«سال 59 وقتی میخواستم خط قرمز را بسازم دختری با دستهای چسبی در حالی که اعلامیه چسبانده بود با دسته گلی در دست به سراغم آمد. او کمکم در سینما همه چیز را یاد گرفت؛ از کار با آپارات تا تدوین و فیلمسازی...» این روایت مسعود کیمیایی از ورود بانوی پرتلاش و پرحاشیه این سالهای سینمای ایران، تهمینه میلانی به سینما ست.
میلانی که در آن سالها و با بسته شدن دانشگاهها حضور در جلسات شعرخوانی و نمایش فیلم بخش اصلی فعالیتهایش شده بود، در یکی از این جلسات با مسعود کیمیایی آشنا شد و توانست نظر موافق او برای حضور در جایگاه دستیاری برای اداره کارگاه آزاد فیلم را جلب کند. میلانی پس از چند سال حضور در کارگاه آزاد فیلم و در عنفوان جوانی بار دیگر نظر مساعد مسعود کیمیایی را به سوی خود جلب کرد تا در فیلم «خط قرمز» و در جایگاه منشی صحنه نخستین حضور رسمی خود در سینمای ایران را به ثبت برساند. در همین ایام مشغولیت در فعالیتهای سینمایی و با باز شدن دانشگاهها، میلانی در کنار کار در کارگاه آزاد فیلم به ادامه تحصیل در رشته معماری پرداخت و موفق به اخذ مدرک مهندسی از دانشگاه صنعتی امیرکبیر تهران شد. او اما به بهانه تحصیل سینما را فراموش نکرد و به آرامی حضور خود را در سینما جدیتر نمایاند. او در ابتدا شروع به نوشتن فیلمنامههایی چون «اگر فردا بیاید»، «دوستت دارم مادر»، «عشق و مرگ» و … کرد و همزمان حضور فعال خود در پشت صحنه دیگر فیلمها چون «ای ایران»، «جهیزیهای برای رباب»، «دل نمک» و… را حفظ کرد.
بانوی جوان در آغاز راه
در همان سالها دغدغهها و آرمانهای بانوی جوان، او را به سمت کارگردانی سوق داد تا با ساخت «بچههای طلاق» در سال 1368 به آرزوی خود جامه عمل بپوشاند. میلانی با همین نخستین تجربه جایزه بهترین فیلم اول را در جشنواره فیلم فجر از آن خود کرد و با جایزه نقدی آن بود که دست به ریسک زد و تصمیم گرفت به سراغ بخش دیگری از دغدغههای شخصیاش برود؛ دغدغههایی از جنس فلسفه که به ساخت «افسانه آه» انجامید. او با همراهی رضا بانکی و مرحوم مهدی احمدی فیلم «افسانه آه» را درباره بیوهای ثروتمند اما افسرده ساخت که از شدت پوچی نیت خودکشی در سر دارد و بهدنبال پاسخ سؤالاتش میگردد. این فیلم در واقع دغدغههای ذهنی یک زن روشنفکر و نمود حس او نسبت به موقعیت خود در جامعه، با امکان تجربه زندگی در قالب شخصیتهای دیگر را به تصویر میکشد. اما این دغدغه در آن زمان نه به مذاق «منتقدان» خوش آمد و نه با ذائقه «مخاطبان» منطبق شد. این بود که فیلم در گیشه شکست خورد و همانطور که سالها بعد میلانی خود به این امر اعتراف کرد، مسیر فیلمسازی این کارگردان جوان به سمت و سویی دیگر سوق پیدا کرد (او در نشست خبری فیلم «سوپر استار» در جشنواره بیست و هفتم فیلم فجر اعتراف کرد که در صورت برخورد مهربانتر با فیلم «افسانه آه» شاید کارنامه فیلمسازی من امروز بهگونهای دیگر بود). با شکست تجاری فیلم«افسانه آه» میلانی گوشهای از توانایی خود در طنازی را در فیلمنامه و ساخت فیلم تازهاش به تصویر کشید تا فیلم کمدی «دیگه چه خبر؟» با بازی ماهایا پطروسیان به یکی از فیلمهای پرفروش سینمای ایران تبدیل شود؛ فیلمی که علاوه بر ثبت نمره قبولی برای وی در عرصه کمدی و روایتی نسبتاً مدرن، رگههایی از دغدغههای بعدها آشنای این کارگردان را در زمینه آنچه او خود فمینیسم ایرانی میخواند، نمایاند. در واقع میلانی با این فیلم دورنمایی تازه برای مخاطبان خود ترسیم کرد که بعدها با سهگانه «دو زن»، «نیمه پنهان» و «زن زیادی» آن را به جد دنبال و در «آتش بس» به اوج رساند.
