حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی*:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ
قُل ْلَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (109) قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحى إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَه رَبِّهِ أَحَداً (110)
ادامه آیه 109
در یادداشت پیشین، بحث به تفسیر آیه 109 سوره مبارکه کهف رسید و اینک ادامه آن.
تمام‌ناشدنی بودن کلمات رب
«قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِمات ِرَبِّی» «پیامبر ما به مخاطبان قرآن بگو: اگر هرچه از جنس دریاست، همه دریاهای جهان، مرکب شوند تا کلمات پروردگار مرا بنویسند.«لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْتَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی» «نفد» و «تنفد» فعل از «نفاد» هستند و «نفاد» به معنای نیستی است. [مفردات: 817] دریاها فانی و تمام می‌شوند، پیش از آنکه کلمات پروردگار من تمام شود. یعنی آب‌ها تمام می‌شوند اما کلمات پروردگار من تمام نمی‌شوند زیرا تمام‌ناشدنی و نامحدود هستند.«و َلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً» اگر دریاهای دیگری مانند دریاهای پیشین به کمک آیند و آنها هم مرکب شوند، آنها نیز تمام می‌شوند اما کلمات پروردگار عالم ادامه دارد. در آیه 27 سوره مبارکه لقمان هم می‌فرماید: «وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَه أَقْلامٌوَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَه أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ الله؛ و اگر آنچه درخت در زمین است قلم باشد و دریا را هفت دریاى دیگر به یارى آید، کلمات خدا پایان نپذیرد.» منتها ما باید چشم دنیابین و ماده‌بین خود را کنار بگذاریم و بصیرت به حقیقت عالم- کلمات‌الله- پیدا کنیم، آنگاه معنای آیه را درمی‌یابیم که هیچ حدی برای کلمات‌الله نیست. و هر موجودی را که بشکافیم و درباره آن علم‌ورزی کنیم، باز عاجزیم که حقیقت آن را- چنانکه باید- کشف کنیم: «وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلاً» [اسراء: 85]
علم دینی
اما خداوند انسان را استعدادی بی‌پایان داده است و علم هم سفره گسترده الهی است، به این دلیل کشف حقایق عالَم، میسر ماست. و چون کلمات‌الله نامحدود هستند، حقیقت علم هم نامتناهی است، استعداد آدمی هم که محدود به حدی نیست، آنگاه می‌بینیم که انسان و علم او- اگر در گستره گیتی اندک است- اما تا کجا را می‌تواند کشف کند.
بنابراین حقیقت علم که کاشفیت است، کشف کلمات‌الله است، بدین‌سان ذات علم دینی است، زیرا معرفت الله است و اصلاً علم سکولار امکان ندارد، مگر اینکه موجودات مستقل پنداشته شوند و از بستر خود خارج شوند که در این صورت علم از بستر کاشفیت بیرون آمده و اصلاً علم نیست. یعنی همان خطایی که در دوره جدید رخ داده و علم را از کاشفیت کلمات‌الله به امری بی‌هویت تبدیل کرده که در چنبره تکنیک اسیر است و هدفی جز ارضای تمتعات مادی آدمی ندارد، زیرا همه توجه آن به زینت زمین و آسمان و زینت زندگی دنیوی است. بدتر اینکه علم مذکور را که در حقیقت علم نیست، مطلق گرفتند و جز آن را از دایره دانش خارج کردند، بدین‌سان تبدیل به زیانکارترین کارها شد که می‌بینیم.
گفتاری درباره آیات قرآن
آیات قرآن در عین حالی که با هم مرتبط هستند و در یک سوره؛ یک قالب متحد را می‌سازند که تحت هدف و محور و موضوع آن سوره جای می‌گیرند، در عین حال به صورت مستقل، معنا و اصول کلی‌ای را بیان می‌فرمایند که بر همه قرآن ناظر هستند و به این دلیل است که تفسیر قرآن به قرآن ممکن است. این حقیقت درباره آیه 109 کاملاً صدق می‌کند که هم بخشی از جمع‌بندی و نتیجه‌گیری سوره مبارکه کهف است و هم اصلی کلی را تبیین می‌فرماید که ناظر بر همه حقایق و معارف قرآن است که اگر همه دریاها مرکب شوند تا کلمات الهی را بنویسند، دریاها تمام می‌شوند اما کلمات خدا تمامی ندارند.
آیه 110
قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحى إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَه رَبِّهِ أَحَداً
ترجمه
بگو من هم مانند شما بشرى هستم که به من وحى مىشود که معبود شما معبودی یگانه است. پس هرکس به لقاى پروردگار خود امید دارد، باید کار شایسته کند و هیچ‌کس را در پرستش پروردگارش شریک نسازد.
2 جنبه پیامبر اکرم(ص)
آیه پایانی هم با «قُل» شروع می‌شود. این آیه همانند آیه پیشین بیان استدلالی است که خداوند به پیامبر خود آموخت تا مخاطبان قرآن را هدایت فرماید و با آن از کل سوره نتیجه گرفت: «إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحى إِلَیَّ» پیامبر خودشان را معرفی می‌فرمایند. اولاً من بشری چون شما هستم، ثانیاً به من وحی می‌شود. یعنی از جهت بشری همانند شما هستم اما از جهت اینکه با عالم غیب ارتباط دارم، با شما تفاوت دارم. همچنین من مامور از جانب خدا هستم و هرچه خدا به من بیاموزد، می‌دانم و هرچه را مصلحت بداند که به شما ابلاغ کنم، بیان می‌کنم. از جانب خودم سخنی نمی‌گویم: «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحى» [نجم: 4 ـ 3]
استدلال بر وحدانیت خدا
دوم درباره وحدانیت خداوند متعال استدلال فرمود: «أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ» من مبعوث شده‌ام تا نشان دهم که معبود شما؛ «الله» معبود یگانه است، نه این بت‌ها که شما از پیش خود ساخته‌اید و صرفا نام‌های بی‌معنی هستند.
