حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی*: بحث از موانع راه در اخلاق الهی است. بارها در این سلسله نوشتار یادآور شده‌ایم که نفس و ظهورات و جلوه‌های آن مانع راه انسان و جامعه انسانی برای رسیدن به اهداف الهی است. یکی از این موانع، وقاحت و بی‌شرمی است. مرحوم نراقی آن را به «بی‌توجهی نفس و شرمنده‌نشدن آن از انجام‌دادن حرام‌های شرعی، عقلی و عرفی» معنی کرده است که برآمده «از فساد 2 قوه غضب و شهوت است» و صفت مقابل آن «حیا» است. [جامع السعادات: 3/45 ـ 46] به تعبیر دیگر «وقاحت» شرم‌نداشتن در پیشگاه خداوند و حیا نکردن از او و همچنین از منظر و نگاه مردم است که فرد از کار خود خجالت نمی‌کشد، و از اموری که دین یا عقل یا عرف ناپسند می‌دانند، خودداری نمی‌کند، به‌گونه‌‌ای که به او بی‌حیا یا کم‌حیا گویند. این صفت از ظهورات نفس است که موجب هلاکت و نابودی فرد و جامعه می‌شود. توجه هم داریم که وقتی ما از اخلاق الهی سخن می‌گوییم، «وقاحت» را به بی‌حیایی یا کم‌حیایی در محضر حق تفسیر می‌کنیم که فرد از اینکه در محضر حق مخالفت و گناه بکند، خجالت نمی‌کشد. پس وقاحت در بیانی جامع شرم‌نکردن در محضر حق است، در اینکه کاری را خلاف دستورات خدا یا خلاف عقل و عرف انجام بدهیم. اگر بخواهیم به زبان روز سخن بگوییم باید گفت که «وقاحت» ضدارزش است، ضدارزشی که اولاً باعث می‌شود که ما در محضر حق شرم نداشته باشیم و گناه کنیم و خلاف دستورات خدا و دین عمل کنیم. ثانیاً از مردم شرم نداشته باشیم و به آنان آزار برسانیم، و موجب ناراحتی و اذیت آنان را فراهم کنیم، و ثالثاً در درون خود حیا نکنیم و دچار وقاحت نفسانی شویم. کسی که از مردم شرم ندارد، هیچ خیری ندارد و بدتر از او کسی است که در وجود خود حیا ندارد، و خدا را مراقب خود نمی‌داند. اطمینان به چنین شخصی «بی‌عقلی» است.
مراتب آن هم فرق دارد، برای عامه مردم ورود به ورطه گناه و معصیت و خلاف‌هایی که عقل و عرف آن را واضح بیان می‌کنند، وقاحت است، مثل بی‌حجاب و آرایش‌های غلیظ که متاسفانه برخی از زنان و دختران ما به آن گرفتار آمده‌اند. اما برای علما و روحانیون و مسؤولان نظام اسلامی، نه‌تنها گناه و معصیت؛ بلکه انجام بسیاری از کارهایی که برای عموم مردم جایز است، از مصادیق وقاحت است. اموری را که عقل و عرف نمی‌پسندند، برای مسؤولان و کارگزاران نظام و روحانیون وقاحت محسوب می‌شود. البته منظور از عرف؛ عرف متشرعه یعنی مردم متدین است. مثلاً سخنان درشت و تندی که بین مسؤولان نظام رد و بدل می‌شود یا تحقیر و طنزگونه سخن‌گفتن با منتقدان و مخالفان یا ثروت‌اندوزی از مصادیق وقاحت و بی‌شرمی است که اگر در کارگزاران نظام و بزرگان دین باشد، جامعه را به نابودی می‌کشاند و طبعاً خلاف عقل و خلاف دین است و خداوند هم از آن راضی نیست. مگر می‌شود مسؤول نظام اسلامی بود و در درون جامعه با مردم خود با زبان تحقیر و طعنه و کنایه سخن گفت؟ یا به به‌جای خدمت به مردم به ثروت‌اندوزی مشغول شد؟ اینها بی‌شرمی در محضر حق است که اگر از عموم مردم سر بزند، ناپسند است اما اگر صاحبان قدرت و بیان به آن مبتلا شوند، وقاحت است. این امور حتی اگر در دین حرام نشده باشند، یقیناً خلاف عقل و عرف هستند و موجب نابودی کیان جامعه اسلامی می‌شوند و طبعاً باعث ناخشنودی خدا هستند. توجه هم داشته باشیم که وقاحت، دارای شدت و ضعف است، مراتب ضعیف و اولیه آن را کم‌حیایی گویند که در حقیقت مقدمه مراتب بالای وقاحت است که از آن به بی‌حیایی یاد می‌شود. یعنی کسی که در افکار و رفتار خود رعایت نمی‌کند و دچار کم‌حیایی می‌شود، رفته‌رفته در این رذیله فرو می‌رود و به صورت کلی حیا از او سلب می‌شود و به وقاحت می‌رسد. و وقاحت او را به نفاق و سنگدلی و کفر می‌کشاند، چنانکه امام صادق فرمودند: «الْوَقَاحَُه صَدْرُ النِّفَاقِ وَ الشِّقَاقِ وَ الْکُفْر» [مصباح الشریعه: 189] «وقاحت بنیان نفاق و سنگدلی و کفر است». چرا چنین است؟ دلیل آن در بیان پیامبر اعظم صلی‌الله علیه وآله وسلم است: «إِذَا لَمْ تَسْتَحِ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ أَیْ إِذَا فَارَقْتَ الْحَیَاءَ فَکُلُّ مَا عَمِلْتَ مِنْ خَیْرٍ وَ شَرٍّ فَأَنْتَ بِهِ مُعَاقَبٌ» [همان: 189 ـ 190] «هرگاه در تو حیا نباشد، هرچه می‌خواهی انجام بده، زیرا هنگامی که از دنیا بروی هرچه انجام داده‌ای خواه خیر یا شر، نسبت به آنها عقاب می‌شوی.» یعنی وقتی کسی وقیح و بی‌شرم شد، از بندگی خدا بیرون آمده است و خوبی و بدی در او یکسان است، و در هرصورت عقاب می‌شود. این همان نفاق و سنگدلی و کفر است. پس انسان باید در همه ساعات و روزهای عمر از خود مراقبت کند، و درهای گناه و بدی را بر خود ببندد، و بداند که خدا او را می‌بیند: «أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرى» [علق: 14] «آیا نداسته که خداوند او را می‌بیند؟» و از هرکاری که زشت است، خودداری کند، زیرا خداوند به ما از رگ گردن نزدیک‌تر است: «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِید» [ق: 16].
* امام جمعه شمیرانات