سهگانه بانوی کارگردان
نگاه اغراقآمیز میلانی در این آثار به روابط «زن و مرد» بویژه با پسزمینه پررنگ سیطره مردسالاری بر این روابط که بهصورتی کاملاً شاخص در نگارش دیالوگها، شخصیتپردازیها و نیز در اجرای این آثار بر آن تأکید شد، کمکم او را به کارگردانی با نگاه کاملاً جانبدارانه به زنان در نگاه مخاطب تبدیل کرد؛ نگاهی که هیچگاه خود درصدد تعدیل آن برنیامد و البته زیر بار آن هم نرفت!
«دو زن» اولین تجربه میلانی در نمایش مظلومیت زنان در اجتماع نبود اما امتداد مسیر روایی ثابت بود و نیز استفاده از «نیکی کریمی» در جایگاه بازیگر نقش اول، این فیلم را به نخستین نسخه از یک تریلوژی تبدیل کرد که با «نیمه پنهان» و «واکنش پنجم» ادامه یافت. میلانی در این سه فیلم به دفاع از زنان در فرمتی اجتماعی میپردازد و اصرار بر ریشهیابی برخی نارساییها برای رسیدن این قشر به حقوق خود در لایهها و روابط بیمار اجتماع دارد. این نگاه در «نیمه پنهان» شکل جدیتر به خود گرفته و حتی به مرز یک فیلم سیاسی نزدیک میشود اما حاشیههای بهوجود آمده برای او هنگام اکران این فیلمها و نیز استقبال بسیار کمرنگ مخاطبان از فیلم «زن زیادی» (فیلمی در ادامه همان دغدغههای آشنا با حضور مریلا زارعی به جای نیکی کریمی) میلانی را بر آن داشت تا بار دیگر به سراغ توانایی مثالزدنیاش در استفاده از ابزار طنز برود و پرفروشترین فیلم کارنامه خود را روانه اکران کند.
برد در بازی فتح گیشهها
«آتشبس» محصول سال 84 ، فیلمی مفرح اما آبرومند از لحاظ ساختار سینمایی بود که با اقتباس از داستانی خارجی نوشته روانشناس نامآشنا «لوچیا کاپاکیونه» ساخته شد. این فیلم بازگشت موفقیتآمیز میلانی به عرصه کمدی بود که اگرچه رگههای همان دیدگاههای اغراق شده بهوضوح در آن نمایان بود اما اینبار و با همان تمهید پیشتر جواب داده (در «دیگه چه خبر؟» بسیار تعدیل و تا حدودی خارج از چارچوب شعاری دیگر آثارش، بیان شده است و همین نکته فیلم را برای منتقدان و مخاطبان قابلتحمل میکند. فیلم با ثبت حضوری موفق از زوج مهناز افشار و محمدرضا گلزار، این دو را به عنوان یکی از گزینههای تضمین فروش فیلمها مطرح کرد که البته بزودی و با ناکامی کارگردانی دیگر در بهرهگیری از حضور این دو در کنار هم به تأیید توانایی میلانی در بازیگیری از آنان بدل شد. «آتشبس» با گذر از مرز یکمیلیارد تومان از معدود فیلمهای پرفروش چند سال اخیر است که ورود نسخه قاچاق آن به بازار هم نتوانست روی این فروش تأثیر بگذارد. «آتشبس» در کنار توفیق سینمایی از نظر روانشناسی و محتوا نیز تحسین نویسنده اصلی کتاب «کودک درون» را برانگیخت تا با ارسال نامهای اذعان کند: «آتشبس فیلمی است درجه یک، طنز و عمیقاً تکاندهنده که انسان را به وجد میآورد. صحنهای که یوسف کودک درون خود را پیدا میکند و با او آشتی کرده و گریه میکند، تکانم داد، من هم همراه او گریه کردم. دقیقا شبیه تجربه من با شاگردان و مریضهایم بود، اصلا فکر نکردم که هنرپیشهای دارد بازی میکند. تهمینه! این صحنه واقعا واقعی بود، احساس کردم که این هنرپیشه(محمدرضا گلزار) واقعا در حال تجربه فردی است که مدت زیادی تماس با کودک درون خود را ترک کرده و حالا با او آشتی کرده است، من این صحنه را به دفعات بسیار، زمان درمان در دفترم تجربه کردهام». لوچیا کاپاکیونه در نامه خود خطاب به میلانی نوشت: «من در صنعت سینمای هالیوود بزرگ شدهام، پدرم تدوینگر استودیوی MGM برای فیلمهای جودی گارلند، فرد آمستر و جین کلی و یکی از پایهگذاران تلویزیون در آمریکا بود به همین دلیل من یکی از علاقهمندان درازمدت و واقعی سینما هستم و حتی خودم چند فیلم مستند درست کردهام، با این اوصاف فیلم «آتشبس» فیلمی است درجه یک. تو موفق شدهای که تئوریهای مرا به صورت کامل به تصویر بکشی».
