فرهنگهای یک جلدی خوش‌خوان‌تر
حسن امین در این‌باره می‌گوید: فرهنگ‌نویسی در ایران از جهت تاریخی با تالیف فرهنگ‌فرس به قلم اسدی‌طوسی به جهش قابل‌ملاحظه‌ای دست یافت. همچنین ابونصر فراهی سیستانی، فرهنگ دوزبانه‌ای با عنوان «نصاب‌الصبیان» نوشت که توانست فرهنگ ارزنده‌ای در نوع خود به شمار رود. شاید به این خاطر که این فرهنگ از زمان تالیف به شکل منظوم نوشته شد تا سال‌ها در مدارس کشور بویژه در دوره دبستان تدریس می‌شد. ظهور پادشاهان گورکانی در هند را نیز می‌توان آغازگر نهضت دیگری در زمینه فرهنگ‌نویسی در ایران دانست. وی می‌افزاید: اما به هر حال شکل‌گیری اصلی فرهنگ‌نویسی با نخستین گام‌های «دهخدا» و بعد از آن دکتر «محمد معین» انجام شد و همچنین در سال‌های اخیر فرهنگ ارزنده «سخن» که به کوشش دکتر حسن انوری و همکارانش تالیف شده است. هرچند در این میان، نقش فرهنگنامه‌های «عمید» و «آموزگار» را نمی‌توان در جهت ارتقای فرهنگ‌نویسی نادیده گرفت، اما فرهنگ سخن به کوشش دکتر انوری و همکاری دکتر شفیعی‌کدکنی، فرهنگی ارزشمند است. در عین حال به گفته محمدجواد شریعت، استاد دانشگاه ادبیات اصفهان که در مقالاتی در ماهنامه «حافظ» بیان کرده است، این فرهنگ نواقصی هم دارد که امید آن می‌رود تا این ایرادات به تدریج تصحیح شود. وی در پاسخ به این پرسش که چرا اغلب افرادی که به فرهنگ‌نویسی روی می‌آورند از همان ابتدای کار به انتشار فرهنگنامه‌های دوجلدی می‌پردازند، پاسخ می‌دهد: به نظرم این ایراد برای کسانی که بخواهند با کمترین و‌آسان‌ترین روش فرهنگنامه‌ای را مطالعه کنند، وارد است، اما در عین حال پرفروش‌ترین فرهنگ‌ها همان فرهنگهای یک‌جلدی است. دلیلش هم این است که این فرهنگ‌ها قابل حمل آسان‌تر و آسان‌خوان‌تر است. البته استاندارد جهانی نیز بر این است که فرهنگ‌ها یک جلدی باشند، اما خدمت بزرگانی که متقبل کارهای سنگین در زمینه فرهنگ‌نویسی می‌شوند، نباید نادیده گرفته شود. این افراد با قبول زحمت بیشتر به نوشتن فرهنگهای مبسوط‌تر در مجلدهای بیشتر روی می‌آورند که ازجمله آنها می‌توان به فرهنگ سخن اشاره کرد که فرهنگی گسترده است و واژگان زیادی براساس تحولات علمی و نوآوری‌های فنی و ابزارهای جدید را در خود جای داده است. در عین حال ما هنوز واژه‌های کهن بسیاری داریم که ضرورت دارد در پی نوشتن فرهنگ‌نامه‌ها، استخراج و شناسایی شوند.
«معین» نخستین فرهنگ مدون فارسی بود
بهاء‌الدین خرمشاهی، حافظ‌پژوه و مترجم قرآن کریم نیز می‌گوید: به نظرم درخشان‌ترین دوره، چهار دهه اخیر بویژه سه دهه گذشته است. پس از پیروزی انقلاب نهضت همه‌جانبه در زمینه نگارش کتاب‌های مرجع در ایران در‌گرفت. من گاهی اوقات در خلال شوخی‌اي که با دوستان میکنم، می‌گویم در فرانسه اول دایره‌المعارف نوشته شد و بعد انقلاب شد. در ایران اول انقلاب شد و بعد دایره‌المعارف‌ها به رشته تحریر درآمدند. منظور از این کتاب‌های مرجع هم تنها لغت‌نامه‌ها نیستند. در حال حاضر فرهنگی به نام «فرهنگ ادبیات فارسی» را مطالعه میکنم که نوعی دانشنامه است و به کوشش محمد شریفی نوشته شده است. وی می‌افزاید: این کتاب در واقع به گردآوری آثار بزرگان ادبیات و اصطلاحات پرداخته است و انتشارات فرهنگ نو با همکاری نشر معین آن را چاپ کرده است. پس فرهنگ‌ها می‌توانند اساسا واژه‌ای و گاه ادبی باشند، بویژه مرکز نشر دانشگاهی که تلاش‌های فوق‌العاده‌ای در زمینه نگارش انواع فرهنگ‌ها انجام داده و مفاهیمی چون علوم و فنون و مبانی تخصصی را در آنها لحاظ کرده است.
این حافظ‌پژوه با اشاره به اینکه فرهنگ معین نخستین فرهنگ مدرن فارسی است، تصریح می‌کند: این فرهنگ بعد از اتمام نگارش و انتشار توانست الگوی دیگر فرهنگ‌نویسان واقع شود چنانچه خود «معین» نیز سعی کرد به موازات «علی‌اکبر دهخدا» کارکند، منتها در ابعادی کوچک‌تر. به زعم خیلی‌ها که به بخش اعلام فرهنگ «معین» ایراد می‌گیرند باید بگویم این بخش هر چند قوی نیست، اما مدخل‌هایش از اشکالات کمتری برخوردار و خیلی وقت‌ها این اعلام قابل استفاده است. البته یکی از اشکالات فرهنگ معین این است که در عین مدون بودن، تقریبا نزدیک به 50 سال از تالیف و انتشارش می‌گذرد، ولی همچنان ناویراسته تجدید چاپ می‌شود. نباید فراموش کرد که معین با وجود داشتن همکاران زیاد در نهایت به تنهایی به کار روی فرهنگ پرداخت و ما تا امروز سودمندی‌های این فرهنگ را مشاهده می‌کنیم. البته همان‌طور که اشاره کردم این فرهنگ نیاز به نوسازی و بهسازی دارد. شاید هم به احترام دکتر معین باید بخش‌هایی مانند بخش لغوی این فرهنگ حفظ شود.
