آیت‌الله سیدهاشم بطحائی گلپایگانی: از جمله ویژگی‌های جامعه مدنی و به تعبیری متمدن؛ دارا بودن حجاب و عفاف است. حجاب و عفاف دو مقوله‌ای است که برای بشر باشخصیت و عزتمند از دیرزمان در تمام مناطق بافرهنگ دنیا، رایج و معمول بوده است زیرا حجاب و عفاف در حکم دیوار منزلی است که اموال و دارایی‌های صاحبان خانه را از دستبرد افراد و رهگذران یغماگر، مصون می‌دارد.
حجاب از حجب و به معنی پوشش است چنانکه حافظ می‌گوید:
«حجاب چهره جان می‌شود غبار تنم / خوشا دمی که از این چهره پرده برفکنم»
نگهبانان و دربانان را نیز حاحب می‌گویند برای آنکه آنها مانع از ورود افراد غیرمجاز به داخل خانه یا اداره می‌شوند و پوشش بانوان و نسوان را که مانع از مشاهده نامحرم از سروصورت آنها می‌شود نیز حجاب می‌نامند. بدیهی است اگر نگهبان برای خانه یا اداره‌ای نباشد به‌گونه‌ای می‌شود که «هر که خواهد گو بیا و هر که خواهد گو برو» و نسوان نیز اگر حجاب نداشته باشند منظر آنها محل تاخت و تاز چشمان بوالهوس قرار خواهد گرفت و بسا به امنیت آنها آسیب وارد شود و از نظر منش و شخصیت نیز از اعتباری برخوردار نخواهند بود. لازم به ذکر است که بانوان، ناموس خانواده محسوب می‌شوند و طبعاً غیرت که حسی حساس است به خود اجازه نمی‌دهد که نامحرمان، حریم خانواده را پایمال امیال نفسانی خود قرار دهند و از طرفی غیرت، ریشه در جان مردان باشرف دارد لذا در کلام پیامبر اکرم صلی‌الله علیه وآله آمده است که «الغیره.. من المرء ایمان» غیرت در مرد در حکم ایمان او محسوب می‌شود و ماهیت ایمانی و مردانگی اشخاص را تشکیل می‌دهد یعنی در صورتی که مردان نسبت به ناموس خود حساس بوده و آنها را به حفظ حجاب و دور نگه داشتن خود از نامحرمان سفارش کنند، نشان‌دهنده بنیاد ایمانی و قدرت مردانگی مردان خواهد بود و متقابلاً افراد سهل‌انگار و بی‌تفاوت، از لحاظ ایمان و مردانگی در نقص به سر می‌برند که می‌توان این تصور را در بیان امام صادق علیه‌السلام به‌خوبی ملاحظه کرد.
اسحاق بن جریر از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که فرمود: هرگاه مردی درباره خانواده‌اش در معرض غیرت قرار گرفت خداوند پرنده‌ای را بر خانه‌اش مبعوث می‌کند، آن پرنده ندا می‌دهد: ان الله غیور یحب کل غیور – خداوند غیرتمند است و هر غیرتمندی را دوست دارد، آنگاه اگر صاحب خانه غیرت به خرج داد و آن را بزرگ داشت او را بزرگ می‌دارد اگرنه از بام فرود می‌آید و بر سر او سقوط می‌کند و با بال‌های خود بر چشمانش می‌زند و پرواز می‌کند و... (کتاب وافی/ج22/ص762) و از قول رسول خدا صلی‌الله علیه وآله نیز روایت شده که فرمود: کان ابراهیم غیورا و انا اغیر منه وجدع الله انف من لا یغار من المومنین و المسلمین (همان/764) ابراهیم خلیل الرحمن مرد غیرتمندی بود و من از او غیرتمندترم و خداوند متعال قطع می‌کند بینی آن مرد مؤمن و مسلمانی را که غیرت ندارد. بنابراین اساس شخصیت و بنیاد ایمانی مردان در غیرت و حساسیت ناموسی آنها نهفته است.
در کنار واژه حجاب، عفاف به کار می‌رود، شاید بتوان گفت واژه عفاف از نظر مفهومی و مصداقی فراتر و جامع‌تر از حجاب است و نمای زیبایی از چهره واقعی انسان می‌باشد.
زن یا مرد عفیف از یک متانت و وقار ویژه‌ای برخوردار است که او را در جامعه ممتاز می‌کند. محققان واژه عفت را چنین معنی کرده‌اند که عبارت است از تجلی حالتی برای نفس انسانی که او را از غلبه شهوترانی و بوالهوسی بازمیدارد و عفیف کسی است که در این رابطه اهل مراقبت و مواظبت است (مفردات راغب/ص338) و در قرآن کریم نیز در 4 مورد به کار رفته که به این معنا است که عفیف، انسان وارسته‌ای است که منش و شخصیت و بزرگواری خود را در راه امیال نفسانی و هوسرانی از دست نمی‌دهد بلکه با یک کنترل و حاکمیت قوی بر نفس خود از این ایستگاه‌ها به‌خوبی عبور می‌کند.