«تسویه حساب» ناکام بانو
«تسویه حساب» محصول سال 86 ، فیلم بعدی تهمینه میلانی بود که با پشتوانه استقبال از «آتشبس» مخاطبان بسیاری منتظر دیدار با آن بر پرده سینماها بودند اما فیلم، به نخستین و تا به امروز تنها فیلم اکران نشده «تهمینه میلانی» بدل شد. «تسویه حساب» که درباره زندگی چند زن خلافکار زخمخورده از مردان است که پس از خروج از زندان تصمیم به باجگیری از مردها میگیرند، باز هم با تکیه بر همان نگاه همیشگی میلانی و با فیلمنامهای از خود او ساخته شد اما هنوز فرصت اکران نیافته است. اما میلانی به فاصله یک سال پس از این فیلم، سراغ تجربهای متفاوت رفت تا اینبار نه فقط معادلات روابط میان «زن و جامعه مردسالار» که معادلات حاکم بر عرصه «اجتماع» را به تصویر بکشد. «سوپراستار» محصول سال 87 با فیلمنامهای از میلانی ساخته شد تا او در نخستین فیلمش در غیاب قهرمان زن، به معضل بزرگ اجتماعی یعنی «خودستایی و خودپسندی مفرط چهرهها» منتقد شود. این فیلم در جشنواره فیلم فجر فیلمی معناگرا هم تعبیر شد که البته جنبه معناگراییاش آنطور که باید و شاید به ذائقه مخاطبان و منتقدان خوش نیامد و تبدیل به پاشنه آشیل این اثر متفاوت او شد. با این همه فیلم سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد را برای شهاب حسینی و دیپلم افتخار بهترین بازیگر زن از بخش بینالملل بیست و هفتمین جشنواره فجر را برای فتانه ملکمحمدی به ارمغان آورد تا بار دیگر مهر تأییدی بر بازی گیری میلانی از بازیگران سینمای ایران باشد.
بازی تازه بانو...
بسیاری «سوپراستار» را نقطه عطفی در کارنامه فیلمسازی تهمینه میلانی، همان بانوی پرتلاش و
با انگیزه سالهای دور میدانند اما خود او نظر دیگری دارد و معتقد است بسته به شرايط در آینده میتوان هر اثر دیگری را از او انتظار داشت. بازی بانوی جوان دیروز، امروز چارچوب پختهتری به خود گرفته است و اگر تا دیروز شعله آرمانگرایی دامنگیرش میشد، دیگر پایبندی به منطق سینما و ارتباط با مخاطب، محور اصلیاش شده است. میلانی حرفهایش را میزند و همانگونه که در مواجهه رودررو کمتر اهل تعارفات معمول است، در فیلمهایش هم صریح و بیپرده میگوید، اما قواعد بازی را هم به خوبی فراگرفته و به این باور رسیده است که «میتوان گفت، اما رو نگفت». باید منتظر ماند و دید ادامه کارنامه این فیلمساز باانگیزه و پرتلاش در چه مسیری تثبیت میشود. بازی آخر بانو
«سال 59 وقتی میخواستم خط قرمز را بسازم دختری با دستهای چسبی در حالی که اعلامیه چسبانده بود با دسته گلی در دست به سراغم آمد. او کمکم در سینما همه چیز را یاد گرفت؛ از کار با آپارات تا تدوین و فیلمسازی...» این روایت مسعود کیمیایی از ورود بانوی پرتلاش و پرحاشیه این سالهای سینمای ایران، تهمینه میلانی به سینما ست.
