علی آهنگر: فلسطین ناحیتی است با کشت و برز و میوه‌ها و خواسته و مردم بسیار. رمله، قصبه فلسطین است؛ جایی است با نعمت و شهری بزرگ است.
(حدودالعالم من‌المشرق الی‌المغرب، 372 هجری، طهرانی، ص 100)
«فلسطین، فلسطین از نهر تا بحر است؛ نه حتی یک وجب کمتر.» بیش از 3 سال می‌گذرد از روزی که مقام عظمای ولایت در پنجمین اجلاس بین‌المللی حمایت از انتفاضه فلسطین و در جمع سفرا، رؤسای مجالس کشورهای مسلمان، فرهیختگان و علمای کشورهای مختلف جهان و شخصیت‌های برجسته کشورهای اسلامی، با بیانی که زینت‌بخش صدر کلام شد و در ابتدا وصفش رفت دریچه‌ای نو به دنیای جغرافیای تاریخی گشودند. تعبیر «از نهر تا بحر» عنایت مستقیمی است به جغرافیای تاریخی فلسطین و این موهبتی است ارزشمند تا پژوهندگان این رشته از آن بهره جویند و رشته جغرافیای تاریخی را در معرض دیدها و توجهات قرار دهند. از آن مهم‌تر اینکه به جزئیات این بیان گرامی پرداخته و جغرافیای تاریخی فلسطین را با شرح و بسط بیشتر ارائه کنند. جغرافیای تاریخی، به باور نگارنده، سرگذشت زمین است در گذر زمان. یا چنانکه می‌گویند: بازسازی محیط‌های گذشته به شیوه بررسی سلسله وقایع. (نقل از کتاب ماه تاریخ، جغرافیا، شماره 193) یا چنانکه در دایره..المعارف بریتانیکا آمده است: شرح تغییرات عوامل جغرافیایی است در طول زمان. (جلد دهم، ذیل کلمه جغرافیا)
جغرافیای تاریخی، تعریفش هر چه باشد، نگاهش به گذشته است؛ گذشته یک سرزمین و یک ناحیه. اینکه چه بوده است و چه شده است و حاصلش این است که چشم‌ها را می‌گشاید و ذهن‌ها را به اندیشه وا‌می‌دارد. اما اهمیت یادآوری حقایق مربوط به جغرافیای تاریخی سرزمین فلسطین در روزگار حاضر که نقشه‌ها و توطئه‌های مختلفی در جریان است بیشتر می‌شود؛ از طرح تقسیم فلسطین میان رژیم غاصب اسرائیل و پادشاهی دست نشانده اردن گرفته تا طرح سعودی- یهودی معاوضه خفت‌بار قبله نخست مسلمانان با صحرای سینا و کوچاندن فلسطینیان به آنجا در جریان است و بویژه خطرناک‌ترین آنها که تحت عنوان یهودی‌سازی اراضی اشغالی توسط نتانیاهوی خبیث در حال شکل‌گیری است.
اسناد و استناداتی که در این مقاله در بازسازی محیط گذشته فلسطین براساس سلسله وقایع و شرح تغییرات عوامل جغرافیایی آن در گذر زمان می‌آید، بخش کوچکی است از کتابی با نام جغرافیای تاریخی فلسطین که اگر خدای بزرگ یاری کند، نگارنده در حال پایان دادن تدوین آن است.
در اینجا ما می‌خواهیم به بازسازی محیط گذشته فلسطین بپردازیم؛ شرحی از عوامل جغرافیایی آن بدهیم تا سرگذشت این زمین را در گذر زمان بازنموده باشیم و برای این منظور از منابع و مآخذ معتبر جغرافیای تاریخی از قرن سوم به این سوی بهره می‌جوییم.
