرپیشه سینماست؟ چون شبیه همین اتفاق متاسفانه برای یکی از بازیگران زن سینمای ایران افتاده است.
به این دلیل که با خودم فکر کردم اگر او پزشک باشد یا مهندس، ممکن است خدای نکرده به صنف و پیشه خاصی بربخورد. حقیقتا من داستان این هنرپیشه زن را که می‌گویید نشنیده‌ام. دلیل من برای این کار یکی این بود که سوژه را دراماتیک‌تر کنم. هیچ شخصیتی در دنیا به اندازه عوامل و پرسوناژهای سینما برای مردم جذابیت ندارند. حتی فوتبالیست‌ها و ورزشکارهای مهم باز هم به اندازه هنرپیشه‌ها مهم نیستند. در تمام دنیا همینطور است نه فقط در ایران. ضمن اینکه خواستم درمقابل مفهوم هتک حرمت به سینمای ایران موضع بگیرم. خواستم بگویم سینمای ما پاک و نجیب است. دوم اینکه خواستم بگویم آدم نخاله در همه جا هست. نمی‌توانیم بگوییم همه پاک و معصومند! مطلب بعدی این است که موضوع فیلم زمانی جنجالی می‌شود که یک سوپراستار محور فیلم است. شما می‌بینید وقتی یک دکتر، مهندس، فرش‌فروش یا پرستار و... کاراکتر دراماتیک جذاب ندارد مثلا در این مملکت 5000 نفر برج‌ساز داریم که زندگی آنها شبیه یکدیگر است اما فقط یک مسعود کیمیایی داریم. یک حاتمی‌کیا داریم. بنابراین پرسوناژی را در محور فیلم گذاشتم که شأن همه‌گیری دارد و آن وقت این جرأت را به جامعه بدهد. پرونده‌ای اخیرا در آگاهی به جریان افتاده بود که عده‌ای حیوان واقعی به 37 نفر تعرض کردند. عکسشان در مطبوعات منتشر شد. از این 37 نفر، 3 نفرشان فقط به دادگاه رفتند. 34 نفرشان نرفتند. چرا نرفتند؟ به‌خاطر خجالت و ترس از آبرو. البته ممکن است او به 100 نفر تجاوز کرده باشد اما فقط به 37 نفرشان اعتراف کرده است. وقتی یک هنرپیشه، هنرمند یا سوپراستار سینما می‌رود از خودش مایه می‌گذارد و از متجاوز شکایت می‌کند طرح چنین مساله‌ای به جامعه زنان جرات می‌دهد چون اگر دقت کرده باشید وکیل مستانه به او می‌گوید ببین ممکن است این دادگاه را ببازی، نامزدش به او می‌گوید حیثیتمان می‌رود ولی او می‌گوید می‌خواهم جرأت بدهم به زنان جامعه‌مان. من نمی‌دانم چرا بعضی‌ها نگاه‌های غلط یا نگاه‌های مریض دارند و می‌گویند آقا تو یک فیلم جنسی ساخته‌ای. آقا اصلا این طور نیست. من یک فیلم اجتماعی ساخته‌ام.
گفتید من مخالف نقد تکنیکال و فرمی نیستم.
صددرصد.
اولین چیزی که در این فیلم بدان نقد وارد است ریخت‌شناسی بازیگر است. باران کوثری هیچوقت نمی‌تواند برای تماشاگر در نقش یک وکیل باورپذیر باشد هرچند فکر می‌کنم در پشت آن یک شیطنتی هم بود. کارمند ارشاد در دیالوگ‌هایش می‌گفت او دارد در مورد پرونده مستانه دائما با شبکه‌های خارجی حرف می‌زند و پرونده مستانه نقل همه محافل است ولی واقعا باران کوثری در نقش یک وکیل باورپذیر نیست چون باران کوثری همیشه می‌تواند یک دختر جوان دم‌بخت باشد. مثل عصبانی نیستم یا بغض. اما برای من هرگز باورپذیر نمی‌شود که نقش یک وکیل کارکشته بالغ را بازی کند.
ببین! ضمن اینکه برای این تفکر احترام قائلم و می‌تواند درست هم باشد اما با این حرف مساله دارم. من هرگز در فیلم نگفتم این وکیل، کارکشته است. اگر دقت کرده باشید اولین سکانسی که ما خانم کوثری را می‌بینیم می‌آید توی خانه و می‌گوید فکر نمی‌کنی به یک آدم کارکشته‌تر نیاز دارید؟ یعنی خودش اعتراف می‌کند که کارکشته نیست. وکیل (باران کوثری) بیشتر دوست و محرم اسرارش است.
اگر کاراکتر میلاد کی‌مرام در مستانه و فرهاد اصلانی در فیلم خصوصی را کنار هم بگذاریم و حالا این پیش‌فرض را هم بپذیریم که شما می‌خواهید به زنان جامعه ما شجاعت بدهید و فیلم‌هایتان محتوای زنانه دارد اما در واقع انگشت گذاشته‌اید روی مردان که دنبال هوسبازی و فرصت‌طلبی هستند.
ما کاراکتری داشتیم به نام ابراهیم کیانی که فرهاد اصلانی آن را بازی می‌کرد. این کاراکتر، مجموعه سمبل تندروی‌هایی بود که متعادل نیستند و زمانی در پیشانی مردم پونز فرو می‌کردند و حالا در شبکه ماهواره‌ای نعوذبالله می‌گویند اصلا امام حسن عسگری(ع) پسری ندارد! عجب! از همان پونز فروکردنت معلوم بود که این دین تو اصلا دین نیست.
ولی ابراهیم کیانی از نیمه فیلم به بعد تطهیر می‌شود. نشان می‌دهد که مرد خانواده است، در اثر یک غفلت خیانت کرده است و از عشقی که به همسرش دارد غفلت ورزیده است.