میلانی که در آن سالها و با بسته شدن دانشگاهها حضور در جلسات شعرخوانی و نمایش فیلم بخش اصلی فعالیتهایش شده بود، در یکی از این جلسات با مسعود کیمیایی آشنا شد و توانست نظر موافق او برای حضور در جایگاه دستیاری برای اداره کارگاه آزاد فیلم را جلب کند. میلانی پس از چند سال حضور در کارگاه آزاد فیلم و در عنفوان جوانی بار دیگر نظر مساعد مسعود کیمیایی را به سوی خود جلب کرد تا در فیلم «خط قرمز» و در جایگاه منشی صحنه نخستین حضور رسمی خود در سینمای ایران را به ثبت برساند. در همین ایام مشغولیت در فعالیتهای سینمایی و با باز شدن دانشگاهها، میلانی در کنار کار در کارگاه آزاد فیلم به ادامه تحصیل در رشته معماری پرداخت و موفق به اخذ مدرک مهندسی از دانشگاه صنعتی امیرکبیر تهران شد. او اما به بهانه تحصیل سینما را فراموش نکرد و به آرامی حضور خود را در سینما جدیتر نمایاند. او در ابتدا شروع به نوشتن فیلمنامههایی چون «اگر فردا بیاید»، «دوستت دارم مادر»، «عشق و مرگ» و … کرد و همزمان حضور فعال خود در پشت صحنه دیگر فیلمها چون «ای ایران»، «جهیزیهای برای رباب»، «دل نمک» و… را حفظ کرد.
بانوی جوان در آغاز راه
در همان سالها دغدغهها و آرمانهای بانوی جوان، او را به سمت کارگردانی سوق داد تا با ساخت «بچههای طلاق» در سال 1368 به آرزوی خود جامه عمل بپوشاند. میلانی با همین نخستین تجربه جایزه بهترین فیلم اول را در جشنواره فیلم فجر از آن خود کرد و با جایزه نقدی آن بود که دست به ریسک زد و تصمیم گرفت به سراغ بخش دیگری از دغدغههای شخصیاش برود؛ دغدغههایی از جنس فلسفه که به ساخت «افسانه آه» انجامید. او با همراهی رضا بانکی و مرحوم مهدی احمدی فیلم «افسانه آه» را درباره بیوهای ثروتمند اما افسرده ساخت که از شدت پوچی نیت خودکشی در سر دارد و بهدنبال پاسخ سؤالاتش میگردد. این فیلم در واقع دغدغههای ذهنی یک زن روشنفکر و نمود حس او نسبت به موقعیت خود در جامعه، با امکان تجربه زندگی در قالب شخصیتهای دیگر را به تصویر میکشد. اما این دغدغه در آن زمان نه به مذاق «منتقدان» خوش آمد و نه با ذائقه «مخاطبان» منطبق شد. این بود که فیلم در گیشه شکست خورد و همانطور که سالها بعد میلانی خود به این امر اعتراف کرد، مسیر فیلمسازی این کارگردان جوان به سمت و سویی دیگر سوق پیدا کرد (او در نشست خبری فیلم «سوپر استار» در جشنواره بیست و هفتم فیلم فجر اعتراف کرد که در صورت برخورد مهربانتر با فیلم «افسانه آه» شاید کارنامه فیلمسازی من امروز بهگونهای دیگر بود). با شکست تجاری فیلم«افسانه آه» میلانی گوشهای از توانایی خود در طنازی را در فیلمنامه و ساخت فیلم تازهاش به تصویر کشید تا فیلم کمدی «دیگه چه خبر؟» با بازی ماهایا پطروسیان به یکی از فیلمهای پرفروش سینمای ایران تبدیل شود؛ فیلمی که علاوه بر ثبت نمره قبولی برای وی در عرصه کمدی و روایتی نسبتاً مدرن، رگههایی از دغدغههای بعدها آشنای این کارگردان را در زمینه آنچه او خود فمینیسم ایرانی میخواند، نمایاند. در واقع میلانی با این فیلم دورنمایی تازه برای مخاطبان خود ترسیم کرد که بعدها با سهگانه «دو زن»، «نیمه پنهان» و «زن زیادی» آن را به جد دنبال و در «آتش بس» به اوج رساند.
