گروه بین‌الملل: یکی از مشاوران رئیس‌جمهور یمن، دیروز یکشنبه در گفت‌وگو با خبرگزاری شینهوا اعلام کرد عبدربه منصور هادی، رئیس‌جمهور این کشور تصمیم گرفته است به منظور ادامه خدمت به کشور، استعفای خود را پس بگیرد. این مشاور رئیس‌جمهور یمن که خواست نامش فاش نشود، اعلام کرد هادی در پی تلاش‌های بین‌المللی تحت رهبری جمال بن عمر، فرستاده سازمان ملل و همچنین نمایندگان احزاب سیاسی این کشور، تصمیم گرفته است استعفای خود را پس بگیرد. هادی 6 مشاور از جمله یک مشاور از گروه شیعه الحوثی‌ها دارد. هادی پنجشنبه شب در بحبوحه مناقشه با الحوثی‌ها که پایتخت یمن را کنترل می‌کنند، استعفای خود را به پارلمان ارائه کرد. خالد بحاح، نخست‌وزیر یمن و کابینه وی نیز همان روز استعفای خود را به رئیس‌جمهور این کشور ارائه کردند. خبرگزاری رسمی یمن (صبا) گزارش داد پارلمان این کشور نشست اضطراری خود را که انتظار می‌رفت در آن درباره استعفای رئیس‌جمهور رأی‌گیری شود، به تعویق انداخته است. با این همه، کناره‌گیری منصور هادی پیامدهای ویژه‌ای به همراه دارد. بر پایه قانون اساسی یمن، در صورت بروز هر مساله‌ای برای رئیس‌جمهوری، معاون وی باید امور را برعهده گیرد. این در حالی است که منصور هادی معاونی برای خود تعیین نکرده است. به همین دلیل، انصارالله پیشنهاد کرده است شورای ریاست جمهوری برای اداره امور کشور تشکیل شود. طبق این گزارش، کناره‌گیری 2 مقام بلندپایه یمنی پس از آن رخ داد که کاخ ریاست‌جمهوری و خانه آنان به محاصره نیروهای مردمی درآمد؛ افرادی که نسبت به کارشکنی در اموری مانند روند تدوین قانون اساسی و طرح تقسیم یمن به 6 منطقه فدرال اعتراض داشتند. از دید آنان، مفاد توافق «صلح و مشارکت» که شهریورماه میان دولت و 9 گروه سیاسی مهم کشور بویژه الحوثی‌ها امضا شد و قرار بود تصمیم‌های سیاسی با توافق جمعی همه طرف‌ها گرفته شود، نادیده گرفته شده بود. از دید همپیمانان دولت پیشین یمن، عقب‌نشینی دولت در برابر خواست انصارالله عرصه را برای این گروه بازتر می‌کند؛ امری که منافع طرف‌های اثرگذار پیشین در این کشور را به خطر خواهد انداخت. از این رو، به نظر می‌رسد نخست‌وزیر و رئیس‌جمهوری یمن را اندکی پس از امضای توافقنامه با انصارالله به کناره‌گیری وادار کردند تا افزون بر بی‌ثمر ماندن توافقنامه، دست‌کم تا زمان تشکیل دوباره مجلس، مسؤولیت رخدادهای بعدی در کشور را از دوش بحاح و منصور هادی بردارند. این شرایط، فضای مناسبی را در اختیار گروه‌هایی مانند القاعده قرار خواهد داد که طی ماه‌های گذشته به دلیل همراهی ارتش و انصارالله متحمل شکست‌های پیاپی شده و از بسیاری از شهرها به عقب رانده شده بودند. در چنین شرایطی 2 راه پیش‌روی یمن قرار دارد؛ یا آینده را منصور هادی خواهد ساخت یا جایگزین او اداره امور را در دست خواهد گرفت البته در صورت ادامه یافتن پرهیز مجلس از پذیرش استعفای رئیس‌جمهوری، منصور هادی از دیدگاه سیاسی دست برتر خواهد یافت. در این جا معادلات حاکم بر یمن پس از انقلاب‌های دوگانه سال‌های 2011 و 2014 را به همراه سناریوهای پیش روی این کشور پس از حوادث هفته گذشته بررسی می‌کنیم. آنچه در سال 2011 میلادی اتفاق افتاد برآیند 3 روند تاریخی بود:
اول: بیداری شیعیان زیدی؛ که از سال 1979 میلادی (پیروزی انقلاب اسلامی در ایران) آغاز شده بود و در 1990 میلادی (وحدت یمن) قدرت گرفت و در 2004 میلادی (شهادت سیدحسین بدرالدین الحوثی) خود را اظهار و در طول 6 جنگ صعده تا 2009 میلادی خود را اثبات کرد و سپس نشان داد که بازیگری قدرتمند و هوشمند در صحنه یمن است.