نه! اشتباه نکن. تطهیر نمی‌شود. چاره‌ای جز آن ندارد. یک چیز را هم بگویم، ما که آدمی بدتر از صدام نداریم. پسرهای صدام جنایتکار‌تر از خود صدام بودند، اصلا اصل جنایات مال خود پسران صدام بود. قسی و اعداء. ببین صدام چطور زن و بچه‌هایش را دوست داشت. سریال صدام را ببین و حتما فیلم پدرخوانده را دیده‌ای. بسیاری از جنایتکاران آدم‌های خانواده‌دوستی هستند.
حضور خسرو جامی در زندگی مستانه و مراعات نکردن آن لحظاتی که ممکن است با این آدم خلوت داشته باشد دقیقا یک جور ادامه آن نخ من مادر هستم است که مراقب باشید آدم غریبه در منزلتان نباید رفت و آمد کند. آیا این را مد نظر داشتید؟ اما در دادگاه به نوعی مستانه را متهم کردید.
به نظر من «من مادر هستم» فیلمی اسلامی بود، من آن فیلم را خیلی می‌پسندم و درست بود و آنهایی که جلوی آن ایستادند ناآگاه بودند. من آن فیلم را خیلی دوست دارم و دوست داشتم فیلمی بسازم که مثل من مادر هستم زنگ خطر را به صدا درآورد. مثلا الان ممکن است لوله‌کشی قرار باشد به منزل کسی برود و همسر این شخص در خانه تنها باشد به هرحال وقتی زن جوانی در منزل است نباید غریبه‌ای که او را نمی‌شناسی به خانه بیاید، مگر اینکه برادر یا همسرش در خانه باشند. مستانه هم در این قضیه مقصر است. می‌خواهم بگویم تقصیر مستانه به جای خودش،اما چه کسی این اجازه را به خسرو می‌دهد این عمل کثیف را انجام دهد. یعنی بگوییم خانم مستانه صدر چون شما اجازه دادید یک مرد در قالب معلم پیانو وارد خلوت شما بشود، شما نباید اجازه چنین کاری را می‌دادید و کار غلطی انجام دادید. اما فرد متعرض هم باید به سزای اعمالش برسد که البته در این بخش، اعتقاد دارم، قوانین هم اشکالاتی دارد و مستانه شکایت خود را نمی‌تواند اثبات کند. خداوند می‌گوید وقتی مظلومی را جایی دیدی بگو من بغل دستش هستم. طراحی پایان‌بندی نهایی فیلم نیز برداشت بنده از این اعتقاد است که تو هم از پایان‌بندی تقدیرگرانه‌اش خوشت آمده است.
چرا تیزرتان را ممنوع کرده‌اند؟
برای اینکه سلیقه‌ای است و تلویزیون فیلم ما را نپسندیده است. ما که نگفتیم بیا فیلم ما را بخر. می‌گویند ما این فیلم را نمی‌پسندیم، تیزرش را هم پخش نمی‌کنیم. برای اینکه فیلم موضوع واقعی اجتماع را به تصویر کشیده است. باید سر جوانان، خانواده‌ها و جامعه ما بلا بیاید و نابود بشوند، بعد تلویزیون بنشیند و تحلیل ارائه کند. یک کاری تلویزیون جمهوری اسلامی اخیرا کرد و من خیلی خوشم آمد و این سیاست باید سرلوحه بشود، ببینید! آقای مرتضی پاشایی فوت شد، خدا رحمتش کند، خواننده محبوبی هم بود، به تمام مراسمش سرویس داد و در مقابل دیدید که ماهواره‌های خارجی دیگر آن را پوشش ندادند. اگر تلویزیون ما پوشش نمی‌داد ماهواره‌ها شروع می‌کردند به پخش فیلم‌های موبایلی. اما اینجا تلویزیون ما در هر برنامه 5 تا دوربین دارد که قشنگ و درست فیلمبرداری می‌کند و به مردم نشان می‌دهد. بالاخره مرتضی طرفدارانی داشته است. دیدید که چه جمعیتی هم برایش آمده بودند. چرا ما باید بگذاریم مردم ما از بیگانگان تغذیه بشوند؟ وقتی فیلمی اجتماعی مثل مستانه می‌سازیم که موضوع روز جامعه ما است، چرا اسیدپاشی، آزار و اذیت زنان و دختران و مسائلی از این دست را نباید بسازیم و به مردم نشان بدهیم تا امنیت را برای مردم تضمین کنیم؟
محمود گبرلو جمله‌ای در ابتدای برنامه هفت می‌گوید که: نگاه مهربانتان را از سینمای ایران برنگردانید ولی مثل اینکه برنامه هفت هم نگاه مهربانش را از فیلم شما گرفته است.
متأسفانه برای برنامه هفت، هفته قبل به من گفتند و بعد دوباره گفتند نه این هفته و دوباره این هفته گفتند متأسفانه اجازه نمی‌دهند شما در برنامه هفت باشید! برای اینکه فیلم شما دردسر ایجاد می‌کند!
چه دردسری؟
من نمی‌دانم، باید از همان آقایان بپرسید. صلاح نیست فیلم شما در برنامه هفت مطرح شود! به هرحال من امیدوارم که حداقل اجازه بدهند تیزر فیلم ما نمایش داده شود که مردم خودشان را از تلویزیون جمهوری اسلامی دور نکنند و مجبور نشوند لنز نگاهشان را به جای برنامه هفت به سمت شبکه‌های بیگانه بچرخانند و ما هم مجبور نشویم تیزر فیلم خود را به شبکه‌های بیگانه بدهیم.