۲۰/آبان/۱۴۰۵
|
۰۱:۴۵
نگاهی به فیلم بین‌ستاره‌ای کریستوفر نولان

زمان می‌گذرد؟!

نادیا زکالوند: عنوان فیلم جاه‌طلبانه و فوق‌العاده کریستوفر نولان، بین‌ستاره‌ای، تنها مفهوم سه بعدی ساده‌ای را که همه در ذهن داریم می‌رساند و فقط به فضای بیرونی و ستاره‌های دوردست اشاره می‌کند. در حالی که درباره بعد چهارم یعنی زمان و همچنین آینده ما انسان‌ها روی کره خاکی‌مان مبهم و نامعلوم است. این عنوان صرفا روی بیکرانی کیهان متمرکز می‌شود و آن بخش از فیلم را که روی وسعت فضای صمیمی بین انسان‌ها و عشق و محبت‌شان به خانواده‌شان متمرکز شده است به کلی نادیده می‌گیرد و در نهایت این عنوان به موضوع غم‌انگیز فیلم و اهمیت اخلاقی که در آن شخصیت‌ها به رشد و تعالی یکدیگر کمک می‌کنند لحنی خنثی می‌دهد.
فیلم بین‌ستاره‌ای از نگرانی‌های فردی درباره آینده فرزندانی که مسؤولیت‌های اجتماعی در شکل دادن آینده جمعی را عهده‌دار می‌شوند سخن می‌گوید اما عنوان آن تنها خبر از فیلمی فوق‌العاده و پرفروش علمی- تخیلی از فضای بیرون از زمین که پر از جلوه‌های ویژه است می‌دهد و نمی‌توانید با شنیدن نام فیلم متوجه وجود افکار و عقاید عالی انسانی و ارزش‌های چند بعدی و پیچیده آن شوید.
فیلم بین‌ستاره‌ای در کنار تصاویر و جلوه‌های بی‌نظیرش، سرشار از عقاید اجتماعی است و با ظرافتی خاص فضای سه‌بعدی را با فضای چهارم، یعنی زمان، ترکیب می‌کند سپس جاذبه را در بعد عرضی به تصویر می‌کشد و در کنار بیکرانی کیهان و صمیمیت انسان‌ها، فیلم را به فیلمی آشنا درباره انقراض قریب‌الوقوع انسان و سیاره مسکونی‌اش زمین تبدیل می‌کند. فیلم از نابودی زمین که به دلیل آلودگی‌ها و جمعیت بی‌حد و حسابش به سرعت تبدیل به سیاره‌ای پر از فلاکت و گرسنگی شده و در نهایت انقراض نسل انسان را موجب می‌شود، می‌گوید. سپس با اکتشافات پرتلفات ناسا و ماموریت‌های پرخطر به درون فضا و گذر از کرم چاله‌ها ادامه می‌یابد و امیدوار است به ماشین زمان تبدیل شده و بتواند سیاره‌ای دیگر در آن‌سوی دست‌نیافتنی کهکشان‌ها برای سکونت انسان‌ها پیدا کند. در هر حال کریستوفر نولان این مسیر آشنا را به‌طور حیرت‌آوری عجیب و بسیار منطقی می‌سازد و این کار را با روش خاص خودش در هدایت تخیلی آن به درون کرم چاله‌ها نشان دهد. ماشین زمان ابداعی او زمان و فضا را با هم ترکیب کرده و لایه لایه در چند بعد به تصویر می‌کشاند و ساختار کلی فیلم و میزانسن، حقیقت مجازی آن را به رخ می‌کشد.
