شهرام خرازی‌ها: سی و سومین جشنواره تئاتر فجر در آستانه برگزاری دو حاشیه در پی داشت: حاشیه اول را «یارتا یاران» بازیگر قدیمی سینما و تئاتر پدید آورد؛ او بدون طلب دستمزد، آمادگی خود را برای طراحی پوستر جشنواره اعلام کرد که پاسخ مثبت مسؤولان مربوطه را در پی داشت. با رونمایی از این پوستر، جنجال فراوانی برپا شد که تاکنون سابقه نداشت. پوستر یاران بیشتر مناسب رستوران‌های بین‌راهی یا موزه‌های بدون بازدیدکننده و مراکز سیاحتی صنعت توریسم (گردشگری) بود و ربطی به جشنواره فجر نداشت. موجی که در فضای مجازی در واکنش به این پوستر راه افتاد کم‌نظیر بود. کار به جایی کشید که معترضان خوش‌ذوق اقدام به طراحی پوستر و عکس‌های مشابه کردند و طرح‌های تمسخرآمیزی از پوستر اصلی را به نمایش گذاشتند. نتیجه این اعتراض‌ها که تا الان هم ادامه دارد، حذف پوستر یاران و طراحی پوستر جدید از طریق فراخوانی اورژانسی بود اما جالب است که قضیه به همینجا ختم نشد و بعد از رونمایی از پوستر دوم، کاشف به عمل آمد که این پوستر اگر چه سر و وضع آبرومندانه‌تر و وزین‌تری نسبت به پوستر اول دارد و از دنیای گرافیک می‌آید اما بدلی است و از روی پوستر یک فیلم خارجی کپی شده! شاید اگر فرصت باقی بود پوستر دوم هم به سرنوشت پوستر اول دچار می‌شد و پوستر جدیدی از راه می‌رسید! حاشیه دوم را جلسه طولانی و کمی تا قسمتی غیرمتعارف اردشیر صالح‌پور (دبیر جشنواره) رقم زد. بیش از نیمی از جلسه به‌صورت متکلم وحده برگزار شد و دبیر جشنواره یک‌ریز حرف زد. در بخش پایانی این نشست تازه نوبت به طرح سوالات خبرنگارها رسید؛ کمبود وقت، پاسخ‌های دبیر جشنواره و قانع نشدن خبرنگاران از برخی پاسخ‌ها بر تنش جلسه افزود و در نهایت پس از چهار ساعت، خاتمه نشست اعلام شد؛ نشستی که بازتاب‌های منفی قابل توجهی در رسانه‌ها بویژه روزنامه‌ها داشت.
آمار
تعداد کلی آثار راه‌یافته به جشنواره 118 اثر است که شامل 106 اثر ایرانی و 12 اثر خارجی می‌شود و از مجموعه 106 اثر ایرانی 29 اثر نمایش خیابانی و 77 اثر نمایش صحنه‌ای هستند. همچنین از بین آثار ایرانی، 61 اثر مربوط به شهرستان و 45 اثر متعلق به تهران است که نسبت تولید آثار ارائه‌شده 60 به 40 است.
بلیت تمام شد!؟
تماشاخانه‌های سنگلج، ایرانشهر، مهر، استاد انتظامی، هنر، حافظ و تماشاخانه تازه‌تاسیس باران میزبان نمایش‌های جشنواره هستند. از مجموعه تئاترشهر فقط دو سالن اصلی و چهارسو به جشنواره اختصاص داده شده‌اند و بقیه سالن‌های این مجموعه به خاطر عملیات ساختمانی غیرفعال هستند در نتیجه امسال قلب جشنواره صرفا در تئاترشهر نمی‌تپد و دیگر سالن‌ها بویژه تماشاخانه ایرانشهر نیز پذیرای مطرح‌ترین نمایش‌های فجر هستند. پارسال فقط بلیت نمایش «آرش ساد» به سرعت تمام شد اما امسال نمایش‌های بیشتری از جمله «تقدیربازان» (سیما تیرانداز)، «فقط به خاطر من» (چیستا یثربی)، «یک صبح ناگهان» (حسین پاکدل)، باغ آلبالو (آتیلا پسیانی)، «عزیز شنگال» (قطب‌الدین صادقی) و نمایش آلمانی «کمپلکس اودیسه» (فلیکس میتاس آت) در همان ساعات اولیه باکس بلیت‌فروشی‌شان تکمیل شد. این میزان استقبال حاکی از آن است که جمعیت مشتاق هنر نمایش رو به ازدیاد گذاشته و ظرفیت سالن‌های موجود اصلا برای برگزاری جشنواره تئاتر فجر که مهم‌ترین و بنیادی‌ترین رخداد نمایشی کشور محسوب می‌شود، کافی نیست.