خرمشاهی ادامه می‌دهد: وجود کرسی فرهنگ‌نویسی در دانشگاه ضرورت دارد بویژه اینکه فرهنگ‌‌پژوهان ایرانی بیش از کشورهای دیگر در زمینه تالیف فرهنگ‌ها کار کرده‌اند حتی سال‌های نخست پیروزی انقلاب، کتاب‌شناسی‌های خوبی منتشر شد که به رشد این رویه کمک‌های زیادی کرد و اساسا گرایش اهل فرهنگ را به مقوله کتاب‌شناسی و فرهنگ‌نویسی افزایش داد. منتها وجه افتراق ما با کشورهای دیگر در این زمینه این است که فرهنگ‌نویسی در آن کشورها نهادینه شده است. به نظرم دیگر زمان فرهنگ‌نویسی در خانه‌ها و به شکل انفرادی سرآمده است و این کار باید گروهی انجام شود. یک دلیل دیگر موفقیت اروپایی‌ها در این امر این است که آنها فرهنگ‌هایی مثل بریتانیکا که سال‌هاست قدمت دارد را هر سال مورد ویرایش تازهتری قرار می‌دهند با وجود اینکه روی جلد کتاب نمی‌نویسند چاپ تازه اما این اثر همان‌طور که گفتم با ویرایش تازه عرضه می‌شود. وی می‌افزاید: با این اوصاف می‌توان گفت کتاب‌های مرجع رشد خوبی در این سال‌ها داشته است ضمن اینکه نهادهایی چون خانه کتاب یا کتابخانه ملی در این حیطه پیشتاز بوده‌اند، ولی جای آن دارد که مانند غرب رشته فرهنگ‌نگاری تا رشته دکترا در دانشگاه‌ها داشته باشیم.
این مترجم قرآن کریم تصریح می‌کند: زمانی که داشتم روی غزلیات مولانا کار می‌کردم به تناوب از فرهنگ سخن استفاده کردم و به نظرم این فرهنگ یکی از مهم‌ترین کوشش‌های دکتر حسن انوری محسوب می‌شود. البته می‌دانم که دکتر انوری قصد دارند در چاپهای بعدی، ویرایش تازه‌ای از این فرهنگ جامع ارائه دهد. در مجموع فرهنگ‌هایی نظیر دهخدا، معین و سخن همواره منبع رجوع من به شمار می‌رفته‌اند.
فرهنگ‌نویسی در ایران بیشتر متکی به فرد است
دکتر محمد بقایی‌ماکان، اقبال‌شناس و پژوهشگر ادبی نیز می‌گوید: به نظر می‌رسد از دهه 40 تا امروز را می‌توان دوران درخشان فرهنگ‌نویسی نامید. یعنی درست در همان دوره‌ای که دهخدا و بعد از آن معین کار تالیف فرهنگنامه را آغاز کردند، در واقع پایه‌ریزی فرهنگ‌نویسی به شکل جدی از زمان علی‌اکبر دهخدا آغاز شد و معین نیز این راه را ادامه داد. در عین حال تصور میکنم صرف نظر از این دو شخصیت، درخشان‌ترین دوره فرهنگ‌نویسی هنوز به وجود نیامده است و کسانی که طالب فرهنگ کامل و جامعی هستند، به انتظار درخشان‌ترین دوره فرهنگ‌نویسی نشسته‌اند. او ادامه می‌دهد: در ایران زمینه‌های فرهنگ‌نویسی بیشتر متکی بر جنبه‌های فردی است تا گروهی. در حالی که برخلاف ما در همه جای دنیا کار فرهنگ‌نویسی به‌وسیله گروه‌های متخصص انجام می‌شود. کتاب‌هایی چون «المنجد»، «لاروس»، «بریتانیکا» و... حاصل کارهای گروهی در کشورهای خارجی بوده‌اند، اما در ایران کار گروهی آن طور که باید انجام نمی‌شود و بسیاری از واژه‌ها تعریف نمی‌شود.
به‌عنوان مثال در فرهنگ معروف «معین» بسیاری از مدخل‌ها درست تعریف نشده یا ناقص تعریف شده است که این نقصان ناشی از نبود کار گروهی تلقی می‌شود. البته فرهنگ های بعد از معین نیز به تبع این فرهنگ، این نقص را ادامه دادند. از دیگر مشکلات فرهنگ‌نویسی در ایران روزآمد نکردن فرهنگ‌ها بعد از گذشت سال‌هاست. وی می‌افزاید: در این باره نیز میان فرهنگهای ما و دیگر کشورها تفاوت هست، زیرا فرهنگهای غربی مانند «آمریکانا» به طور مشخص هر ساله مورد تجدید چاپ و بازنگری واقع می‌شوند و از آنجایی که بار معنایی لغات سال به سال دستخوش تغییر می‌شود، این تحولات هر سال در فرهنگ‌ها لحاظ می‌شود. به این معنی که تعاریف پیشین، حذف و تعریف‌های تازهتری جایگزین آنها می‌شود. در صورتی که در ایران چنین اتفاقی نمی‌افتد.
فرهنگ‌نویسی آکادمیک نشده است
عبدالعلی دستغیب، پژوهشگر ادبی نیز معتقد است: من دوره معاصر را برهه درخشانی برای فرهنگ‌نویسی می‌دانم زیرا وضعیت فرهنگ‌نویسی از صدسال گذشته تاکنون فرازهای چشمگیری داشته است.
