رانت پنهان

درباره میلیاردی‌های سینمای ایران رانت پنهان خوشبختانه سال جدید با رویدادی خوش برای سینمای ایران آغاز شد. فروش میلیاردی فیلم «اخراجی‌ها-2»، با هر دیدگاه و از هر منظر، رویدادی خجسته و مبارک است. صرف نظر از کیفیت فیلم و ارزش‌ها یا نقاط ضعف آن، (که مسلماً کم هم نیستند) فروش هر فیلم ایرانی، برای سینمای ما مغتنم است. این اتفاق نشان می‌دهد که پتانسیل سینمای ایران بسیار بیش از آن است که پیش‌تر تصور می‌رفت! ضعف ها، بی‌مایگی‌ها و کمبود جذابیت فیلم‌ها برای تماشاگران، به اضافه عدم برنامه ریزی درست و اتخاذ روش‌های غلط اکران به دلیل عدم آگاهی از علمی به نام «چگونگی، باید‌ها و نباید‌ها و ریزه کاری‌های پخش فیلم»، سال‌هاست که آفت جان سینمای ما شده است! فیلم‌ها را به نابودی می‌کشاند، تهیه‌کنندگان و اهالی سینما را گرفتار مشکلات مالی و ورشکستگی می‌کند، رابطه تماشاگران با سینمای ملی را تخریب می‌کند، زمینه و امکان ساخته شدن فیلم‌های خوب را به بهانه عدم فروش از بین می‌برد و در نهایت باعث رواج این دروغ بزرگ می‌شود که «سینمای ایران ظرفیت رشد و تعالی ندارد»! اما فروش بالاتر از 200میلیون تومان یک فیلم در روز، نوید آن را می‌دهد که می‌توان – و باید – به این سینما و سازندگان و آفرینندگان آن اهمیت و توجه بیشتری مبذول داشت! اما وقتی این میزان فروش و اقبال عمومی متوجه فیلمی مانند«اخراجی‌ها» (چه یک و چه دو) می‌شود، درس‌های دیگری را نیز به دنبال دارد. این درس‌ها بسیار گسترده، مهم و برای آینده سینمای ایران بسیار حیاتی‌اند و البته مجال و مکان بسیار بیشتری را برای بررسی و مطالعه و آموزش طلب می‌کنند. اما اجمالاً - و فقط برای طرح موضوع – می‌توان به چند نکته اشاره کرد: نگاهی اجمالی به فیلم‌های پرفروش چند ساله اخیر (اخراجی ها، مارمولک، لیلی با من است و حتی آتش‌بس) یک ویژگی مشترک را در این آثار برملا می‌کند: همه این فیلم‌ها از نوعی «رانت پنهان» استفاده کرده‌اند! رانت نزدیک شدن به خط قرمز‌ها! از زمان فیلم پرفروش« عروس» ساخته بهروز افخمی، این نوع رانت، صاحبان خود را ثروتمند کرده است! قبل از فیلم عروس، حتی یک کلوزآپ ساده از یک هنرپیشه زن که کمی آرایش داشت، ممنوع بود و بازبینان ارشاد، این تصاویر را از فیلم‌ها حذف می‌کردند. نمونه‌های زیادی از چنین ممیزی در خاطرات فیلمسازان آن دوره وجود دارد و خود من در فیلم‌های «شناسایی»، «ترنج» و «عشق و مرگ» ناچار به حذف نماهای زیادی از بازیگرانم (که حتی آرایش زیادی هم نداشته‌اند) شده‌ام. اما فیلم«عروس» به یکباره، با استفاده از رانتی ویژه، ده‌ها نمای بسته از چهره هنرپیشه خود، با آرایش غلیظ عروسی به نمایش گذاشت و تماشاگران متحیر را گروه گروه به سینماها کشاند! از آن پس رانت پنهان به مانند «هدیه‌ای ویژه» به برخی فیلمسازان نور چشمی تقدیم شد و آنها توانستند، ناگفته‌ها را بگویند و نادیده‌ها را نمایش دهند! و با استفاده از این رانت ویژه، فیلم‌های پرفروش و موفقی بسازند. اما این فریبی است که نباید ما را گول بزند؛ این درست به مانند زمانی است که به دلایل مختلف (یا به علت احتکار) مثلا گوجه فرنگی در بازار نایاب می‌شود و این کمبود مدتی به درازا بکشد، مسلماً پارتی‌های اول و دوم گوجه فرنگی به سرعت و با قیمت‌های سرسام آور به فروش می‌روند و پول خوبی به جیب محتکرین می‌ریزند، اما این بازی را نمی‌توان زیاد ادامه داد، چون ذات بازار تمایل به تعادل دارد و بالاخره به نقطه تعادل می‌رسد. رانت پنهان هم نباید ما را گول بزند، چون دلیل طبیعی و واقعی برای فروش فیلم‌ها نیست. مادامی که بشود بازار را در زمینه‌ای حریص و گرسنه نگاه داشت، گاهگاهی می‌شود چنین برداشت‌های غیرطبیعی از موقعیت کرد، اما این روش گذشته از اینکه غیر منصفانه و ناجوانمردانه است (هم نسبت به همکاران و هم نسبت به تماشاگران)، موقتی هم هست و نباید به آن به عنوان یک روش پایدار و درست و همیشگی نگاه کرد. باید روش‌های درست، شرافتمندانه و پایدار را جست‌وجو و به آنها عمل کرد.اما این فروش میلیاردی (گذشته از نحوه رسیدن به آن) همانطور که پیش‌تر گفتم خجسته و مبارک است. به این دلیل که نشان داد پتانسیل و توان سینمای ما بسیار گسترده است. حالا اینکه چطور از این پتانسیل و توان بالقوه، استفاده یا سوء‌استفاده کنیم، به عملکرد‌های ما در آینده بستگی دارد. باز هم در این زمینه صحبت خواهیم کرد.