به دنبال اعتراضات مردمی در تونس، مصر و دیگر کشورهای عربی، در مارس ۲۰۱۱میلادی؛ اعتراضات مخالفان حکومت سعودی از شهرهای احسا و قطیف به شهر ریاض، هم کشیده شد و حکومت سعودی در روز بعد از آن اعلام کرد از این پس هرگونه تظاهرات و تجمع اعتراض‌آمیز ممنوع است و در صورت تکرار، با برخورد شدید پلیس همراه خواهد بود. این امر نشان می‌دهد زمینه‌های زیادی برای تشدید اعتراضات در این کشور وجود دارد:
نخست اینکه حاکمیت آل‌سعود در عربستان‌سعودی با ایدئولوژی وهابی و خود را خادم حرمین شریفین نامیدن به دنبال مشروعیت مذهبی است و با شروع اعتراضات مردمی، از این ایدئولوژی برای سرکوب اعتراضات مردمی در این کشور استفاده می‌کند تا به‌وسیله فتاوای مفتی‌های وهابی، جلوی اعتراضات مردمی را در این کشور بگیرد. نکته جالب اینکه علمای درباری سعودی به حرام بودن تظاهرات مسالمت‌آمیز در این کشور حکم داده‌اند! اما به‌رغم پیوند و اشتراک منافع بین وهابیت و آل‌سعود، این وحدت و هماهنگی تنها در مواقع بحرانی و برای کوتاه‌مدت قابل دوام است.
در سال‌های اخیر اختلاف بین آل‌سعود و ایدئولوژی وهابی و سران سلفی این کشور بیش از هر عامل دیگری در فرایند نوسازی و عدم پایبندی رهبران سعودی به قوانین و آداب و شعائر اسلامی مؤثر بوده و قرائت سلفی از اسلام وهابی، به شکاف بین آل‌سعود و وهابیت دامن زده است و لذا می‌تواند به اعتراضات مردمی در این کشور ابعاد گسترده‌ای بدهد.
دومین زمینه در این باره به جنگ قدرت و یا جنگ پادشاهی در عربستان مربوط می‌شود. سیستم سیاسی معیوب و غیر دموکراتیک پادشاهی در عربستان به جنگ قدرت در این کشور دامن زده است. اساس ساختار قدرت در عربستان تمرکز امور در دست‌های فرزندان ذکور «ملک عبدالعزیز»، مؤسس کشور عربستان‌سعودی است. بر همین اساس مبنای حکومت در این کشور نیز انتقال قدرت از برادر بزرگ‌تر به برادر کوچک‌تر است. ملک عبدالعزیز وصیت کرده بود تا زمانی که فرزندانش زنده هستند، نوه‌هایش شاه نشوند.
در سال 2007 با تشکیل شورایعالی بیعت- شورایی ۳۵ نفره از فرزندان و نوادگان عبدالعزیز که مأموریت آن تضمین انتقال مسالمت‌آمیز قدرت از پادشاه به ولیعهد است ـ انتظار می‌رفت از جنگ قدرت در این کشور کاسته شود اما تحولات چند سال اخیر نشان می‌دهد بین شاهزادگان سعودی جنگ پنهانی برای قدرت وجود دارد که جز در دوران بعد از مرگ ملک عبدالله آشکار نخواهد شد.
سوم اینکه نبود سیستم شفاف قانونی در حوزه اقتصاد باعث شده است ثروت در این کشور در دست اقلیتی محدود از خاندان سعودی قرار بگیرد و این کشور را با ذخایر فراوان طبیعی به ملک شخصی شاهزاده‌های آل‌سعود تبدیل کند. عربستان‌سعودی عملاً در چنبره حدود 7000 شاهزاده زندانی است. در طول این دوران همواره شاهزاده‌ها بر مناصب مختلف این کشور تکیه زده‌اند. حدود 200 شاهزاده از خانواده‌های مختلف آل‌سعود مناصب کلیدی را در اختیار دارند و بیش از 6 هزار شاهزاده دیگر صاحب موقعیت‌های انحصاری در این کشورند و عملاً مملکت پهناور و ثروتمند عربستان را به‌صورت ملک شخصی خود درآورده و با الصاق دائمی واژه «سعودی» به این کشور، در طول بیش از 8 دهه گذشته، آنجا را دست‌به‌دست چرخانده و مردم این کشور را از شرکت در اداره امور خود محروم کرده‌اند.
پراکندگی جغرافیایی شیعیان حجاز
منشأ و سرآغاز قیام‌ها در عربستان از مناطق شیعه این کشور بوده است. این کشور با توجه به وجود منابع نفتی سرشار تاکنون توانسته است قیام‌های موجود در این کشور را سرکوب کند یا با پخش کردن پترودلارها از پیدایش جنبش‌های اعتراضی جلوگیری کند اما بیداری ملت‌ها در خاورمیانه باعث شده است تمام این سیاست‌های تشویقی و تنبیهی آل‌سعود اثر خود را از دست بدهند. هم‌اکنون تجمعات اعتراض‌آمیزی به‌صورت پراکنده در تمام مناطق این کشور به چشم می‌خورد و این یعنی همه نقاط کشور از استبداد رژیم حاکم رنج می‌برند ولی طبقه حاکم همه توان خود را برای جلوگیری از گسترش تظاهرات و سرکوب معترضان به کار گرفته است.
شیعیان عربستان‌سعودی به 3 دلیل اساسی از جایگاه مهمی برخوردارند:
نخست اینکه در منطقه‌ای نفتخیز سکونت و اشتغال دارند و میادین نفتی غوار و قطیف در حوزه مناطق شیعه‌نشین قرار گرفته است. میدان غوار بیش از 60 میلیارد بشکه (تقریباً 2 برابر کل ذخایر نفتی آمریکا) ذخیره قطعی نفت دارد و هزینه استخراج نفت از این منطقه کمتر از 3 دلار است.
*کارشناس جهان عرب در اندیشکده تبیین