ابن خردادبه، آغازگر علم جغرافیای تاریخی، در سال 250 هجری، فلسطین را تحت عنوان یک «کوره» مطرح کرده و می‌گوید: «رمله مرکز فلسطین است». او بیت‌المقدس، مسجد ابراهیم (شهر الخلیل کنونی)، یافا، قیساریه، نابلس، عسقلان، غزه، و رفح را از جمله شهرهای فلسطین برمی‌شمرد. (المسالک و الممالک، بیروت، ص 78و79)
قدامه‌بن جعفر در سال 266ق، قیساریه، ارسون، یافا، عسقلان و غزه را از سواحل جند فلسطین (در کنار بحر مدیترانه) برمی‌شمرد. (الخراج، چاپ بغداد، ص 188) او در جایی دیگر ضمن اختصاص فصلی به ماجرای فتح فلسطین و ورود اسلام به آن سرزمین در سال‌های 16و 17 هجری، شهرهای غزه، سبسطیه، نابلس، لد، یبنی، عَمَواس، بیت جبرین، یافا، رفح، بیت‌المقدس و قیساریه را از جمله شهرهای فلسطین یاد می‌کند. (همان، ص 299تا300)
یعقوبی(ابن واضح) در سال 278 ق در تالیف ارزشمند خود البلدان از جند فلسطین سخن می‌گوید. او می‌نویسد: رمله شهر (مرکز) فلسطین است و اهل شهر مردمی به‌هم آمیخته از عرب و عجم؛ و اهل ذمه‌اش سامره‌اند. کوره‌های فلسطین عبارت است از: بیت‌المقدس، لد، عمواس، نابلس، سبسطیه و قیساریه که شهری است بر ساحل دریا (بحر مدیترانه) و از استوارترین شهرهای فلسطین بود و آخرین شهر آن ناحیه است که فتح شد. یبنا و یافا که بر ساحل دریاست؛ کوره بیت جبرین و بحیره میته (دریاچه زغر یا بحرالمیت در غرب اردن) و شهر عسقلان بر ساحل دریا و شهر غزه بر ساحل دریا که قبر هاشم ابن عبد مناف در آن واقع شده. مردمان فلسطین آمیختگانی از عرب و عجم و از لخم و جذام و عامله و کنده و قیس و کنانه‌اند. فتح فلسطین در سال 16 به انجام رسید و مبلغ خراج این جند فلسطین با آنچه ضیاع شده است به 300 هزار دینار می‌رسد.
کسی که از فلسطین به طرف مغرب آهنگ کند، از رمله به شهر یبنا رود، سپس به شهر عسقلان که بر ساحل دریاست، پس به شهر غزه که نیز بر ساحل است، سپس به رفح که آخر حوزه شام است، آنگاه به محلی که آن را شجرتین گویند و آن اول مرز مصر است وارد می‌شود. (البلدان، ترجمه آیتی، ص 107 تا 109)
ابن رسته در سال 290 ق، چون گذشتگان، شام را به 4 جند تقسیم می‌کند و می‌گوید: رمله مرکز فلسطین است. او در ادامه جند اردن، دمشق و قنسرین را از دیگر جندهای شام می‌خواند. (اعلاق‌النفیسه، بیروت، ص 107) او فصلی را به جند فلسطین اختصاص داده و در آنجا علاوه بر ذکر رمله به عنوان مرکز فلسطین، شهرهایی را که یعقوبی هم گفته جزو شهرهای فلسطین یاد می‌کند و حدود آنها را از ساحل بحر مدیترانه تا کنار نهر اردن (بحرالمیت) می‌داند. (همان، صص 228-229)
در باره مرز شرقی فلسطین که یعقوبی آن را دریاچه میته گفته و ابن رسته هم از آن نام می‌برد و قدامه هم به آن اشاره می‌کند، (چنانکه گفته شد)، مسعودی در قرن چهارم می‌گوید: این دریاچه که ارسطاطالیس و دیگران یاد کرده‌اند بحیره-المنتنه یا دریاچه اریحا و زغر است و ما آن را دیده‌ایم. رود اردن که از دریاچه طبریه سرچشمه دارد به این دریاچه می‌ریزد. (التنبیه‌و‌الاشراف، ترجمه پاینده، ص 69)
مسعودی همچنین رمله را چهارمین شهری می‌داند که در زمان اسلام ساخته شده است. (همان، ص 342)
او در جای دیگری غزه و فلسطین را از جمله زمین‌هایی می‌داند که عربان برگزیدند و در آن اقامت کرده‌اند. (مروج‌الذهب، ترجمه پاینده، ص 481)
ابن حوقل که از بزرگان جغرافیدان قرن چهارم است، می‌گوید: شهرهای بیت ابراهیم (الخلیل) و بیت‌المقدس از شهرهای فلسطین است و پایین‌تر از آن شهر نابلس قرار دارد و پس از آن دریاچه طبریه و نهر اردن که به دریاچه زغر می‌ریزد، واقع است. (صوره‌الارض، بیروت، ج1، ص 1669)
اصطخری، جغرافیدان بزرگ قرن چهارم و زاده شهر شیراز، کسی است که گفته‌هایش مانند پیشینیان همواره مستند است. او شام را سرزمینی می‌داند متشکل از 5 بخش و هر بخش را جند یا اردوگاه می‌خواند و می‌گوید: کوره شام شامل جند فلسطین، جند اردن، جند حمص، جند دمشق و جند قنسرین است. شام را سرزمینی می‌داند که از غرب به دریای مدیترانه، از شرق به سرزمین‌های حدود فرات، از شمال به سرزمین روم (ترکیه) و از جنوب به حدود بخشی از مصر متصل است. آنگاه در مورد جند فلسطین می‌گوید: فلسطین اولین جند از اجناد شام است که در قسمت غربی آن قرار دارد. طول مسافت فلسطین از رفح (شهرکی در غزه در ساحل بحر مدیترانه) تا اللجون (که نام بخشی است در شهر کرک در حاشیه شمال غربی اردن) برای سواران 2 روز راه است. و همچنین طول مسافت فلسطین از شهر یافا (که در ساحل بحر مدیترانه و در شمال غربی فلسطین قرار دارد) تا اریحا (که در ساحل نهر اردن در شرق فلسطین قرار دارد) 2 روز راه است.