به طوری که ناظم‌الاطباء نفیسی، فرهنگ معین، دهخدا، عمید و... مصداق این ادعا به شمار می‌روند. البته فرهنگ لغات فارسی، لغت واژه‌های فارسی ابوالحسن نجفی و لغتنامه کاربردی عامیانه نیز در ردیف آثار خوب به شمار می‌روند، هر چند فرهنگ لغات و دایره‌المعارف نیازمند ویرایش است. البته لغتنامه «دهخدا» نیز در چاپ اول اشکالاتی داشت که بعدها به همت گروهی متخصص در چاپهای بعدی مرتفع شد. ضمن اینکه بخش «اعلام» در دهخدا اشکال‌های زیادی داشت و نمی‌دانم این اشکال‌ها هم بعدها رفع شد یا نه. در کنار این مشکل نکات جغرافیایی فرهنگ و شرح اندیشه افکار حافظ، سعدی و... به شکل ساده و دبیرستانی توضیح داده شده است. البته فرهنگ دهخدا در این زمینه قوی‌تر است که شواهدش از نظر نثر و نظم فراوان است و حتی سیر تطور لغات را هم نشان داده است که مثلا وضعیت شعر در دوره سعدی و حافظ چگونه بوده است. وی می‌گوید: تصور میکنم وجود چنین مشکلاتی در فرهنگ معین به این خاطر است که کار به شکل انفرادی انجام شده است. در عین حال امروز همان اشکالات معین در فرهنگ سخن نیز هست. هر چند این فرهنگ به همت گروهی متخصص نوشته شده، ولی کم و بیش سهل‌انگاری در آن به چشم می‌خورد. دستغیب با اشاره به اینکه ورود رشته فرهنگ‌نویسی به دانشگاه، بعید و آرزویی دور از ذهن است، اضافه می‌کند: شاید اگر نسبت به نهادینه شدن این مساله تلاش چندانی صورت نمی‌گیرد به این خاطر است که دیگر چهره‌های برجسته‌ای چون دکتر معین، دهخدا، دکتر پرویز ناتل خانلری و... در بین ما نیستند تا جزئیات این عرصه را به نسل‌های بعدی بیاموزند، در واقع استاد مجرب و با سابقه در این زمینه وجود ندارد. این درحالی است که دانشگاه تهران در دوره‌ای توانست به مدد وجود این استادان، کارنامه پرباری ارائه دهد، آن هم با وجود شخصیت‌هایی نظیر دکتر خانلری، دکتر زرین‌کوب، دکتر همایی و دکتر فروزانفر که مدرک دکترای خود را از دانشگاه تهران دریافت کرده‌اند اما متاسفانه استادانی که حتی مدرک کارشناسی ارشد دارند، نمی‌توانند از روی گلستان درست و بی‌نقص بخوانند. متاسفانه امروز دانشگاه‌های ما دچار آسیب کمیت شده است. وی تاکید می‌کند: در حال حاضر افرادی چون دکتر جعفر موید شیرازی و دکترجلال خالقی مطلق در خارج از کشور نزدیک به 25 سال است که روی فرهنگنامه یا دانشنامه‌های مختلف کار می‌کنند.
هنوز در ابتدای راهیم
پرویز رجبی از دیگر پژوهشگران و مورخانی است که اعتقاد دارد: ما در ایران با فرهنگ‌نویسی به شکل الفبایی مواجه هستیم. بویژه در زمینه شعر که غزل‌ها در فرهنگنامه از انتها به ابتدا، الفبایی مرتب می‌شوند. با این حال نباید از نظر دور داشت که در زمینه فرهنگ‌نویسی هنوز در ابتدای راه هستیم. البته در این عرصه با گذشت سال‌ها همچنان مدیون مرد بزرگی چون دکترمحمد معین هستیم. هر چند در این فرهنگ هنوز میان کلمات ترک و مغولی تفاوتی به چشم نمی‌خورد و معین عملا کاری در این زمینه انجام نداده است. وی می‌افزاید: به‌عنوان مثال من در حال حاضر به خواندن تاریخ جهانگشای عطاملک جوینی مشغولم، ولی چهار واژه مشکل را نمی‌توانم با رجوع به فرهنگ معین دریابم، مثل «یوسون»که اصلا در این لغتنامه وجود ندارد. متاسفانه در ایران شیوه کار این‌طور است که لغات ساده متون کهن به‌وسیله استادان بزرگ معنا می‌شود، ولی ابهامات در این آثار به قوت خود باقی می‌ماند. رجبی ادامه می‌دهد: جالب اینجاست که یکی از استادان نامدار ادب فارسی در انتهای کتاب خود واژه‌هایی را معنا کرده که یک محصل دبیرستانی هم معنای آنها را می‌داند و از کنار واژه‌های دشوار به آسانی می‌گذرد. نکته اینجاست که سال‌ها پیش یک فرهنگ آلمانی به فارسی، نوشته «بزرگ علوی» منتشر شد که تا سال‌های اخیر مورد مراجعه من بوده است ولی متاسفانه مطالبی که در این فرهنگ یافت می‌شود را نمی‌توانیم در فرهنگ معین يا دهخدا بیابیم. حتی فرهنگ‌نویسی به نام اشتاین گاس، صدسال پیش یک فرهنگ انگلیسی- فارسی تالیف کرد که همچنان در ردیف بهترین فرهنگ‌هاست. وی می‌گوید: به هر حال کار گروهی در ایران موفق نیست. شاید به این خاطر که در کار گروهی مثل فرهنگ‌نویسی بلافاصله به جای هر چیز، سلایق شخصی اعمال می‌شود. به نظرم حتی اختصاص دادن یک واحد به فرهنگ‌نویسی مغتنم است اما باید در نظر بگیریم که استادان این فن هم اندک هستند. من فکر میکنم استادان دانشگاه‌ها «نمی‌دانم» را باید بیاموزند. وقتی گفتن و شهامت به زبان آوردن این جمله برایشان آسان شد آن وقت عرصه برای فراگیری بیشتر باز می‌شود. خود من چندی پیش برای سخنرانی به جایی رفته بودم و در پاسخ به حدود 10سوال گفتم، نمی‌دانم. اشکالی هم ندارد زیرا به نظرم استاد واقعی کسی است که این كمله را در ندانستن یک مطلب اعتراف کند.