سهگانه بانوی کارگردان
نگاه اغراقآمیز میلانی در این آثار به روابط «زن و مرد» بویژه با پسزمینه پررنگ سیطره مردسالاری بر این روابط که بهصورتی کاملاً شاخص در نگارش دیالوگها، شخصیتپردازیها و نیز در اجرای این آثار بر آن تأکید شد، کمکم او را به کارگردانی با نگاه کاملاً جانبدارانه به زنان در نگاه مخاطب تبدیل کرد؛ نگاهی که هیچگاه خود درصدد تعدیل آن برنیامد و البته زیر بار آن هم نرفت!
«دو زن» اولین تجربه میلانی در نمایش مظلومیت زنان در اجتماع نبود اما امتداد مسیر روایی ثابت بود و نیز استفاده از «نیکی کریمی» در جایگاه بازیگر نقش اول، این فیلم را به نخستین نسخه از یک تریلوژی تبدیل کرد که با «نیمه پنهان» و «واکنش پنجم» ادامه یافت. میلانی در این سه فیلم به دفاع از زنان در فرمتی اجتماعی میپردازد و اصرار بر ریشهیابی برخی نارساییها برای رسیدن این قشر به حقوق خود در لایهها و روابط بیمار اجتماع دارد. این نگاه در «نیمه پنهان» شکل جدیتر به خود گرفته و حتی به مرز یک فیلم سیاسی نزدیک میشود اما حاشیههای بهوجود آمده برای او هنگام اکران این فیلمها و نیز استقبال بسیار کمرنگ مخاطبان از فیلم «زن زیادی» (فیلمی در ادامه همان دغدغههای آشنا با حضور مریلا زارعی به جای نیکی کریمی) میلانی را بر آن داشت تا بار دیگر به سراغ توانایی مثالزدنیاش در استفاده از ابزار طنز برود و پرفروشترین فیلم کارنامه خود را روانه اکران کند.
برد در بازی فتح گیشهها
«آتشبس» محصول سال 84 ، فیلمی مفرح اما آبرومند از لحاظ ساختار سینمایی بود که با اقتباس از داستانی خارجی نوشته روانشناس نامآشنا «لوچیا کاپاکیونه» ساخته شد. این فیلم بازگشت موفقیتآمیز میلانی به عرصه کمدی بود که اگرچه رگههای همان دیدگاههای اغراق شده بهوضوح در آن نمایان بود اما اینبار و با همان تمهید پیشتر جواب داده (در «دیگه چه خبر؟» بسیار تعدیل و تا حدودی خارج از چارچوب شعاری دیگر آثارش، بیان شده است و همین نکته فیلم را برای منتقدان و مخاطبان قابلتحمل میکند. فیلم با ثبت حضوری موفق از زوج مهناز افشار و محمدرضا گلزار، این دو را به عنوان یکی از گزینههای تضمین فروش فیلمها مطرح کرد که البته بزودی و با ناکامی کارگردانی دیگر در بهرهگیری از حضور این دو در کنار هم به تأیید توانایی میلانی در بازیگیری از آنان بدل شد. «آتشبس» با گذر از مرز یکمیلیارد تومان از معدود فیلمهای پرفروش چند سال اخیر است که ورود نسخه قاچاق آن به بازار هم نتوانست روی این فروش تأثیر بگذارد. «آتشبس» در کنار توفیق سینمایی از نظر روانشناسی و محتوا نیز تحسین نویسنده اصلی کتاب «کودک درون» را برانگیخت تا با ارسال نامهای اذعان کند: «آتشبس فیلمی است درجه یک، طنز و عمیقاً تکاندهنده که انسان را به وجد میآورد. صحنهای که یوسف کودک درون خود را پیدا میکند و با او آشتی کرده و گریه میکند، تکانم داد، من هم همراه او گریه کردم. دقیقا شبیه تجربه من با شاگردان و مریضهایم بود، اصلا فکر نکردم که هنرپیشهای دارد بازی میکند. تهمینه! این صحنه واقعا واقعی بود، احساس کردم که این هنرپیشه(محمدرضا گلزار) واقعا در حال تجربه فردی است که مدت زیادی تماس با کودک درون خود را ترک کرده و حالا با او آشتی کرده است، من این صحنه را به دفعات بسیار، زمان درمان در دفترم تجربه کردهام». لوچیا کاپاکیونه در نامه خود خطاب به میلانی نوشت: «من در صنعت سینمای هالیوود بزرگ شدهام، پدرم تدوینگر استودیوی MGM برای فیلمهای جودی گارلند، فرد آمستر و جین کلی و یکی از پایهگذاران تلویزیون در آمریکا بود به همین دلیل من یکی از علاقهمندان درازمدت و واقعی سینما هستم و حتی خودم چند فیلم مستند درست کردهام، با این اوصاف فیلم «آتشبس» فیلمی است درجه یک. تو موفق شدهای که تئوریهای مرا به صورت کامل به تصویر بکشی».
