ایگور پانکراتینکو*: نتایج نشست اخیر شورای همکاری کشورهای عرب خلیج فارس این امر را نشان داد که به دلیل عدم یکپارچگی دیدگاه‌ها در میان کشورهای عضو، سازمان امنیتی متشکل از این کشورها در قالب «ناتوی عربی» تشکیل نمی‌شود. از مدت‌ها قبل اینگونه برنامه‌ریزی شده بود که ملاقات رؤسای‌جمهور اعضای شورای همکاری کشورهای عرب خلیج‌فارس در دوحه از تاریخ 20 تا 21 دسامبر 2014 برگزار شود اما در واقع برای رؤسای بحرین، قطر، کویت، عمان، امارات عربی متحده و عربستان‌سعودی فقط 2 ساعت جهت گفت‌وگو کافی بود. با در نظر گرفتن تهدیدات خارجی برای سلطنت‌های عربی و تناقضات حساس بین اعضای این شورا، کوتاه بودن جلسه بین کشورهای عربی از ابتکارات سازمان‌دهندگان این اقدام نبود بلکه نشان‌دهنده این امر است که این شورا برای کشورهای عضو، به اتحادیه‌‌ای تشریفاتی تبدیل شده است. برخی کارشناسان عنوان می‌کنند اسناد امضا شده در این نشست مؤثر و مدون به نظر می‌آیند. در این اسناد تصمیم بر آن شد که ناوگان نیروی دریایی مشترک و فرماندهی نظامی واحد برای نیروهای مسلح متحد با استقرار مرکز فرماندهی در ریاض تشکیل شود. حتی درباره ایجاد پلیس واحد به توافق رسیدند. هدف آنان از امضای این اسناد ارتقای همکاری‌ها در جهت مبارزه با قاچاق مواد مخدر، سرقت مالی و جرائم کامپیوتری عنوان می‌شود. در این نشست قطر نیز برای حمایت از تقویت فضای وحدت در بین اعضا با متن بیانیه نهایی هم‌نظر شد. عمان تنها کشوری بود که آرامش را در این نشست برهم زد و اعلام کرد قصد ندارد در سال 2015 شرایط برگزاری نشست سالانه کشورهای عضو شورا را در کشور خود برای کشورهای عرب خلیج‌فارس فراهم کند. با این وجود، سکوت دیگر پادشاهان عرب به آن معنا بود که آنها برخورد خود را نسبت به ریاض براساس سنت‌های توطئه‌چینی عرب‌ها نشان می‌دهند که در این رابطه آغوش‌های گرم را گشوده اما چاقو را در پشت فرو می‌برند. طبق این سند، بحرین، قطر، کویت، عمان، امارات عربی متحده و عربستان‌سعودی گروهی را تشکیل می‌دهند که دارای 20 درصد از تولیدات نفت جهانی، بیش از 50 درصد ذخایر طلای سیاه و تقریبا 5/1 تریلیون دلار تولید ناخالص داخلی مشترک است. سران عرب درباره تأسیس ساختارهای نظامی و امنیتی مشترک نیز تبادل‌نظر کردند اما در واقع بین اعضای این سازمان هیچ نوع وحدت‌نظری وجود ندارد. روابط بین کشورهای مذکور مانند مبارزه مخفی با یکدیگر بوده که بعضا بازنده‌ها را از این مبارزه بیرون می‌کنند. دلهره اصلی آل‌سعود در این رابطه مسائل اصلی که ثبات داخلی اعضای شورای همکاری کشورهای عرب خلیج‌فارس به آن وابسته است عبارتند از: روابط با ایران و اگر دقیق‌تر بگوییم برخورد با «احیای شیعه» که خاور نزدیک و خاورمیانه را در برگرفته و همچنین مشکلات مرتبط با «اسلام سیاسی» از سوی گروه‌هایی مانند «اخوان‌المسلمین»، «حماس فلسطین» و همچنین گروه‌های افراط‌گرای گوناگون از داعش گرفته تا شورشیان سوریه و طالبان پاکستانی است. با این حال به نظر تحلیلگران مسائل سیاسی، همه مباحث پیرامون «ناتوی عربی» و به‌اصطلاح خودشان «اتحادیه مقدس» به جایی نمی‌رسد و اسناد مربوط که به امضا رسیده تنها به عنوان پروتکل‌هایی درباره نیت‌هایی که امضاکنندگان آن به هیچ چیز متعهد نیستند، باقی می‌ماند. در میان‌مدت چنین استراتژی‌ای که به نفع همه کشورهای عنوان شده باشد، طراحی و تصویب نمی‌شود زیرا کشورهای عرب خلیج فارس در حال حاضر مشغول مساله دیگری هستند که مبارزه با ادعا‌های عربستان‌سعودی برای رهبری مطلق چه در شورای همکاری کشورهای عرب خلیج فارس و چه در همه خاور نزدیک و خاورمیانه است. به نظر سازمان‌دهندگان جلسه مذکور، برگزاری نشست این شورا در پایتخت قطر به معنای «آشتی» ریاست این کشور با «برادران ارشد» خود یعنی عربستان و امارات است. در این رابطه پس از تعارضی که میان 2 کشور به‌خاطر حمایت امیر قطر از اخوان‌المسلمین مصر و حماس فلسطین صورت گرفت، این نشست به نوعی «آشتی» کاملا رسمی دوحه و ریاض تلقی می‌شود. در این باره امیر قطر بیانیه رسمی نهایی را نسبت به مصر امضا کرد و علاوه بر این، یک روز قبل از افتتاحیه نشست دوحه به وسیله میانجیگری فرستاده ویژه پادشاه سعودی در «قاهره»، السیسی رئیس‌جمهور مصر با سفیر قطر ملاقات کرد. با این حال تقریبا بلافاصله پس از اتمام این مراسم، نمایندگان رسمی امیر قطر روشن ساختند که ملاقات مذکور و سند نهایی که در دوحه مورد امضا قرار گرفت، تعهدآور نیست. امارات عربی متحده قبل از حمله اسرائیل در تابستان 2014 علیه غزه، گام بی‌سابقه‌ای را برداشت و به تل‌آویو قول داد اگر طی این عملیات حماس در نوار غزه نابود شود، از عملیات اسرائیل حمایت مالی می‌کند. امارات همزمان از قطر می‌خواست از هرگونه حمایت از این گروه دست بکشد و در نتیجه، حماس تنها ماند. علاوه براین، ریاست قطر در حال حاضر به طور فعال سعی دارد تا روابط خود را با ایران دوباره برقرار کند که این مساله بیش از همه باعث خشم ریاض می‌شود. این مساله که امارات و عربستان نسبت به مصر و حماس مواضع مشابهی دارند، به هیچ‌وجه به آن معنا نیست که روابط دوجانبه این کشورها ثبات دارد.
*کارشناس سیاسی روس