حجم فرهنگ معین کاهش یابد
حسن انوشه نیز معتقد است: اگر بخواهیم به فرهنگ جامع و کامل معاصر اشاره کنیم مسلما فرهنگ «سخن» به کوشش دکتر حسن انوری در ردیف آنها خواهد بود. دلیل این انتخاب نیز روزآمدبودن آن است. متاسفانه فرهنگ‌هایی مانند «معین» بعد از گذشت 50 سال هنوز تغییری نکرده است. در حالی که زنده‌یاد معین هنگام تالیف فرهنگ معین در قسمت اعلام، خطاهایی داشته است، علاوه بر این اصطلاحات موجود در این فرهنگ نیز کهنه شده است، اما از حق نباید گذشت که صرف‌نظر از این نواقص، فرهنگ معین یکی از معتبرترین فرهنگ‌ها به شمار می‌رود و در واقع یکی از نامدارترین فرهنگهای ایرانی است. براین اساس می‌توان به فرهنگ «دهخدا» نیز اشاره کرد. این فرهنگ دارای ارزش تاریخی است اما پاره‌ای ایرادها به آن وارد است. یکی از این اشکالات هم این است که لغتنامه دهخدا از داشتن اعلام بی‌بهره است، انوشه با اشاره به حجم زیاد فرهنگ معین اضافه می‌کند: فکر میکنم باید از حجم فرهنگ معین چیزی در حدود یک سوم را کاهش داد، بویژه آن بخش که شامل افعال مرکب می‌شود. در کنار اینها اگر فرهنگ‌نویسی به‌عنوان گرایش مستقل در کرسی دانشگاه‌ها وارد شود، می‌تواند تاثیرات بسزایی در برداشته باشد، مشروط بر اینکه کارشناسانی در زمینه فرهنگ‌نویسی پرورش داده شوند و همچنین در زمینه واژه‌نامه متخصصانی تربیت شوند. با این وجود من ضعف چندانی در فرهنگ‌نویسی مشاهده نمی‌کنم، شاید به این خاطر که شخصیت‌های برجسته‌ای چون عمید، دهخدا و معین کارهای ارزنده‌ای در زمینه تدوین و نگارش فرهنگ‌ها انجام داده‌اند. وی ادامه می‌دهد: فقط باید این فرهنگ‌ها به‌روز شود بی‌آنکه زحمات شخصیت‌هایی چون «عمید»، «دهخدا»، «معین» و... نادیده گرفته شود.
دهخدا، برترین آبشخور فرهنگ‌نویسی
دکتر میرجلال‌الدین کزازی، مولف و محقق ادبی نیز در این‌باره معتقد است: فرهنگ‌نویسی پیشینه کهن در تاریخ ادب ایران دارد. ما به فرهنگ‌هایی مانند لغت فرس اسدی برمی‌خوریم که چندین سده پیش نوشته شده یا فرهنگهای ویژه در تاریخ ادب ایران اما این پیشینه فرهنگ‌نویسی در ایران پایدار نمانده و با درنگ و گسست‌هایی روبه‌رو بوده است. در این چند سال انگیختگی و پویایی در زمینه دانشنامه‌نویسی و فرهنگ‌نویسی در ایران پدید آمده است که نمونه‌های شناخته شده‌ای دارد که نیاز به یاد کردن من نیست. به‌طور کلی من به شخصه اگر نیازی به فرهنگ واژگان داشته باشم از لغتنامه دهخدا بهره می‌برم چون این لغتنامه بیشتر به کار پژوهش‌های من می‌آید. ویژگی‌اش هم این است که نمونه‌های زیادی برای واژه‌هایی که عنوان کرده به دست می‌دهد، البته این نمونه‌ها با زمان‌مندی بسامان تاریخی است. از این رو به پاس این ویژگی در «دهخدا» اگر نیاز داشته باشم از آن استفاده میکنم، اما این به معنای ناکارآمدی فرهنگهای دیگر نیست. وی معتقد است: فرهنگهای دیگر مثل فرهنگ «معین» آوازه یافته‌اند. در این فرهنگ نمونه‌ها نیامده و واژگان در آن دیده می‌شود یا فرهنگ چند جلدی سخن که به تازگی از چاپ درآمده از دید شمار واژگان از دیگر فرهنگ‌ها گرانسنگ‌تر است و واژه‌های نوتری را در برمی‌گیرد. کزازی اضافه می‌کند: به هر روی فرهنگ‌ها باید به‌روز شوند، به همان‌سان که دانشنامه‌ها. از این رو است که در جهان افزوده‌هایی بعد از چند سال به دانشنامه‌ها می‌پیوندد با آنچه در سال‌های گذشته نبوده را در بر‌گیرد. راست این است که ما در زبان پارسی، فرهنگی که به شیوه دهخدا با آن پردامنگی پدید آمده باشد، نداریم. این سخن به آن معنا نیست که دهخدا واپسین تلاش در فرهنگ‌نویسی است. به گمان من باید بر این فرهنگ افزوده شود و بخش‌هایی از آن دگرگونی یابد، اما برترین آبشخور هنوز فرهنگ دهخداست. بی‌گمان آشنایی دانشجویان با فرهنگ‌نامه‌ها و شیوه پدید‌آمدن آنها سودمند است، ولی یک نکته و اینکه در فرهنگ‌نویسی یک تن به تنهایی نمی‌تواند فرهنگ بنویسد و فرهنگ در سرشت گروهی است، بویژه اگر فرهنگ فراگیر باشد. او می‌گوید: شاید کسی بگوید چطور دهخدا تنهایی به این امر دست یازید؟ دهخدا با آشنایی به متون فارسی، زندگانی خود را صرف فرهنگ کرد تا توانست لغتنامه دهخدا را تالیف کند، اما پس از او به شیوه گروهی کار کرده‌اند و گروه‌هایی کار دهخدا را پی گرفته‌اند، در مجموع فرهنگ‌نویسی نیاز به ساماندهی و برنامه‌‌ریزی دارد. ضرورت روزآمد کردن فرهنگ معین و دهخدا
فرهنگهای یک جلدی خوش‌خوان‌تر