جوایز جنبی
بنیاد شهید اعلام می‌کند که به واسطه سیاست‌های تعیین شده این نهاد درباره ترویج فرهنگ ایثار و شهادت، برنامه تجلیل از هنرمندانی که آثاری را با موضوع فرهنگ ایثار و شهادت تولید می‌کنند را در دستور کار خود قرار داده و از گروه‌هایی که نمایش‌شان برگرفته از زندگینامه شهدا یا با موضوع فرهنگ ایثار و شهادت است، تجلیل می‌کند. انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس نیز از جایزه ویژه‌ای برای اهدا به آثار برگزیده با مضامین مرتبط با مقاومت، انقلاب اسلامی و دفاع مقدس در مراسم اختتامیه خبر می‌دهد. تجربه سال‌های پیش نشان داده که اینگونه جوایز جنبی نقش تشویقی بسیار مؤثری در پیشرفت حرفه‌ای گروه‌های نمایشی دارد.
جا برای نشستن نیست؟!
روز اول جشنواره طبق انتظار تق و لق است (که البته نباید باشد). 4 سالن میزبان هیچ نمایشی نیستند. از بین نمایش‌های روز اول، «بیتل‌ها» و «به اتفاق خانواده» کنجکاوی‌برانگیزترند. در سالن استاد انتظامی که پذیرای نمایش اول است، جا برای نشستن نیست. مسؤولان سالن نمی‌توانند پاسخگوی کسانی باشند که بلیت نمایش را طبق شماره صندلی خریده‌اند زیرا جایگاه‌ها فاقد شماره هستند! مسؤولان تماشاگران را به نشستن روی کف زمین دعوت می‌کنند. از چند نفر تماشاگر ایرانی خواسته می‌شود که کف زمین بنشینند و جای خود را به میهمانان خارجی که عمدتا عرب هستند، بدهند!؟؟ نمایش با تأخیر آغاز می‌شود. وسط نمایش یکی از مسؤولان سالن از دور به یارتا یاران اشاره می‌کند که نباید عکسبرداری کند. او هم متقابلا کارت خبرنگاری‌اش را نشان می‌دهد. مسؤول مربوط قانع نمی‌شود و از لابه‌لای تماشاگران خودش را به یاران می‌رساند؛ انگار نه انگار که نمایش در حال اجراست و تمرکز بازیگران و تماشاگران باید محترم داشته و حفظ شود.
اول اونایی که بلیت خریده‌اند
روز دوم جشنواره دو سالن میزبان هیچ نمایشی نیستند. «کودک وحشی»(مری پرووانس) از فرانسه و «کمپلکس اودیسه» از آلمان نمایش‌های خارجی این روز هستند. بهزاد عشقی، منتقد قدیمی سینما، با «امشب و هر شب شام با جلال» به جشنواره راه پیدا کرده است. از بین نمایش‌های ایرانی روز دوم «باد شیشه را می‌لرزاند» (مصطفی کوشکی و هستی حسینی) بیش از بقیه جلب توجه می‌کند. هرچند استقبال چندانی از آن در سالن حافظ نمی‌شود؛ به علت تداخل زمانی همه رفته‌اند «کمپلکس اودیسه» را ببینند. اینجا از نظر نظم و ترتیب همه چیز برعکس سالن استاد انتظامی است. آنهایی که بلیت خریده‌اند را اول راه می‌دهند! نظم مناسبی بر سالن حکمفرماست. حمیدرضا صدر، مهرداد رایانی مخصوص و سهراب سلیمی به دیدن نمایش آمده‌اند.
باد شیشه را می‌لرزاند
روشنک (شهره رعایتی) زنی آسیب‌دیده که از خانه گریخته، شب‌هنگام به خانه‌ای پناه می‌برد. کل قصه «باد...» در چند ساعت از شب می‌گذرد. نمایش بیشتر شخصیت‌محور است تا قصه‌محور. نمایشنامه‌نویس نگاه خوشبینانه‌ای به جامعه معاصر ندارد. آدمها در فساد و تباهی خودخواسته و دیگرخواسته غرق شده‌اند. چراغ اخلاق رو به خاموشی است. مردان گرگ‌نما به زنان چون طعمه می‌نگرند. اعتیاد وزن پررنگ و البته چهره پنهان و ظریفی در نمایش دارد. طنز کلامی نمایش به‌گونه‌ای جهت داده شده تا تلخی حاکم بر صحنه را در خود مستحیل کند. شهروز دل‌افکار بهتر از همکارانش بازی می‌کند اما کوشکی به واسطه دیالوگ‌ها و ری‌اکشن (واکنش)های طنزآلودش بیشتر دیده می‌شود. رعایتی و کوشکی برخی کلمات را بیش از حد آهسته و نامفهوم بر زبان جاری می‌کنند که این مساله بر ارتباط تماشاگر با نمایش خدشه وارد می‌آورد. دل‌افکار فیزیک خوبی دارد و حرکاتش حساب شده است. استفاده از درهای شیشه‌ای تودرتو ضمن کارکرد درست دراماتیک به‌خوبی پیچیدگی روانشناختی شخصیت‌ها را بازتاب می‌دهند. نمایش تاثیر عمیقی بر تماشاگر بر جا نمی‌گذارد اما کمی وی را به اندیشیدن درباره آنچه دور و برش می‌گذرد، وامی‌دارد.