یکی دیگر از موارد در رابطه سرپرستی اطفال یتیم است که می‌فرماید: وَمَن کَانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ (نساء/6) کسی که وضعیت مالی خوبی دارد از مصرف اموال یتیم خودداری کند و خدمتش را برای خدا انجام دهد و دیگری درباره تهیدستان و فقرا است که بزرگواری و عفت نفس، آنها را از تکدی و خفت‌نمایی خود بازمیدارد، چنانکه می‌فرماید: یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ (بقره/273) آنهایی که از حال اینان خبر ندارند؛ از عفت و متانت آنها خیال می‌کنند که آنان از ثروتمندان هستند. مورد دیگر در رابطه با زنان و مردانی است که به دلیل عدم تمکن قادر به ازدواج نیستند و طبعاً تحت فشار شهوت هستند و لذا می‌فرماید: وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لَا یَجِدُونَ نِکَاحًا حَتَّى یُغْنِیَهُمْ الله مِن فَضْلِهِ (نور/33) آنهایی که راه برای ازدواج نمی‌یابند، عفت و پاکدامنی پیشه کنند تا خداوند آنها را از فضل خود بی‌نیاز گرداند.
ضمنا در این آیه نوید می‌دهد که اگر دختر و پسری که در ازدواج با محرومیت مالی مواجه هستند، عفت و پاکدامنی به خرج دادند و حجاب و عفت خود را حفظ کردند و به دام گناه نیفتادند، خداوند متعال آنها را از این بن‌بست نجات می‌دهد و وعده الهی تخلف‌پذیر نیست. مورد آخر در رابطه با بانوان کهنسالی است که از حیّز ازدواج افتاده‌اند و می‌توانند جامه‌های دوران جوانی را کنار بگذارند و به‌اصطلاح با مانتو و لباس باوقار در جامعه رفت و آمد کنند و قرآن می‌فرماید: وَأَن یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَّهُنَّ (نور/60) مع‌ذلک اینکه عفت به خرج بدهند برای آنها بهتر است.
در این آیات عفت به موارد خاص اشاره داشت اما در سنت نبوی بیشتر روی حفظ شکم و شهوت تکیه شده است و از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که می‌فرمایند: ما عُبِدَ اللهُ بشیْءٍ أفْضل من عفَّه بطنٍ و فرْجٍ (بحارالانوار/ج71/ص268) هیچ عبادتی بالاتر از خودداری شکم از مال حرام و خودداری رفع شهوت از حرام نیست.
و در روایت دیگر فرمود: کان أمیرالمؤمنین صلوات‌الله علیه یقول: أفضل العباده العفاف (همان/ص269) علی بن ابیطالب علیه‌السلام پیوسته می‌فرماید: برترین عبادت‌ها رعایت عفت است.
شاید دلیل این برتری این باشد که عفت، سبب می‌شود تا باب بیشتر گناهان بسته شود چراکه شکم‌پرستی و شهوت بیجا باعث می‌شود که انسان در دنیا، خوار و ذلیل و در آخرت نیز به جهنم سوق پیدا کند، چنانکه امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: قال رسول‌الله صلی‌الله علیه وآله اکثر ما تلج به امتی النار الا جوفان البطن و الفرج (همان) رسول خدا صلی‌الله علیه وآله فرمود: بیشتر چیزهایی که امت من را به جهنم وارد می‌کند دو چیز است؛ یکی، شکم و دوم، اسیر شهوت شدن.
نکته پایانی این تحقیق اینکه حجاب و عفاف گذشته از اینکه انسان را از دست‌درازی به ناموس دیگران از هر حرکتی بازمیدارد، متقابلاً ناموس انسان را از تعرض دیگران نیز بازمیدارد، چنانکه امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: بِرُّوا آباءَکُمْ یَبِرَّکُمْ اَبْناؤُکُمْ وَ عِفُّوا عَنْ نِساءِ النّاسِ تَعِفَّ نِساؤُکُمْ (بحار/ج71/ص270) به پدرانتان نیکی کنید تا فرزندانتان به شما نیکی کنند و از زنان مردم عفت به خرج دهید تا زنانتان با عفت بمانند.
در فرهنگ فارسی نیز آمده است که
«انگشت مکن رنجه به در کوفتن کس/ تا کس نکند رنجه به در کوفتنت مشت»
امید است مایه پند باشد.