حسن امین در این‌باره می‌گوید: فرهنگ‌نویسی در ایران از جهت تاریخی با تالیف فرهنگ‌فرس به قلم اسدی‌طوسی به جهش قابل‌ملاحظه‌ای دست یافت. همچنین ابونصر فراهی سیستانی، فرهنگ دوزبانه‌ای با عنوان «نصاب‌الصبیان» نوشت که توانست فرهنگ ارزنده‌ای در نوع خود به شمار رود. شاید به این خاطر که این فرهنگ از زمان تالیف به شکل منظوم نوشته شد تا سال‌ها در مدارس کشور بویژه در دوره دبستان تدریس می‌شد. ظهور پادشاهان گورکانی در هند را نیز می‌توان آغازگر نهضت دیگری در زمینه فرهنگ‌نویسی در ایران دانست. وی می‌افزاید: اما به هر حال شکل‌گیری اصلی فرهنگ‌نویسی با نخستین گام‌های «دهخدا» و بعد از آن دکتر «محمد معین» انجام شد و همچنین در سال‌های اخیر فرهنگ ارزنده «سخن» که به کوشش دکتر حسن انوری و همکارانش تالیف شده است. هرچند در این میان، نقش فرهنگنامه‌های «عمید» و «آموزگار» را نمی‌توان در جهت ارتقای فرهنگ‌نویسی نادیده گرفت، اما فرهنگ سخن به کوشش دکتر انوری و همکاری دکتر شفیعی‌کدکنی، فرهنگی ارزشمند است. در عین حال به گفته محمدجواد شریعت، استاد دانشگاه ادبیات اصفهان که در مقالاتی در ماهنامه «حافظ» بیان کرده است، این فرهنگ نواقصی هم دارد که امید آن می‌رود تا این ایرادات به تدریج تصحیح شود. وی در پاسخ به این پرسش که چرا اغلب افرادی که به فرهنگ‌نویسی روی می‌آورند از همان ابتدای کار به انتشار فرهنگنامه‌های دوجلدی می‌پردازند، پاسخ می‌دهد: به نظرم این ایراد برای کسانی که بخواهند با کمترین و‌آسان‌ترین روش فرهنگنامه‌ای را مطالعه کنند، وارد است، اما در عین حال پرفروش‌ترین فرهنگ‌ها همان فرهنگهای یک‌جلدی است. دلیلش هم این است که این فرهنگ‌ها قابل حمل آسان‌تر و آسان‌خوان‌تر است. البته استاندارد جهانی نیز بر این است که فرهنگ‌ها یک جلدی باشند، اما خدمت بزرگانی که متقبل کارهای سنگین در زمینه فرهنگ‌نویسی می‌شوند، نباید نادیده گرفته شود. این افراد با قبول زحمت بیشتر به نوشتن فرهنگهای مبسوط‌تر در مجلدهای بیشتر روی می‌آورند که ازجمله آنها می‌توان به فرهنگ سخن اشاره کرد که فرهنگی گسترده است و واژگان زیادی براساس تحولات علمی و نوآوری‌های فنی و ابزارهای جدید را در خود جای داده است. در عین حال ما هنوز واژه‌های کهن بسیاری داریم که ضرورت دارد در پی نوشتن فرهنگ‌نامه‌ها، استخراج و شناسایی شوند.
«معین» نخستین فرهنگ مدون فارسی بود
بهاء‌الدین خرمشاهی، حافظ‌پژوه و مترجم قرآن کریم نیز می‌گوید: به نظرم درخشان‌ترین دوره، چهار دهه اخیر بویژه سه دهه گذشته است. پس از پیروزی انقلاب نهضت همه‌جانبه در زمینه نگارش کتاب‌های مرجع در ایران در‌گرفت. من گاهی اوقات در خلال شوخی‌اي که با دوستان میکنم، می‌گویم در فرانسه اول دایره‌المعارف نوشته شد و بعد انقلاب شد. در ایران اول انقلاب شد و بعد دایره‌المعارف‌ها به رشته تحریر درآمدند. منظور از این کتاب‌های مرجع هم تنها لغت‌نامه‌ها نیستند. در حال حاضر فرهنگی به نام «فرهنگ ادبیات فارسی» را مطالعه میکنم که نوعی دانشنامه است و به کوشش محمد شریفی نوشته شده است. وی می‌افزاید: این کتاب در واقع به گردآوری آثار بزرگان ادبیات و اصطلاحات پرداخته است و انتشارات فرهنگ نو با همکاری نشر معین آن را چاپ کرده است. پس فرهنگ‌ها می‌توانند اساسا واژه‌ای و گاه ادبی باشند، بویژه مرکز نشر دانشگاهی که تلاش‌های فوق‌العاده‌ای در زمینه نگارش انواع فرهنگ‌ها انجام داده و مفاهیمی چون علوم و فنون و مبانی تخصصی را در آنها لحاظ کرده است.
این حافظ‌پژوه با اشاره به اینکه فرهنگ معین نخستین فرهنگ مدرن فارسی است، تصریح می‌کند: این فرهنگ بعد از اتمام نگارش و انتشار توانست الگوی دیگر فرهنگ‌نویسان واقع شود چنانچه خود «معین» نیز سعی کرد به موازات «علی‌اکبر دهخدا» کارکند، منتها در ابعادی کوچک‌تر. به زعم خیلی‌ها که به بخش اعلام فرهنگ «معین» ایراد می‌گیرند باید بگویم این بخش هر چند قوی نیست، اما مدخل‌هایش از اشکالات کمتری برخوردار و خیلی وقت‌ها این اعلام قابل استفاده است. البته یکی از اشکالات فرهنگ معین این است که در عین مدون بودن، تقریبا نزدیک به 50 سال از تالیف و انتشارش می‌گذرد، ولی همچنان ناویراسته تجدید چاپ می‌شود. نباید فراموش کرد که معین با وجود داشتن همکاران زیاد در نهایت به تنهایی به کار روی فرهنگ پرداخت و ما تا امروز سودمندی‌های این فرهنگ را مشاهده می‌کنیم. البته همان‌طور که اشاره کردم این فرهنگ نیاز به نوسازی و بهسازی دارد. شاید هم به احترام دکتر معین باید بخش‌هایی مانند بخش لغوی این فرهنگ حفظ شود.