دوم: جنگ قدرت میان علی عبدالله صالح و ورثه شیخ عبدالله الاحمر (شریک قدرت 3 دهه در صنعا) که هرکدام سعی می‌کردند دیگری را از صحنه حذف کنند. صالح با پشتوانه غرب و الاحمر با حمایت عربستان سعودی، هر یک بقای خود را در صحنه تضمین می‌کردند و منافع قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای را تأمین. نهایتا خاندان الاحمر با محوریت علی محسن الاحمر در سال 2011 از فرصت تحولات عربی استفاده کردند و با پیوستن به صف انقلابیون، زمینه‌های کناره‌گیری صالح از قدرت را فراهم کردند و در نتیجه طرح شورای همکاری خلیج فارس (المبادره الخلیجیه) به همگان تحمیل شد و هادی رئیس‌جمهور شد.
سوم: انتفاضه جنوب که ریشه در نارضایتی جنوبی‌ها از تحولات ناشی از وحدت 2 کشور در سال 1990 داشت و به جنگ شمال و جنوب در تابستان 1994 منجر شد. حزب حاکم در صنعا با پشتوانه قبیله حاشد، نتیجه جنگ را به نفع شمالی‌ها رقم زدند و وحدت یمن حفظ شد. برخی جنوبی‌ها از جمله عبدربه منصور هادی با پیوستن به حزب حاکم در صنعا، از وحدت یمن حمایت کردند.
تا قبل از سپتامبر 2014 ترکیب بازیگران داخلی
به صورت زیر بوده است:
1- شیعیان زیدی با محوریت «انصارالله» (مسلح و دارای پشتوانه قبیله‌ای) 2- حزب المؤتمر با محوریت «علی عبدالله صالح» (مسلح و دارای پشتوانه قبیله‌ای) 3- خاندان الاحمر با محوریت «علی محسن الاحمر» (مسلح و دارای پشتوانه قبیله‌ای) 4- جنوبی‌ها که انسجام ندارند (غیرمسلح و بدون پشتوانه قبیله‌ای)
حذف دشمن مشترک: از سال2011 تا سقوط صنعا در سپتامبر 2014 علی عبدالله صالح به دنبال انتقام از خاندان الاحمر بود. برخی زمینه‌های مشترک میان انصارالله و علی صالح، از جمله وجود دوستان و دشمنان مشترک و اراده طرفین برای حذف دشمن مشترک سبب شد تا یکی از 3 بازیگر قدرتمند یمن (یعنی خاندان الاحمر با محوریت علی محسن و پشتوانه فبیله حاشد که پس از فوت شیخ عبدالله الاحمر ضعیف شده بود) از دور خارج شود. به دنبال آن نفوذ حامیان خارجی این جریان (عربستان سعودی و همپیمانان منطقه‌ای) در یمن به حداقل رسیده اما از بین نرفته و لذا امکان بازگشت آن منتفی نشده است.
اشتباه عبدربه منصور هادی: اشتباه راهبردی عبدربه منصور هادی آن بود که بیش از حد لازم به حمایت شورای امنیت سازمان ملل دلخوش بود و خیال می‌کرد با حذف علی عبدالله صالح و تحریم وی توسط شورای امنیت، بقای خود را در سمت ریاست جمهوری تضمین می‌کند اما هادی با فاصله گرفتن از صالح و همراهی نکردن انصارالله، پشتوانه قبیله‌ای و حزبی خود را به وابستگان حزب اصلاح محدود کرد و چاره‌ای جز استعفا برایش نماند. وی در متن استعفایش پس از عذرخواهی از مردم یمن، گفته: «به بن‌بست رسیده‌ایم.» در واقع اشتباه راهبردی او بود که وی و تیمش را به بن بست رساند. اما «جمال بن عمر» که سریعا خود را به صنعا رسانده، تلاش کرد هادی را از استعفا منصرف کند زیرا قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای غیر از هادی، شخصیت دیگری را ندارند تا منافع‌شان را تأمین کند.