«تسویه حساب» ناکام بانو
«تسویه حساب» محصول سال 86 ، فیلم بعدی تهمینه میلانی بود که با پشتوانه استقبال از «آتشبس» مخاطبان بسیاری منتظر دیدار با آن بر پرده سینماها بودند اما فیلم، به نخستین و تا به امروز تنها فیلم اکران نشده «تهمینه میلانی» بدل شد. «تسویه حساب» که درباره زندگی چند زن خلافکار زخمخورده از مردان است که پس از خروج از زندان تصمیم به باجگیری از مردها میگیرند، باز هم با تکیه بر همان نگاه همیشگی میلانی و با فیلمنامهای از خود او ساخته شد اما هنوز فرصت اکران نیافته است. اما میلانی به فاصله یک سال پس از این فیلم، سراغ تجربهای متفاوت رفت تا اینبار نه فقط معادلات روابط میان «زن و جامعه مردسالار» که معادلات حاکم بر عرصه «اجتماع» را به تصویر بکشد. «سوپراستار» محصول سال 87 با فیلمنامهای از میلانی ساخته شد تا او در نخستین فیلمش در غیاب قهرمان زن، به معضل بزرگ اجتماعی یعنی «خودستایی و خودپسندی مفرط چهرهها» منتقد شود. این فیلم در جشنواره فیلم فجر فیلمی معناگرا هم تعبیر شد که البته جنبه معناگراییاش آنطور که باید و شاید به ذائقه مخاطبان و منتقدان خوش نیامد و تبدیل به پاشنه آشیل این اثر متفاوت او شد. با این همه فیلم سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد را برای شهاب حسینی و دیپلم افتخار بهترین بازیگر زن از بخش بینالملل بیست و هفتمین جشنواره فجر را برای فتانه ملکمحمدی به ارمغان آورد تا بار دیگر مهر تأییدی بر بازی گیری میلانی از بازیگران سینمای ایران باشد.
بازی تازه بانو...
بسیاری «سوپراستار» را نقطه عطفی در کارنامه فیلمسازی تهمینه میلانی، همان بانوی پرتلاش و
با انگیزه سالهای دور میدانند اما خود او نظر دیگری دارد و معتقد است بسته به شرايط در آینده میتوان هر اثر دیگری را از او انتظار داشت. بازی بانوی جوان دیروز، امروز چارچوب پختهتری به خود گرفته است و اگر تا دیروز شعله آرمانگرایی دامنگیرش میشد، دیگر پایبندی به منطق سینما و ارتباط با مخاطب، محور اصلیاش شده است. میلانی حرفهایش را میزند و همانگونه که در مواجهه رودررو کمتر اهل تعارفات معمول است، در فیلمهایش هم صریح و بیپرده میگوید، اما قواعد بازی را هم به خوبی فراگرفته و به این باور رسیده است که «میتوان گفت، اما رو نگفت». باید منتظر ماند و دید ادامه کارنامه این فیلمساز باانگیزه و پرتلاش در چه مسیری تثبیت میشود. ارسال نظر
پربیننده