فیلم در 3 بخش تنش‌های بین فضای بیرونی و صمیمت بین انسان‌ها و زمان را نشان می‌دهد و در بخش سوم به نتیجه نهایی دست می‌یابد. جایی که همه این بیکران‌ها و ارزش‌های به ظاهر ناسازگار یکپارچه می‌شود. این نتیجه‌گیری در سطح روایی داستان در 2 رشته طرح داستانی- شخصی و کیهانی- رخ می‌دهد. در بخش شخصی که بشدت سخت و طاقت‌فرساست، یک پدر و فرمانده احتمالی فضاپیمای بین‌ستاره‌ای را، کوپر (با بازی متیو مک کانهی) با دخترش، مورفی (با بازی‌های مکنزی فوی، چسیکا چستین و الن برستین در سنین مختلف مورفی) پس از گذشت دهه‌ها و جدایی عاطفی زمانی و فضایی سرانجام آشتی می‌دهد اما در طرح اصلی، آینده انسانیت نامعلوم باقی می‌ماند.
فیلم در طرح کیهانی خود نیز از آشتی و مصالحه سخن به میان می‌آورد و از نیازی مبرم به یکپارچه کردن و در هم آمیختن جاذبه کوآنتومی سخن می‌گوید و این طرح نیز سرانجام در بخش سوم و پایانی فیلم، زمانی که توصیف‌های هندسی انیشتین از ساختار نسبی زمان– فضا و توصیف‌های ریاضی فیزیک کوآنتوم از ذره و رفتار موج‌مانند ماده فیزیکی درون اتمی و همچنین مرئی از لحاظ تئوری و تجربی به نتایجی دست پیدا می‌کنند، به مصالحه می‌رسد.
موضوعات عاطفی شخصیت‌های اصلی فیلم بین‌ستاره‌ای برعکس بیشتر فیلم‌های علمی- تخیلی صرفا روی جنبه انسانی کردن مسائل علمی موجود در فضای بیرونی خالی از جمعیت و عملیات فناوری و ماموریت‌هایی کاملا نامرتبط تاکید ندارد بلکه نولان و برادرش جاناتان هنگام نوشتن فیلمنامه قصد داشتند این دو طرح روایی کیهانی و فردی را چنان به هم بیامیزند که وجود یکی بدون دیگری مفهومی نداشته باشد و ضرورت وجود یکدیگر باشند. در حقیقت این موضوع را از طریق ارتباط پدر و دختر به تصویر می‌کشند؛ ارتباطی که با وجود ابعادی به‌ظاهر متناقض از فضا همچنان دیده می‌شود. به‌رغم فاصله کیهانی موجود بین آنها، چنان به نظر می‌آید هزاران آینده احتمالی وجود دارد که می‌تواند آنها را دوباره به هم برساند.  شاید مهم‌ترین قانون وابسته به فضا و زمان در بخش‌های روایی فیلم برگرفته از نظریه انیشتین درباره اثرات جاذبه‌ای و جرم روی به تاخیر انداختن و فشرده کردن زمان باشد. در حقیقت طبق این نظریه کسانی که به فضا می‌روند زمان برای آنها آهسته‌تر پیش می‌رود بنابراین وقتی کوپر به دختر 10 ساله‌اش قول می‌دهد که بازخواهد گشت اما زمان هردوی آنها را تغییر خواهد داد و البته برای کوپر گذشت زمان آهسته‌تر خواهد بود، وقتی او به زمین بازگردد ممکن است پدر و دختر در یک سن باشند و در فضا وقتی کوپر و همراهانش در سیاره‌ای قرار می‌گیرند که هر یک ساعت حضورشان در آنجا برابر با 7 سال روی زمین است می‌توانیم نگرانی‌هایشان را کاملا درک کنیم.  فیلم بین‌ستاره‌ای همچنین از قوانین فیزیک نجوم‌شناسان معاصری چون کیپ تورن مواردی را بیان می‌کند. تحقیقات و محاسبات کیپ تورن عمدتا درباره ویژگی‌های فضایی و زمانی کرم چاله‌ها، حفره‌های سیاه و جاذبه نسبیت و امواج آن و همچنین اثرات احتمالی آنها روی ماده فیزیکی است. نولان در کنار رابطه پدر و دختری همه این تحقیقات علمی و پیچیده را در فیلم به تصویر کشیده است.