اصطخری تاکید می‌کند: «مشخصات جغرافیایی فلسطین این است که گفتیم». (المسالک و الممالک، مصر، ص 43) او در ادامه نابلس، رمله، بیت‌المقدس، بیت‌لحم و مسجدابراهیم را از جمله شهرهای فلسطین برمی‌شمرد. اصطخری باز هم به‌طور مشخص و واضح‌تری می‌گوید: و اما حد فلسطین از ساحل دریا (بحر مدیترانه) از حد یافا آغاز می‌شود، ادامه می‌یابد به سمت رمله، سپس به سوی قدس، آنگاه به سمت اریحا، پس از آن به سوی زغر، سپس به سوی کوه‌های شراه و حدود شهر معان (که اکنون نام استانی است در اردن) خاتمه می‌یابد. (همان، ص 48)
تا اینجا خواندیم که شهر رمله پایتخت و مرکز فلسطین است اما یاقوت حموی روایت دیگری دارد. او که از رنج کودکی یتیم و برده‌ای فروخته شده در قرن هفتم (623 ق) به عزت و آوازه همه قرن‌ها می‌رسد، در کتاب پر ارجش معجم‌البلدان، فلسطین را بخشی از شام می‌داند، در حدود مصر اما خبر می‌دهد که پایتخت و مرکز آن بیت‌المقدس است. (معجم‌البلدان، بیروت، ج4، ص 274) معلوم می‌شود در قرن چهارم یا پیش از آن مرکزیت فلسطین از رمله به بیت‌المقدس انتقال پیدا می‌کند. او هم ضمن آنکه شهرهای عسقلان، رمله، غزه، ارسوف، قیساریه، نابلس، اریحا، یافا و بیت‌جبرین را از جمله شهرهای مشهور فلسطین برمی‌شمرد، در مورد حدود مرزی این سرزمین می‌گوید: شروع آن در رفح (جنوب غربی فلسطین در ساحل بحر مدیترانه) از ناحیه مصر است و آخر آن اللجون از ناحیه غور (اردن) و راس دیگر آن از یافا (شمال غربی فلسطین در ساحل بحر مدیترانه) است تا اریحا (در شمال شرقی فلسطین در ساحل نهر اردن). (همان)
سخن به درازا کشید اما بد نیست سری هم به شهاب‌الدین عبدالله خوافی بزنیم. حافظ ابرو، جغرافی‌نگار قرن نهم. او در کتاب معروفش جغرافیای حافظ ابرو می‌گوید: در حد (مرز) فلسطین از حدود شام، بحیره‌ای است نزدیک شهری که آن را زغر گویند و مصب (محلی که آب رودخانه وارد دریا می‌شود) نهر اردن است. (ص 143) او درباره نهر اردن می‌گوید: این نهر را نهر غورخوانند و نهر شریعه نیز خوانند.... می‌ریزد به بحیره طبریه و باز از بحیره طبریه بیرون می‌آید و... می‌ریزد به بحیره زغر (بحرالمیت).
این توضیحات حافظ ابرو به دقت مرز شرقی فلسطین را در نهر اردن مشخص می‌کند.
از مجموع مطالبی که تاکنون از منابع و مآخذ معتبر جغرافیای تاریخی از قرن سوم تا قرن نهم هجری آوردیم، آشکار می‌شود که فلسطین سرزمینی است در میانه 2 ساحل: ساحل شرقی آن نهر اردن و ساحل غربی آن بحر مدیترانه و به فرمایش رهبر فرزانه: « و نه حتی یک وجب کمتر».