رای مخاطب فیلم می‌سازم

فیلم «بیست» نخستین فیلم شما در اکران عمومی است، اما تا به امروز بسیار خوب دیده شده و مخاطب خود را داشته است تا جایی که می‌بینیم پابه‌پای فیلم کارگردانی چون «بهرام بیضایی» در گیشه موفق بوده. البته این نخستین فیلم من نیست... بله اما بعد از «آدم» و «آنجا» که فرصت اکران عمومی پیدا نکرد، این نخستین فیلم شماست که در آزمون اکران حضور دارد. درست است. فیلم «بیست» فیلم سوم من است و این براحتی در کارنامه من قابل ملاحظه است که من همیشه سعی داشته‌ام فیلمم را دیگران ببینند. حتی هنگام ساخت تجربی‌ترین فیلمم هم حواسم بود و یادم نرفت که برای جماعتی فیلم می‌سازم و این برایم مهم بوده که این جماعت فیلمم را ببینند اما در عین حال فیلم خودم را ساخته‌ام. من نمی‌توانم بگویم تماشاگر نمی‌خواهم. من هم تماشاگر فیلم خودم را لازم دارم و برای همین است که در اکران عمومی فیلم «بیست» هم می‌توان دید که مردم خودشان مبلغ فیلم می‌شوند و این آن چیزی است که من با آن، می‌فهمم فیلمسازی یعنی چه. از این اتفاق هم بسیار خوشحالم. فیلم «بیست» داستان بسیار ساده و بی‌فراز و فرودی دارد. زمانی که به قصد ساخت فیلمنامه آن را می‌نوشتید، دغدغه این را نداشتید که شاید مخاطب نتواند با آن ارتباط برقرار کند و به تعبیری آن‌را پس بزند؟ دغدغه دیده شدن فيلم را هر کارگردانی دارد. بویژه که من در فیلم «بیست» ازهمان ابتدا مشغول ریسک کردن بودم؛ می‌خواستم فیلمی بسازم که تماشاگر از همان ابتدا مدام از آن رودست می‌خورد، می‌خواهد خمسه را ببیند و بخندد اما نمی‌خندد، می‌خواهد کرامتی را ببیند اما او را در هیبتی کاملاًمتفاوت از آنچه انتظار دارد می‌بیند و فضای فیلم هم که یک رستوران ساده است، آن‌هم رستورانی نه‌چندان شیک در جنوب شهر. با این حال من فکر نمی‌کردم که این ریسک‌ها علیه فیلم شود بلکه معتقد بودم که اینها همه به کمک فیلم می‌آید، البته به شرطی که فیلم استاندارد خوبی از لحاظ کارگردانی، روایت، دکور و بازی‌ها داشته باشد تا تماشاگر از آن راضی باشد، با آن همراه شود و حتی برایش تبلیغ کند. من الان احساس می‌کنم درباره فیلم «بیست» این اتفاق افتاده و معتقدم که این فیلم تماشاگر خودش را داشته است. من فیلم را برای رکوردشکنی نساخته بودم و اصلا چیزهایی از قبیل رکوردشکنی، تسخیر گیشه‌ها و... را نمی‌فهمم. میزان استقبال از این فیلم فراتر از تصور ما بوده ‌است. به استانداردهایی در زمینه کارگردانی و تولید فیلم اشاره کردید؛ رعایت این استانداردها را تا چه حد در استقبال مخاطبان و فروش فیلم موثر می‌دانید؟ چراکه امروز برخی ساخت فیلم استاندارد سینمایی یا به تعبیری هنری را متفاوت ازساخت فیلم مخاطب‌پسند تفسیر می‌کنند و حتی این دو را با هم کمتر قابل جمع می‌دانند. نکته‌ای که من همواره به آن توجه داشته‌ام این است که برای سلیقه مردم فیلم نسازم و تا امروز هم نساخته‌ام. من دلم می‌خواهد مردم سلیقه مرا ببینند. اگر قرار باشد سلیقه خود را ببینند باید خودشان فیلم خودشان را بسازند. در فیلم بیست هم آنچه دیده می‌شود سلیقه و نظر عوامل است نه مخاطب، بنابراین طبیعی است که من انتظار نداشته باشم سینماهای محل