سناریوهای محتمل
رقص روی سر افعی‌ها: این روزها در اوج تنش‌ها علی صالح تلاش می‌کند به بازیگران منطقه‌ای و جهانی نشان دهد فقط اوست که می‌تواند بحران‌های یمن را اداره کند. تجربه سی و چند ساله علی صالح و توانایی وی در مهار بحران‌های یمن، برای او مقبولیتی ایجاد کرده تا همه طرف‌ها او را بپذیرند و منافع خود را در بقای او ببینند. علی صالح درباره زمامداری یمن جمله معروفی دارد و آن را تشبیه کرده به «رقص روی سر افعی‌ها». تنها رقیبی که او را از قدرت به زیر کشید خاندان الاحمر با حمایت آل سعود بود. اکنون این مانع از سر راه او کنار رفته است. او در اندیشه است تا انصارالله را جایگزین شریک سابق (خاندان الاحمر) کند. ناظران یمنی، از نزدیک شدن صالح و انصارالله به عنوان «تقاطع مصالح» یاد می‌کنند و نه «تحالف».
یمن واحد: حفظ وحدت یمن و حضور انصارالله در ساختار حاکمیت سناریوی مطلوب است. زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و جغرافیایی، شکل‌گیری این سناریو را حتمی کرده است اما بازیگران داخلی و خارجی که منافع‌شان به خطر افتاده از این روند در هراسند و تلاش می‌کنند به هر وسیله ممکن، مسیر آن را منحرف کنند اما در نهایت چاره‌ای جز پذیرش آن ندارند. البته ممکن است برخی اشتباهات انصارالله، تحقق این سناریو را به تأخیر بیندازد.
دخالت خارجی: اکنون بازیگران جهانی و منطقه‌ای همه امکانات دیپلماتیک، مالی، رسانه‌ای و همپیمانان یمنی خود را به کار گرفته‌اند تا از شکل‌گیری سناریوی مطلوب جلوگیری کنند، زیرا مداخله نظامی نه برای غرب ممکن است و نه برای عربستان سعودی و تا جایی که بتوانند شکل‌گیری سناریوهای دیگر را با تکیه بر نیروهای داخلی دنبال می‌کنند و لذا برای تحقق آن روی بازماندگان جریان شکست خورده حساب کرده‌اند که در حالتی از بلاتکلیفی به‌سر می‌برند. پس از شکست خاندان الاحمر در سپتامبر 2014، بخش عمده‌ای از عناصر وابسته به این جریان از جمله شیوخ قبایل، فرماندهان ارتش و نیروهای حزب اصلاح و برخی شخصیت‌های دینی و اجتماعی، گرد هادی جمع شدند و اندکی دیگر به‌سوی علی صالح رفته و گروهی نیز جذب انصارالله شدند. سناریوهای دیگر عبارتند از: 1- اما ارزیابی هادی و تیمش این است که استعفا می‌تواند انصارالله را تحت فشار قرار دهد و مسؤولیت بحران‌های بعدی را متوجه آنان سازد. 2- جوانان اخوانی وابسته به حزب اصلاح، خیمه‌های اعتراض در شهرهای بزرگ برپا کنند تا بر انصارالله فشار بیاورند.3- جنوب را به سمت استقلال سوق دهند تا یمن واحد در اختیار انصارالله (نزدیک به ایران) نباشد. 4- زمینه‌های درگیری مذهبی را فعال کنند و بخش‌های دیگری از شمال مانند 2 اقلیم سبأ و جند را به بهانه شافعی بودن از مناطق زیدی جدا کنند. 5- القاعده را در برخی مناطق مانند البیضا، مأرب و حضرموت فعال کنند و پروژه‌ای شبیه به داعش را کلید بزنند.