خرمشاهی ادامه می‌دهد: وجود کرسی فرهنگ‌نویسی در دانشگاه ضرورت دارد بویژه اینکه فرهنگ‌‌پژوهان ایرانی بیش از کشورهای دیگر در زمینه تالیف فرهنگ‌ها کار کرده‌اند حتی سال‌های نخست پیروزی انقلاب، کتاب‌شناسی‌های خوبی منتشر شد که به رشد این رویه کمک‌های زیادی کرد و اساسا گرایش اهل فرهنگ را به مقوله کتاب‌شناسی و فرهنگ‌نویسی افزایش داد. منتها وجه افتراق ما با کشورهای دیگر در این زمینه این است که فرهنگ‌نویسی در آن کشورها نهادینه شده است. به نظرم دیگر زمان فرهنگ‌نویسی در خانه‌ها و به شکل انفرادی سرآمده است و این کار باید گروهی انجام شود. یک دلیل دیگر موفقیت اروپایی‌ها در این امر این است که آنها فرهنگ‌هایی مثل بریتانیکا که سال‌هاست قدمت دارد را هر سال مورد ویرایش تازهتری قرار می‌دهند با وجود اینکه روی جلد کتاب نمی‌نویسند چاپ تازه اما این اثر همان‌طور که گفتم با ویرایش تازه عرضه می‌شود. وی می‌افزاید: با این اوصاف می‌توان گفت کتاب‌های مرجع رشد خوبی در این سال‌ها داشته است ضمن اینکه نهادهایی چون خانه کتاب یا کتابخانه ملی در این حیطه پیشتاز بوده‌اند، ولی جای آن دارد که مانند غرب رشته فرهنگ‌نگاری تا رشته دکترا در دانشگاه‌ها داشته باشیم.
این مترجم قرآن کریم تصریح می‌کند: زمانی که داشتم روی غزلیات مولانا کار می‌کردم به تناوب از فرهنگ سخن استفاده کردم و به نظرم این فرهنگ یکی از مهم‌ترین کوشش‌های دکتر حسن انوری محسوب می‌شود. البته می‌دانم که دکتر انوری قصد دارند در چاپهای بعدی، ویرایش تازه‌ای از این فرهنگ جامع ارائه دهد. در مجموع فرهنگ‌هایی نظیر دهخدا، معین و سخن همواره منبع رجوع من به شمار می‌رفته‌اند.
فرهنگ‌نویسی در ایران بیشتر متکی به فرد است
دکتر محمد بقایی‌ماکان، اقبال‌شناس و پژوهشگر ادبی نیز می‌گوید: به نظر می‌رسد از دهه 40 تا امروز را می‌توان دوران درخشان فرهنگ‌نویسی نامید. یعنی درست در همان دوره‌ای که دهخدا و بعد از آن معین کار تالیف فرهنگنامه را آغاز کردند، در واقع پایه‌ریزی فرهنگ‌نویسی به شکل جدی از زمان علی‌اکبر دهخدا آغاز شد و معین نیز این راه را ادامه داد. در عین حال تصور میکنم صرف نظر از این دو شخصیت، درخشان‌ترین دوره فرهنگ‌نویسی هنوز به وجود نیامده است و کسانی که طالب فرهنگ کامل و جامعی هستند، به انتظار درخشان‌ترین دوره فرهنگ‌نویسی نشسته‌اند. او ادامه می‌دهد: در ایران زمینه‌های فرهنگ‌نویسی بیشتر متکی بر جنبه‌های فردی است تا گروهی. در حالی که برخلاف ما در همه جای دنیا کار فرهنگ‌نویسی به‌وسیله گروه‌های متخصص انجام می‌شود. کتاب‌هایی چون «المنجد»، «لاروس»، «بریتانیکا» و... حاصل کارهای گروهی در کشورهای خارجی بوده‌اند، اما در ایران کار گروهی آن طور که باید انجام نمی‌شود و بسیاری از واژه‌ها تعریف نمی‌شود.
به‌عنوان مثال در فرهنگ معروف «معین» بسیاری از مدخل‌ها درست تعریف نشده یا ناقص تعریف شده است که این نقصان ناشی از نبود کار گروهی تلقی می‌شود. البته فرهنگ های بعد از معین نیز به تبع این فرهنگ، این نقص را ادامه دادند. از دیگر مشکلات فرهنگ‌نویسی در ایران روزآمد نکردن فرهنگ‌ها بعد از گذشت سال‌هاست. وی می‌افزاید: در این باره نیز میان فرهنگهای ما و دیگر کشورها تفاوت هست، زیرا فرهنگهای غربی مانند «آمریکانا» به طور مشخص هر ساله مورد تجدید چاپ و بازنگری واقع می‌شوند و از آنجایی که بار معنایی لغات سال به سال دستخوش تغییر می‌شود، این تحولات هر سال در فرهنگ‌ها لحاظ می‌شود. به این معنی که تعاریف پیشین، حذف و تعریف‌های تازهتری جایگزین آنها می‌شود. در صورتی که در ایران چنین اتفاقی نمی‌افتد.
فرهنگ‌نویسی آکادمیک نشده است
عبدالعلی دستغیب، پژوهشگر ادبی نیز معتقد است: من دوره معاصر را برهه درخشانی برای فرهنگ‌نویسی می‌دانم زیرا وضعیت فرهنگ‌نویسی از صدسال گذشته تاکنون فرازهای چشمگیری داشته است.
