محمدمهدی جعفری*: عربستان‌سعودی در چند دهه اخیر بویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران با اعتراض‌های گسترده شیعیان این کشور مواجه شده است. این اعتراض‌ها در برهه‌هایی توانسته است فشارهای زیادی را بر آل‌سعود وارد کند و در برهه‌های دیگر سرکوب شده است. با شروع موج بیداری اسلامی و پیروزی مردم تونس، مصر، یمن و.. شیعیان منطقه الشرقیه نیز خود را در برابر نقطه عطفی دیدند که می‌توانند از طریق شرایط به وجود آمده احقاق حق کنند اما با وجود گذشت 3 سال از شروع موج بیداری اسلامی، شیعیان عربستان به دلیل سرکوب‌های شدید آل‌سعود تاکنون نتوانسته‌اند به اهداف خود جامه عمل بپوشانند البته کاملاً مشخص است این کشور می‌تواند درگیر قیامی فراگیر شود، بویژه پس از اینکه حوثی‌های یمن توانستند تحرکات موفقیت‌آمیزی را در یمن انجام دهند.
موقعیت شیعیان
شیعیان عربستان که در شهرهای القطیف، ظهران، العوامیه، الاحساء و حاشیه مدینه ساکن هستند، حدود 16 درصد از جمعیت 24 میلیونی عربستان را تشکیل می‌دهند. این تعداد در کنار زیدی‌ها و همچنین اسماعیلی‌ها و علوی‌ها درحدود 22 درصد از جمعیت کل عربستان را شکل می‌دهند بنابراین از جمعیت 24 میلیونی عربستان، حدود 7 میلیون زیدی، علوی، اسماعیلی و شیعه هستند که روی‌هم‌رفته رقم بالایی است. از این تعداد، نزدیک به 5 میلیون شیعه دوازده‌امامی و بقیه زیدی، علوی و اسماعیلی هستند. منطقه «الشرقیه» در عربستان که شامل «القطیف و الاحساء» است مرکز اصلی شیعیان عربستان است. این منطقه براساس آمار سال 2010 میلادی بزرگ‌ترین منطقه عربستان بوده و بیشترین ذخایر نفت جهان نیز در همین منطقه واقع شده است. از جمله مطالبات شیعیان عربستان همواره به رسمیت شناخته شدن تشیع بوده است. وهابیون آنها را به دلیل توسل به اهلبیت(ع)، رافضی، کافر، مرتد و مجوس میدانند. «شیخ عبدالله ابن جبرین» یکی از اعضای شورای علمای ارشد میگوید: «گوشت گوسفند ذبح‌شده توسط یک رافضی (یک فرد شیعه) حلال نیست، چراکه رافضیها همگی از مشرکانند». برابر این دیدگاه، شیعیان حتی در جایگاهی نازلتر از مسیحیان و یهودیان قرار می‌گیرند، چراکه مسیحیان و یهودیان برابر این دیدگاه یکتاپرستند و شیعیان بدعتگذار و مرتد! درست از همین رو است که برخی وهابیون خون و مال شیعیان را مباح میدانند. دانشآموزان شیعه در مدارس ملزم به فراگیری اصول و تعالیم وهابیت هستند؛ تعالیمی که تشیع را فرقهای مرتد میداند. در گزارش کمیته بین‌المللی حقوق بشر وکلای مینهسوتا که در سال 1996 منتشر شد در توصیف این فضا آمده است: «الشرقیه یکی از فقیرترین مناطق عربستان‌سعودی است. دولت هزینههای کمتری را برای اجرای پروژههای عمرانی، جادهها، بهداشت و آموزش در استان شرقی در مقایسه با مناطق دیگر صرف کرده است... زاغهنشینی در این مناطق تا اوایل دهه 1980 همچنان متداول بوده و شهرها و مناطق شیعهنشین همچنان فاقد امکانات و تسهیلات مدرن بهداشتی و درمانی هستند که در شهرهایی چون ریاض و جده در دسترس است.» بررسی وضعیت شیعیان عربستان نشان‌دهنده این امر است که با وجود آنکه آنها در ثروتمندترین نقطه زمین ساکن هستند اما همواره از طرف مقامات آل‌سعود مورد ظلم و تبعیض قرار می‌گیرند.
قیام شیعیان عربستان
پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 شمسی شیعیان عربستان را بشدت تحت تأثیر قرار داد و امید آنها برای احقاق حق افزایش یافت. سازمان انقلاب اسلامی و جنبش مبلغان طلایهدار با رهبری «شیخ حسن الصفار» و «شیخ توفیق السیف» در قطیف شکل گرفت. شیخ الصفار در سال 1976 مجموعه خطابههایی درباره یاران حضرت علی(ع) یعنی افرادی چون حجر بن عدی، میثم تمار و مالک اشتر ایراد کرد و مقاومت و پایداری یاران امام را ستود. شیخ حسن الصفار در محرم سال 1979 تصویر اسلام انقلابی را برای شیعیان ترسیم کرد و اینگونه بود که کمکم قیامی فراتر از حد انتظارها شکل گرفت. کشتار زائران ایرانی در سال 1987 شرایط خاصی را در عربستان موجب شده بود. وقوع انفجاری در عربستان که در آن شماری از نظامیان آمریکایی کشته شده بودند نیز به ابزار فشاری علیه شیعیان تبدیل شد. از آن پس اگرچه با نوشتن درخواستها خطاب به حکام سعودی پیگیری مطالبات ادامه پیدا کرد و حتی به امضای توافقنامه در سال 1993 رسید اما آن خروش گذشته انقلابی به کنار رفت و وعدههای سعودی نیز آن‌گونه که باید به سرانجام نرسید. پایبند نماندن سعودیها به وعدههایشان برخی شیعیان را به بازنگری از شیوه مداراگونه با رژیم سعودی کشاند به‌گونه‌ای که جریان حزب‌الله در عربستان از سوی مردم مورد توجه و اقبال بیشتری نسبت به سایر احزاب قرار گرفت.
*کارشناس جهان عرب در اندیشکده تبیین