بالاخره جشنواره راه می‌افتد؟!
روز سوم تمام سالن‌ها اجرا دارند به این ترتیب جشنواره بعد از دو روز دستگرمی، تازه راه می‌افتد. «تقدیربازان» پرطرفدارترین نمایش این روز است. «چهار نمایشنامه منتشر نشده از مهران صوفی»(میلاد محمدی) و «قصر» (آرمین جوان) دیگر اجراهای مهم روز سوم محسوب می‌گردند.
قصر
«فرانتس کافکا» (نویسنده مشهور چک) نوشتن «قصر» را در ژانویه 1922 یعنی دو سال پیش از مرگش آغاز کرد اما هرگز نتوانست این رمان را کامل کند. نسخه موجود «قصر» فاقد پایان‌بندی است. نمایش «قصر» برداشت آزادی است از این رمان اسرارآمیز و تفکربرانگیز کافکا و البته با نیم‌نگاهی به داستان‌های «پزشک دهکده»، «دروازه قانون» و«پل» از همین نویسنده. «جوان» با تقلیل دادن کاراکترها به 6 نفر و محدود کردن مکان‌ها تلاش کرده تا نسخه جمع و جور و فشرده‌ای از رمان را ارائه کرده و به اجرا درآورد. از محتوای متن خلاصه و فشرده نمایشنامه کاملا مشخص است که نویسنده روح کلی حاکم بر اثر درخشان کافکا را درک کرده و نهایت تلاش خود را برای انتقال پیام رمان مبذول داشته است. این نمایش چه از حیث نوشتاری و چه از نظر اجرا یکی از معدود اقتباس‌های آزاد تئاتری موفق در سال‌های اخیر است. اهمیت این موفقیت زمانی بیشتر آشکار می‌شود که به این نکته دقت کنیم که محتوا و ساختار رمان «قصر» بیشتر مناسب تبدیل شدن به فیلم سینمایی است و ارائه آن در قالب نمایش صحنه‌ای واقعا دشوار است. بسیاری از اطلاعات موجود در متن اصلی که به کار اجرا نمی‌آمده، حذف شده است. اطلاعات به‌صورت قطره‌چکانی به مخاطب ارائه می‌شود. منولوگ‌ها و دیالوگ‌ها بسیار کوتاه و خلاصه شده است. تعادل بسیار مناسبی بین «اکت» و «کلام» در نمایش برقرار شده است. تمام مفاهیمی که از طریق «اکت»، «ژست» و «تیپ‌سازی» قابل ارائه به تماشاگر بوده از پهنه کلامی نمایش حذف شده است به دیگر بیان کارگردان هر جا که امکان انتقال پیام از طریق «اکت» را داشته، «کلام» را حذف کرده است. کم سخن گفتن و گزیده‌گویی تمام شخصیت‌ها نقش مهم و تأثیرگذاری در تیپ‌سازی و شخصیت‌پردازی داشته است. همه کاراکترها جز کاراکتر اصلی (پزشک) صورت سنگی و ماسکه دارند و بدنی خشک با حرکات مکانیکی مثل آدم‌های آهنی و روبات‌های از پیش برنامه‌ریزی‌شده. حرکت مکانیکی و عروسک‌وار آدمها در پرده افتتاحیه و بر طبل کوفتن عروسک‌های کوکی در پایان نمایش مهر تأییدی است بر سلب‌الاختیار بودن این موجودات مسخ‌شده، تابع و بی‌اراده. طراحی صحنه و طراحی لباس نمایش بسیار هوشمندانه و دقیق است. رنگ‌های سرد و تیره اکسسوار و لباس‌ها برای القای گرفتگی و خمودگی فضا به‌عنوان رنگ‌های غالب بر صحنه انتخاب شده‌اند. طراحی لباس این نمایش از پتانسیل آموزشی بالایی برای دانشجویان رشته‌های هنری بالاخص تئاتر و طراحی لباس برخوردار است.