به طوری که ناظم‌الاطباء نفیسی، فرهنگ معین، دهخدا، عمید و... مصداق این ادعا به شمار می‌روند. البته فرهنگ لغات فارسی، لغت واژه‌های فارسی ابوالحسن نجفی و لغتنامه کاربردی عامیانه نیز در ردیف آثار خوب به شمار می‌روند، هر چند فرهنگ لغات و دایره‌المعارف نیازمند ویرایش است. البته لغتنامه «دهخدا» نیز در چاپ اول اشکالاتی داشت که بعدها به همت گروهی متخصص در چاپهای بعدی مرتفع شد. ضمن اینکه بخش «اعلام» در دهخدا اشکال‌های زیادی داشت و نمی‌دانم این اشکال‌ها هم بعدها رفع شد یا نه. در کنار این مشکل نکات جغرافیایی فرهنگ و شرح اندیشه افکار حافظ، سعدی و... به شکل ساده و دبیرستانی توضیح داده شده است. البته فرهنگ دهخدا در این زمینه قوی‌تر است که شواهدش از نظر نثر و نظم فراوان است و حتی سیر تطور لغات را هم نشان داده است که مثلا وضعیت شعر در دوره سعدی و حافظ چگونه بوده است. وی می‌گوید: تصور میکنم وجود چنین مشکلاتی در فرهنگ معین به این خاطر است که کار به شکل انفرادی انجام شده است. در عین حال امروز همان اشکالات معین در فرهنگ سخن نیز هست. هر چند این فرهنگ به همت گروهی متخصص نوشته شده، ولی کم و بیش سهل‌انگاری در آن به چشم می‌خورد. دستغیب با اشاره به اینکه ورود رشته فرهنگ‌نویسی به دانشگاه، بعید و آرزویی دور از ذهن است، اضافه می‌کند: شاید اگر نسبت به نهادینه شدن این مساله تلاش چندانی صورت نمی‌گیرد به این خاطر است که دیگر چهره‌های برجسته‌ای چون دکتر معین، دهخدا، دکتر پرویز ناتل خانلری و... در بین ما نیستند تا جزئیات این عرصه را به نسل‌های بعدی بیاموزند، در واقع استاد مجرب و با سابقه در این زمینه وجود ندارد. این درحالی است که دانشگاه تهران در دوره‌ای توانست به مدد وجود این استادان، کارنامه پرباری ارائه دهد، آن هم با وجود شخصیت‌هایی نظیر دکتر خانلری، دکتر زرین‌کوب، دکتر همایی و دکتر فروزانفر که مدرک دکترای خود را از دانشگاه تهران دریافت کرده‌اند اما متاسفانه استادانی که حتی مدرک کارشناسی ارشد دارند، نمی‌توانند از روی گلستان درست و بی‌نقص بخوانند. متاسفانه امروز دانشگاه‌های ما دچار آسیب کمیت شده است. وی تاکید می‌کند: در حال حاضر افرادی چون دکتر جعفر موید شیرازی و دکترجلال خالقی مطلق در خارج از کشور نزدیک به 25 سال است که روی فرهنگنامه یا دانشنامه‌های مختلف کار می‌کنند.
هنوز در ابتدای راهیم
پرویز رجبی از دیگر پژوهشگران و مورخانی است که اعتقاد دارد: ما در ایران با فرهنگ‌نویسی به شکل الفبایی مواجه هستیم. بویژه در زمینه شعر که غزل‌ها در فرهنگنامه از انتها به ابتدا، الفبایی مرتب می‌شوند. با این حال نباید از نظر دور داشت که در زمینه فرهنگ‌نویسی هنوز در ابتدای راه هستیم. البته در این عرصه با گذشت سال‌ها همچنان مدیون مرد بزرگی چون دکترمحمد معین هستیم. هر چند در این فرهنگ هنوز میان کلمات ترک و مغولی تفاوتی به چشم نمی‌خورد و معین عملا کاری در این زمینه انجام نداده است. وی می‌افزاید: به‌عنوان مثال من در حال حاضر به خواندن تاریخ جهانگشای عطاملک جوینی مشغولم، ولی چهار واژه مشکل را نمی‌توانم با رجوع به فرهنگ معین دریابم، مثل «یوسون»که اصلا در این لغتنامه وجود ندارد. متاسفانه در ایران شیوه کار این‌طور است که لغات ساده متون کهن به‌وسیله استادان بزرگ معنا می‌شود، ولی ابهامات در این آثار به قوت خود باقی می‌ماند. رجبی ادامه می‌دهد: جالب اینجاست که یکی از استادان نامدار ادب فارسی در انتهای کتاب خود واژه‌هایی را معنا کرده که یک محصل دبیرستانی هم معنای آنها را می‌داند و از کنار واژه‌های دشوار به آسانی می‌گذرد. نکته اینجاست که سال‌ها پیش یک فرهنگ آلمانی به فارسی، نوشته «بزرگ علوی» منتشر شد که تا سال‌های اخیر مورد مراجعه من بوده است ولی متاسفانه مطالبی که در این فرهنگ یافت می‌شود را نمی‌توانیم در فرهنگ معین يا دهخدا بیابیم. حتی فرهنگ‌نویسی به نام اشتاین گاس، صدسال پیش یک فرهنگ انگلیسی- فارسی تالیف کرد که همچنان در ردیف بهترین فرهنگ‌هاست. وی می‌گوید: به هر حال کار گروهی در ایران موفق نیست. شاید به این خاطر که در کار گروهی مثل فرهنگ‌نویسی بلافاصله به جای هر چیز، سلایق شخصی اعمال می‌شود. به نظرم حتی اختصاص دادن یک واحد به فرهنگ‌نویسی مغتنم است اما باید در نظر بگیریم که استادان این فن هم اندک هستند. من فکر میکنم استادان دانشگاه‌ها «نمی‌دانم» را باید بیاموزند. وقتی گفتن و شهامت به زبان آوردن این جمله برایشان آسان شد آن وقت عرصه برای فراگیری بیشتر باز می‌شود. خود من چندی پیش برای سخنرانی به جایی رفته بودم و در پاسخ به حدود 10سوال گفتم، نمی‌دانم. اشکالی هم ندارد زیرا به نظرم استاد واقعی کسی است که این كمله را در ندانستن یک مطلب اعتراف کند.