اکران این فیلم شلوغ‌تر از حد معمول باشند. من تا همین حد هم خیلی راضی هستم. من حاضر نیستم به چیزهایی که دیگران می‌گویند یا دوست دارند، تن بدهم بلکه معتقدم فیلمساز باید دیگران را متقاعد کند که اثر او را ببینند. من در سینما دنبال چیز دیگری هستم و فقط به دنبال این نیستم که سالن‌ پر شود؛ اگر بشود خوشحال می‌شوم اما صرفا از این نظر که افراد بیشتری مطابق با سلیقه من هستند. بیست، فیلمی دلنشین بود، اما تلخی خاصی در تار و پود آن هست که مخاطب با آن درگیر می‌‌شود. آیا این امید و دلنشینی در طول فیلم مقدمه‌ای است برای نمایش ناامیدی و نگاه احتمالاً تلخی که کارگردان به معادلات رایج در جامعه دارد و آیا همه امیدها برای اثبات این تلخی در آخر فیلم است؟ به نظرمن بیست، فیلم تلخی نیست؛ شما کجا می‌بینید که آدمی اینقدر خوب بمیرد؟ شما در فیلم می‌بینید که سلیمانی خیلی خوب و راحت می‌میرد. ممکن است از این بابت تلخ باشد که شخصیت سلیمانی حالا که وضعیت بهتری پیدا کرده چرا باید بمیرد، اما مگر ما چه هدفی مهم‌تر از این در زندگی داریم که بفهمیم برای کی و چرا داریم زندگی می‌کنیم؟ سلیمانی این را می‌فهمد اما نمی‌تواند بیان كند و خود در نهایت با لب خندان می‌میرد. کجای این اتفاق می‌تواند تلخ باشد. درباره نگاه کارگردان هم که اشاره کردید نگاه من هم تلخ نیست، چون معتقدم اگر آدم‌ها برای یک ثانیه هم درست زندگی کنند خدا آنها را می‌بخشد، سلیمانی هم برای همین یک ثانیه بواقع خوب زندگی کرد، پس می‌توانیم برای چنین مرگی خوشحال باشیم. با توجه به فیلم قبلی‌تان «آدم» که به تعبیری فیلمی معناگرا بود و همچنین تاکید شما بر اینکه چندان علاقه‌ای به سینمای اجتماعی ندارید و اگر مجبور شوید سینمای اجتماعی را انتخاب می‌کنید، می‌خواستم بدانم آیا ساخت فیلم بیست با موضوعی کاملا اجتماعی هم از سر اجبار بوده‌است؟ من هرگز نگفته‌ام اگر مجبور باشم فیلمی را می‌سازم. بیست فیلمی است که من کاملا دوست دارم و از روی علاقه آن راساختم، اما در مجموع باید بگویم من یک ژانر خاص را انتخاب نمی‌کنم، ژانر، من را انتخاب می‌کند. من از یک سوژه و موردی خوشم می‌آید، آن را می‌سازم بعد می‌فهمم که اجتماعی است یا معناگرا. من می‌خواهم چیزی را که برایم جالب است و روی تماشاگر اثر می‌گذارد بسازم و برای این مقصود ژانر خاصی را انتخاب نمی‌کنم. پس شما همچنان در سینمای ایران صاحب ژانر و سبک خاصی معرفی نمی‌کنید؟ نه، من معتقدم که هیچ کارگردانی نمی‌تواند بگوید که من فقط فیلم اجتماعی می‌سازم (با تاکید می‌گویم منظور کارگردانان جدی است). حداقل درباره خودم می‌گویم که من در جامعه رها هستم، ایده‌هایی را می‌بینم و بعد شروع به ساختن می‌کنم. ایده‌ها ممکن است در یک روستا، یک شهر، در آسمان و هر جای دیگری باشد، آن وقت است که ژانر خاصی را به خود اختصاص می‌دهم. برای همین ترجیح می‌دهم ژانر خاصی را انتخاب نکنم که مجبور باشم با پیش‌زمینه ذهنی به سراغ یک سوژه بروم. برگردیم به فیلم بیست؛ شما به ریسک‌پذیری در مراحل ساخت این فیلم اشاره کردید. می‌خواستم بدانم در این ریسک‌پذیری چقدر حضور خانم درخشنده در جایگاه تهیه‌کننده موثر بود؟ حضور خانم درخشنده کمک بسیار بزرگی به من بود، مهم‌ترین این کمک‌ها هم این بود که در کارم دخالت نکرد و این هم به سابقه کارگردانی خودشان برمی‌گردد. همین عدم دخالت کمک بسیار بزرگی بود که موجب شد کار با آرامش پیش برود. در کل حضور ایشان برای همه گروه غنیمت بود. چند بار در گفت‌وگوهای مختلف به این موضوع اشاره داشتید که شخصیت‌های فیلم بیست را در طول زندگیتان دیده بودید. فیلمنامه این فیلم تا چه اندازه براساس شخصیت واقعی کاراکترها، بویژه سلیمانی، شکل گرفته‌است؟ شخصیت‌های این فیلم همه شخصیت‌هایی هستند که من در طول دوران زندگی‌ام با آنها مواجه بوده‌ام؛ صاحب رستوران (سلیمانی) کسی بود که من با پسرش دوست بودم و یکی از دوستانم هم در رستورانش کار می‌کرد. من هربار سراغ دوستم می‌رفتم، صاحب رستوران را هم می‌دیدم و به تعبیری باید برای دیدن دوستم از این مانع عبور می‌کردم! صاحب رستوران داشت بین من و دوستم بدون آنکه بخواهد، فاصله می‌انداخت که البته در حال حاضر صاحب رستوران فوت شده‌ است. عکس او را به آقای پرستویی داده بودم و ایشان هم عکس را گذاشت لای فیلمنامه و هر ازگاهی به آن نگاه می‌کرد تا به حس او نزدیک‌تر شود. در کنار این شخصیت که می‌شناختم، من بسیار علاقه‌مند به مقوله مرگ و زندگی هستم و می‌خواستم تمام شخصیت‌هایم را در یکجا جمع کنم که هم مرگ در آن جریان داشته باشد و هم زندگی؛ بهترین مکان هم رستوران بود. بر همین مبنا شروع به نوشتن فیلمنامه کردم. پس ازآن هم چهار، پنج بار آن را بازنویسی کردم اما بعد حسین مهکام به کمکم آمد و چهار، پنج‌بار هم او بازنویسی کرد. با گروه، بازخوانی فیلمنامه هم داشتید؟ بیشتر با هم حرف می‌زدیم و جنس تمریناتمان از نوع تمرین‌های تئاتری نبود. بیشتر حرف می‌زدیم و در همین تمرینات هم دیالوگ‌ها روتوش شد و شخصیت‌ها پخته‌تر شدند. آیا این جلسات تغییراتی در دیالوگ‌ها یا متن فیلمنامه هم داشت؟ تغییرات ساختاری نبود و بیشتر در روتوش دیالوگ و شخصیت‌پردازی تغییراتی دادیم. ساختار و روایت کلی دست نخورده باقی ماند اما بازنویسی شفاهی کمک کرد که دیالوگ‌ها صیقل داده شود. بازی بازیگران در فیلم بیست یکی از نقاط برجسته فیلم محسوب می‌شود؛ بویژه درباره خانم کرامتی، آقای خمسه و حبیب رضایی، اما درباره آقای پرستویی باوجود بازی کامل ایشان، مخاطب تاحدودی با تکرار کاراکترهای قبلی ایشان مواجه می‌شود. این تکرار را قبول دارید؟ اصلاً، اتفاقاً من به متفاوت بودن حضور آقای پرستویی در این فیلم کاملاً اعتقاد دارم، بیشتر نقش‌های قبلی پرویز پرستویی پردیالوگ بوده اما در این فیلم دیالوگ‌های ایشان در مجموع بیشتر از سه صفحه نبود؛ یک بازی کامل در سکوت بود. حتی انگیزه ایشان برای بازی در بیست همین متفاوت بودن شخصیت سلیمانی بود و مي‌خواست کاراکتر وسواسی او را ایفا کند. در عین حال که حضور پرستویی برای فیلم یک نعمت بود، ایشان موجب شدند پس از رفتن سرمایه‌گذار اولیه سرمایه‌گذار دیگری را واقعا از سر لطف به گروه بیاورند. شخصیت‌های فیلمنامه را تا چه حد بر اساس بازیگرانی که در فکر داشتید، نوشتید؟ پرویز پرستویی، مهتاب کرامتی، فرشته صدر عرفایی و علیرضا خمسه بازیگرانی بودند که از همان ابتدا، برای نقش‌هایشان در نظرگرفته بودم. فقط حامد بهداد بود که از بازماندگان سرمایه‌گذار اولیه کار بود و با توجه به رفتن سرمایه‌گذار، او هم پروژه دیگری را شروع کرد. بعد هم حبیب رضایی جایگزین بهداد شد. آقای رضایی تمایل به بازی در فیلم را داشت اما شخصیتی تجربه نشده را می‌خواست و این، آن نقش نوشته شده برای بهداد نبود. بازی حبیب رضایی در تضاد کامل با حامد بهداد است و با توجه به اینکه می‌خواستیم آقای رضایی کار متفاوتی ارائه‌ دهد، با پیشنهادهای خودش یک بار دیگر فیلمنامه را بازنویسی کردیم، اما درباره دیگران از همان ابتدا همین بازیگران را در ذهن داشتم. حتی وقتی شخصیت فرخ را می‌نوشتم مطمئن بودم که آقای خمسه این نقش را بازی می‌کند و جایزه فجر را خواهد گرفت. چرا باید فکر می‌کردم که همیشه آقای خمسه باید نقش کمدی بازی کند، می‌شود متفاوت فکر کرد. هنگام نگارش فیلمنامه، دغدغه شما بیشتر حول شخصیت‌پردازی‌ها بود یا معطوف به روابط میان کاراکترها؟ ما نمی‌توانیم روابط آدم‌ها را تعریف کنیم بدون آنکه شخصیت‌شان مشخص شده باشد. شخصیت‌ها و روابط بین‌شان به نوعی لازم و ملزوم یکدیگرند... این بحث درست، اما مخاطب در مواجهه با این فیلم آنقدر درگیر شخصیت‌ها می‌شود که می‌توان گفت فیلم آدم‌هاست، نه فیلم اجتماع آدم‌ها. به تعبیر دیگر می‌خواهم به این نکته اشاره کنم که برخلاف نظر برخی منتقدان، فیلم بیست فیلمی اجتماعی نیست، بلکه فیلمی درباره فردیت آدم‌های اجتماع است. در این زمینه من هم با شما موافقم. هرچند از آنجا که این فیلم در بستر اجتماع ساخته شده‌است نمی‌توان گفت فیلمی اجتماعی نیست و تحلیل اجتماعی ندارد. به هر جهت آسیب‌ها و مشکلات آدم‌های اجتماع است و باید آنها را هم تحلیل کرد. نکته دیگری که درباره این فردیت می‌خواهم به آن اشاره کنم این است که دیده‌ام برخی مخاطبان فیلم درصدد داوری کاراکترها هستند و حتی اصرار دارند که فیلم، خوب یا بد بودن اینها را مورد داوری قرار داده‌است، در حالی‌که فکر می‌کنم این برداشت صحیحی نیست و فیلم صرفا برشی از زندگی انسان‌هایی است که همه قربانی شرایط هستند نه افعال یکدیگر؛ مسؤول‌ وضعیت نابسامان زندگی کارگران رستوران، سلیمانی نیست... دقیقا، من خودم شخصیت سلیمانی را خیلی دوست دارم، چون از آن دست آدم‌های تنهایی است که در جامعه زیاد هستند و بیش از دیگران نیازمند توجهند. این آدم‌ها به‌واقع تنها هستند و از همین تنهایی هم هست که براحتی نمی‌تواند کسی با آنها ارتباط دوستانه برقرار کند. اینها محتاج محبت و توجهند و در مقابل رفتار ناخواسته‌شان این فرصت را از اطرافیان آنها می‌گیرد. برای همین من سلیمانی را دوست دارم؛ او محتاج این دوست داشتن من است، چرا من هم باید از او فاصله بگیرم یا مثلا شخصیت دیگری که بسیار مورد توجه من بود در این فیلم، فرشته بود، شخصیتی که انگار اصلا وجود ندارد. زنی که دوست دارد خانه و سرپناهی داشته باشد و می‌خواهد بچه‌دار شود اما نمی‌تواند. حتی خودش هم گویی وجود ندارد، حقوق نمی‌گیرد و در عمل نقش یک دست فرخ را ایفا می‌کند. او وجود دارد اما گویی تنها به‌عنوان بخشی از فرخ؛ او هم بشدت نیازمند دیده شدن است. ادامه دارد