معاد
سوم درباره معاد سخن گفت و آن را لقاء رب نامید: «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ»
نتیجه از مبنای سابق
بعد نتیجه گرفت و کل سوره را جمع‌بندی فرمود: «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً و َلا یُشْرِکْ بِعِبادَه رَبِّهِ أَحَداً» می‌خواهید که معاد برای شما؛ دیدار پروردگارتان باشد، نه عذاب؛ باید عمل صالح داشته باشید. عملی صالح؛ کرداری که اولاً طبق دستورات خدا و شریعت محمدی(ص) باشد، ثانیاً خالصانه فقط برای خدا باشد، یعنی مومنانه انجام شود و در آن شرک و ریا نباشد: «وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَه.. رَبِّهِ أَحَداً» پس راه رسیدن به مقاصد الله تنها عمل صالح است و عمل صالح هم عملی است که طبق دستور خدا باشد و خالصانه انجام شود و از هرگونه شرک آشکار و پنهان خالی شود.
پیوستگی اعتقاد و عمل
اما اینکه فرمود: «أَنَّما إلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ» نشان داد مبنای دین و عمل دینی؛ اعتقاد و باور قلبی به وحدانیت و یکتایی خداست. و اینکه فرمود: «وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَه.. رَبِّهِ أَحَداً» بیان داشت که وظیفه عملی مومنان بر مبنای اعتقاد به وحدانیت خداوند متعال؛ عمل موحدانه و بندگی خالصانه و خالی از شرک- آشکار و پنهان- است. همچنین آنگاه که فرمود: «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ» کسی که معاد را باور دارد و باور دارد که حقیقت معاد، دیدار خداست: «فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً» باید عمل صالح داشته باشد، نشان داد که مبنای کردار شایسته؛ اعتقاد قلبی به معاد است اما از «امید لقاء رب» سخن گفت، تا نشان دهد لقاءالله مقدور همگان نیست، بلکه امید است که گروهی از انسان‌ها به آن نائل شوند. [المیزان: 13/ 401]
استعداد انسان و راه شکوفایی آن
شروع کلام را هم با «إنَّما» حصر فرمود تا نشان دهد بشر چه استعداد شگرفی دارد که تا بی‌نهایت می‌تواند برود. به‌گونه‌ای که همه عالم وجود و همه کلمات الله در زیرسایه او قرار گیرند اما شرطش آن است که به قطع و یقین بداند: «أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ» و همه همتش لقاءالله باشد: «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ» و همه کردار و رفتار او شایسته و مبتنی بر دستورات خدا باشد: «فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً» در حالی که ایمانی تام وجودش را گرفته و در بندگی خدا، آلوده به هیچ شرکی نیست، بلکه خالصانه خدا را بندگی می‌کند: «وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَه رَبِّهِ أَحَداً». آیه نشان می‌دهد بشر- اعم از پیامبر خدا و دیگران- تا به خدا متصل نشوند، چیزی نیستند و کاری نمی‌توانند بکنند. یعنی همان جلوه ولایت حق الهی را به زبانی دیگر بیان می‌فرماید. از هیچ موجودی کاری ساخته نیست، مگر اینکه خدا بخواهد و وسیله را در اختیار او قرار دهد: «وَ آتَیْناهُ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ سَبَباً» [کهف: 84] پیامبر خدا به وحی الهی متمسک است و ما به ایمان خالصانه و عمل صالح. توسل به اهل بیت عصمت و طهارت هم بخشی از ایمان خالصانه است. پس اهداف ما را تنها خدا تعیین می‌کند و تنها او ما را به اهداف الهی و هدف و مقصد نهایی یعنی لقاءالله می‌رساند، منتها ما باید با مرکب ایمان خالصانه در مسیر عمل صالح برویم تا ما را به مقصد برساند.
بیداری
نکته دیگری که مشخص می‌شود، در جای خود اثبات شده است که پیامبر اکرم(ص) اصل وجود است. «لَوْلَاکَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاک» [بحارالانوار: 16/406] و «لَوْلَاکَ لَمَا خَلَقْتُ آدَم» [همان: 40/20] و اگر ما گام در راه ایشان بگذاریم، فرزندان روحانی ایشان هستیم: «أَنَا وَ عَلِیٌ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّه» [عیون اخبار الرضا: 2/85] و از آن حضرت ارث می‌بریم و می‌توانیم به مقالات عالیه علمی و عملی برسیم و این است که می‌فرمایند: این آیه ما را بیدار می‌کند.
مقام احدیت
قرآن دریایی عمیق است که هیچش کناره نیست و معانی فراوانی در آیات آن جمع است. آنچه در تفسیر آیه بیان شد که «أحداً» به این معناست که «هیچ‌کس را در عبادت خدا شریک نسازد» تفسیر درستی است اما تفسیر عمیق‌تر آن است که اهل معرفت می‌گویند که حق از حیث احدیت عبادت نمی‌شود بلکه «رب» از حیث ربوبیت پرستش می‌شود زیرا مقام احدیت معروف و مشهود کسی نیست تا عبادت شود. [رحمه من الرحمن: 3/38]
* امام جمعه شمیرانات