حجم فرهنگ معین کاهش یابد
حسن انوشه نیز معتقد است: اگر بخواهیم به فرهنگ جامع و کامل معاصر اشاره کنیم مسلما فرهنگ «سخن» به کوشش دکتر حسن انوری در ردیف آنها خواهد بود. دلیل این انتخاب نیز روزآمدبودن آن است. متاسفانه فرهنگ‌هایی مانند «معین» بعد از گذشت 50 سال هنوز تغییری نکرده است. در حالی که زنده‌یاد معین هنگام تالیف فرهنگ معین در قسمت اعلام، خطاهایی داشته است، علاوه بر این اصطلاحات موجود در این فرهنگ نیز کهنه شده است، اما از حق نباید گذشت که صرف‌نظر از این نواقص، فرهنگ معین یکی از معتبرترین فرهنگ‌ها به شمار می‌رود و در واقع یکی از نامدارترین فرهنگهای ایرانی است. براین اساس می‌توان به فرهنگ «دهخدا» نیز اشاره کرد. این فرهنگ دارای ارزش تاریخی است اما پاره‌ای ایرادها به آن وارد است. یکی از این اشکالات هم این است که لغتنامه دهخدا از داشتن اعلام بی‌بهره است، انوشه با اشاره به حجم زیاد فرهنگ معین اضافه می‌کند: فکر میکنم باید از حجم فرهنگ معین چیزی در حدود یک سوم را کاهش داد، بویژه آن بخش که شامل افعال مرکب می‌شود. در کنار اینها اگر فرهنگ‌نویسی به‌عنوان گرایش مستقل در کرسی دانشگاه‌ها وارد شود، می‌تواند تاثیرات بسزایی در برداشته باشد، مشروط بر اینکه کارشناسانی در زمینه فرهنگ‌نویسی پرورش داده شوند و همچنین در زمینه واژه‌نامه متخصصانی تربیت شوند. با این وجود من ضعف چندانی در فرهنگ‌نویسی مشاهده نمی‌کنم، شاید به این خاطر که شخصیت‌های برجسته‌ای چون عمید، دهخدا و معین کارهای ارزنده‌ای در زمینه تدوین و نگارش فرهنگ‌ها انجام داده‌اند. وی ادامه می‌دهد: فقط باید این فرهنگ‌ها به‌روز شود بی‌آنکه زحمات شخصیت‌هایی چون «عمید»، «دهخدا»، «معین» و... نادیده گرفته شود.
دهخدا، برترین آبشخور فرهنگ‌نویسی
دکتر میرجلال‌الدین کزازی، مولف و محقق ادبی نیز در این‌باره معتقد است: فرهنگ‌نویسی پیشینه کهن در تاریخ ادب ایران دارد. ما به فرهنگ‌هایی مانند لغت فرس اسدی برمی‌خوریم که چندین سده پیش نوشته شده یا فرهنگهای ویژه در تاریخ ادب ایران اما این پیشینه فرهنگ‌نویسی در ایران پایدار نمانده و با درنگ و گسست‌هایی روبه‌رو بوده است. در این چند سال انگیختگی و پویایی در زمینه دانشنامه‌نویسی و فرهنگ‌نویسی در ایران پدید آمده است که نمونه‌های شناخته شده‌ای دارد که نیاز به یاد کردن من نیست. به‌طور کلی من به شخصه اگر نیازی به فرهنگ واژگان داشته باشم از لغتنامه دهخدا بهره می‌برم چون این لغتنامه بیشتر به کار پژوهش‌های من می‌آید. ویژگی‌اش هم این است که نمونه‌های زیادی برای واژه‌هایی که عنوان کرده به دست می‌دهد، البته این نمونه‌ها با زمان‌مندی بسامان تاریخی است. از این رو به پاس این ویژگی در «دهخدا» اگر نیاز داشته باشم از آن استفاده میکنم، اما این به معنای ناکارآمدی فرهنگهای دیگر نیست. وی معتقد است: فرهنگهای دیگر مثل فرهنگ «معین» آوازه یافته‌اند. در این فرهنگ نمونه‌ها نیامده و واژگان در آن دیده می‌شود یا فرهنگ چند جلدی سخن که به تازگی از چاپ درآمده از دید شمار واژگان از دیگر فرهنگ‌ها گرانسنگ‌تر است و واژه‌های نوتری را در برمی‌گیرد. کزازی اضافه می‌کند: به هر روی فرهنگ‌ها باید به‌روز شوند، به همان‌سان که دانشنامه‌ها. از این رو است که در جهان افزوده‌هایی بعد از چند سال به دانشنامه‌ها می‌پیوندد با آنچه در سال‌های گذشته نبوده را در بر‌گیرد. راست این است که ما در زبان پارسی، فرهنگی که به شیوه دهخدا با آن پردامنگی پدید آمده باشد، نداریم. این سخن به آن معنا نیست که دهخدا واپسین تلاش در فرهنگ‌نویسی است. به گمان من باید بر این فرهنگ افزوده شود و بخش‌هایی از آن دگرگونی یابد، اما برترین آبشخور هنوز فرهنگ دهخداست. بی‌گمان آشنایی دانشجویان با فرهنگ‌نامه‌ها و شیوه پدید‌آمدن آنها سودمند است، ولی یک نکته و اینکه در فرهنگ‌نویسی یک تن به تنهایی نمی‌تواند فرهنگ بنویسد و فرهنگ در سرشت گروهی است، بویژه اگر فرهنگ فراگیر باشد. او می‌گوید: شاید کسی بگوید چطور دهخدا تنهایی به این امر دست یازید؟ دهخدا با آشنایی به متون فارسی، زندگانی خود را صرف فرهنگ کرد تا توانست لغتنامه دهخدا را تالیف کند، اما پس از او به شیوه گروهی کار کرده‌اند و گروه‌هایی کار دهخدا را پی گرفته‌اند، در مجموع فرهنگ‌نویسی نیاز به ساماندهی و برنامه‌‌ریزی دارد. ارسال نظر
پربیننده