فیلم 3 بخش دارد که هریک از نظر فضا و زمان با دیگری متفاوت بوده و طرح داستان را به جلو برده و آن را به نتیجه می‌رساند. اولین بخش کاملا روی زمین می‌گذرد و میزانسن آن توفان‌های شن و خشکسالی دوران رکود اقتصادی آمریکا را به ذهن متبادر می‌کند و همچنین به تغییرات آب و هوایی عصر حاضر و شرایط مشابه روزهای فعلی با آن دوران که تهدید بلایایی قریب‌الوقوع است اشاره دارد. در این صحنه تماشاچی غرق در دنیایی کاملا آشنا و ملموس می‌شود. در این بخش نولان به جای استفاده از صفحه سبز، صحنه را واقعا می‌چیند و تا حد امکان از تصاویر کامپیوتری اندکی بهره می‌گیرد. همین کار را نیز در بخش دوم فیلم که حاوی روایتی طولانی علمی- تخیلی است و در اعماق فضا صورت می‌گیرد را انجام می‌دهد و نتیجه فیلمی می‌شود که با ترکیب و بافت غنی خود در مقایسه با فیلم‌های علمی- تخیلی دیگر به نظر واقعی‌تر می‌آید.
بخش اول فیلم که اتفاقات آن روی زمین رخ می‌دهد عمدتا در مزرعه سبزرنگ ذرت خانوادگی و فریبنده کوپر می‌گذرد جایی که تماشاچی با خانواده کوپر پشت میز صبحانه آشنا می‌شود و او در نقش پدر و معلم برای پسر نوجوان و دخترک بسیار دوست‌داشتنی‌اش، در حال تماشای آسمان نیلگون هستند که هر لحظه در غبار توفان عظیم خاک در حال محو شدن است. در گفت‌وگوی رد و بدل شده میان آنها تماشاچی می‌فهمد که دیگر کمک هزینه تحصیلی برای رفتن به دانشکده وجود ندارد و حتی دستگاه‌های تشخیصی ام‌آرآی از بین رفته‌اند و ناسا و برنامه تحقیقات فضایی‌اش سال‌های سال است که نابود شده‌اند اما پهپادها رایج و معمول‌اند. همه جای کره خاکی را آلودگی و سرطان فراگرفته و بدتر از همه اینکه زمین از غذا تهی شده است و ابرهای سیاه و دود غلیظ خبر از سوختن محصولات بر اثر خشکسالی می‌دهد و بزودی مردم سراسر زمین از گرسنگی تلف خواهند شد. این محیط‌زیست فاجعه‌آمیز خبر از آینده شوم زمین می‌دهد اما کوپر با روحیه قوی خود دیگران را که ناامیدانه به وضعیت می‌نگرند سرزنش می‌کند و این گفت‌وگو را که بارها در فیلم به رخ تماشاچی کشیده می‌شود، نمی‌پذیرد: «ما در گذشته به آسمان نگاه می‌کردیم و از مکان زمین در میان ستارگان پر از حیرت و شگفتی می‌شدیم اما امروز به پایین می‌نگریم و نگران مکان‌مان در میان آلودگی‌ها هستیم».
در هرحال کوپر و دخترش به دنبال شرایطی عجیب، تسهیلات قدیمی مخفی ناسا را در یک منطقه‌ای روستایی کشف می‌کنند و امیدی دوباره به قلبشان می‌تابد. کوپر و همکارانش تصمیم می‌گیرند به ماموریتی فضایی بروند و مکانی تازه برای زیست انسان‌های در شرف نابودی پیدا کنند. در اینجا بخش اول فیلم در میان تمام ناامیدی و خشم مورفی به دلیل رها شدن از سوی پدر که فرماندهی ماموریت را برعهده گرفته بود به پایان می‌رسد.  بخش دوم فیلم با شروع ماموریت فضایی و عبور فضاپیما از درون یک کرم چاله آغاز می‌شود. فیلم مدام روی کوپر و آگاهی او از گذر غیرقابل تغییر زمان همان‌طور که فضاپیما به سمت سیاره‌های دوردست منظومه شمسی می‌رود متمرکز می‌شود. زمان با افزایش نیروهای جاذبه کمتر می‌شود و اثرات این کندی زمان روی کارکنان فضاپیما در مقایسه با زمینی‌ها که از طریق تصاویر ویدئویی با هم در ارتباط بودند کاملا مشهود است. کوپر می‌بیند دختر عزیز و پسر نوجوانش دیگر پا به دوران بزرگسالی خود گذاشته‌اند. سپس می‌شنود برخی از اقوامش مانند پدر زن (یا نوه کوچک کوپر مبتلا به سرطان) فوت کرده‌اند و بدبختی و فلاکت روی زمین بیش از گذشته شده است.
در این بخش از فیلم، نولان زندگی مورفی روی زمین و وضعیت کوپر در فضا را به موازات هم نشان می‌دهد تا این جدایی پدر و دختر را عمیق‌تر نشان دهد و شدت این جدایی زمانی رخ می‌دهد که اعضای فضاپیما به مقصدشان رسیده و شروع به اکتشاف در دو سیاره‌ای می‌کنند که احتمال می‌دهند ممکن است قابل سکونت باشد. هرقدر ماموریت کوپر و همراهانش سرعت می‌گیرد او به خانه و قولی که به مورفی برای بازگشت داده است فکر می‌کند. اکنون نسبت به محاسبات زمینی 23 سال و 4 ماه است که از زمین دور مانده‌اند. بخش دوم فیلم با صحنه‌ای کاملا اکشن و دیدنی به پایان می‌رسد. بر اثر سانحه‌ای که برای فضاپیما پیش می‌آید، سیستم ارتباطی‌شان بشدت آسیب می‌بیند و به نظر می‌رسد کارکنان فضاپیما امیدی به بازگشت ندارند و حتی نمی‌توانند اطلاعات تحقیقی‌شان و اخبار مربوط به یک کشف مهم را به زمین ارسال کنند. آنها سرانجام با نزدیک شدن به یکی از حفره‌های سیاه و استفاده از امواج جاذبه‌ای آن سعی می‌کنند خود را به زمین برسانند.  در مقایسه با بخش دوم، بخش سوم فیلم ابتکاری و از نظر بصری بسیار خیره‌کننده است. در اینجا جدایی و دوری به پایان می‌رسد و فضایی صمیمی از دیدار دوباره یکدیگر شکل می‌گیرد. مورفی به مزرعه، جایی که زمانی پدر کنارشان بود و او 10 سال بیشتر نداشت بازمی‌گردد و به اتاق‌خواب قدیمی‌اش می‌رود. او مقابل کتابخانه‌اش می‌ایستد سپس طرحی را که پدرش روی گرد و غبار کف زمین کشیده بود و سرانجام به تسهیلات مخفی ناسا هدایت شده بودند به یاد می‌آورد. مورفی دیگر زنی بزرگ است و حتی شاید بزرگ‌تر از پدر فضانوردش نیز باشد. او اکنون دانشمندی است که روی مسائل حل‌نشده سفرهای بین‌ستاره‌ای تحقیق می‌کند و نتایج کارش می‌تواند آینده او و نسل انسان روی زمین را نجات دهد. مورفی در این خانه قدیمی و میان وسایل دوران کودکی‌اش، خاطراتش را مرور می‌کند. سپس کوپر را می‌بینیم که با همان لباس فضانوردی‌اش پشت سر مورفی ایستاده و با خود می‌گوید: «آیا او مورفی است؟» مورفی نیز او را می‌بیند و ناباورانه و با چشمانی پراشک به او می‌نگرد. کوپر سعی می‌کند به او اطلاعاتی بدهد که نشان می‌دهد برای نجات جان او و جمعیت کثیری از انسان‌ها توانسته کاری انجام دهد اما در این لحظه خاص صحبت کردن برای او بسیار سخت است.
فیلم بین‌ستاره‌ای در سایت متاکریتیک توانسته از 100، 74 امتیاز را کسب کند و در سایت روتن تومیتو از 10 نمره، نمره 1/7 را به‌دست آورد.
 

ارسال نظر
captcha
پربیننده