
مرتضی اسماعیلدوست: پس از چند روز سرگیجه از تماشای آثاری بیبهره از هویتی ساختارمند و ناکارآمد در فرم و معنایی هدفدار، به جهانی اعترافگونه از ذهنیتی پاشیده رسیدیم که هومن سیدی با فرمی مهندسیشده در عناصر سینمایی، به تماشا درآورد. فیلمی که تاثیر مخرب آثار اعتیاد را نه در شمایلی مرسوم از شکنندگی اندام و زبان شخصیت بلکه در پیچش جهانی آخرالزمانی به تصویر درمیآورد که از این منظر فیلم «اعترافات ذهن خطرناک من» را میتوان بهعنوان فیلمی اخلاقگرا در جهت مذموم شمردن بلای خانمانسوز اعتیاد دانست که شکلی صریح از آن را در نمایی سوخته از خانه کاراکتر اصلی فیلم میتوان دید. سازنده این فیلم پس از فیلم ویدئویی «آفریقا» و فیلم هنجارشکن «سیزده»، حالا در سومین ساخته بلندش به مرزهایی از پختگی در اجرا رسیده است که با ظرافتی خاص و با بهرهمندی از مولفههای امروز سینمای آوانگارد اروپا و فیلمهای مستقل آمریکا، فضایی فراتر از قالب سینمای
تثبیت شده ایرانی را به نمایش درمیآورد. پرواضح است که در فیلم اعترافات ذهن خطرناک من، نمیتوان به نشانهای مشخص از مولفههای سینمای ایرانی رسید اما این مساله دلیلی بر ضعف ساختاری اثر نبوده و تنها سلیقهای است که فیلمساز، الزامی به عمل کردن بدان ندارد. از طرفی دامنه مساله حاشیهمند اعتیاد در گستره جهان و نوع مبادلات مواد در زنجیرهای به هم پیوسته از تولید تا مصرف و نیز رعایت جهان بیمکانی شخصیت، دلایلی منطقی از نبود مولفههای سینمایی بومی میدهد.
داستان یکخطی فیلم اعترافات ذهن خطرناک من، براساس فراموشی رخ داده در شخصیتی است که در شناسنامهای ابطالشده ناصر نام دارد اما مایل است که فرهاد صدایش کنند. این شخص براساس استفاده مکرر از مواد مخدر، دچار فراموشی کامل شده است و هیچ رخداد و مسالهای را بهخاطر نمیآورد و مخاطب در سیری 24 ساعته همراه با شخصیت به سمت فضایی وهمگونه از روایت میرود که با کولاژهای بینامتنی، قطعهای سریع، خردهروایتهایی کوتاه، متقاطع و درهمریختگیهای پازلگونه زمانی و مکانی به تصویر درمیآید که در این میان همه عناصر دیداری و شنیداری در خدمت هدفی یکپارچه درآمده و اجرای مهندسیشده کارگردان به آن صورتی شاکلهمند میدهد. همچنین موسیقی ارزنده بامداد افشار، باند صدایی وحشتزا از مهران ملکوتی، چهرهپردازی هنرمندانه مهرداد میرکیانی و بازی منحصر به فرد سیامک صفری در خدمت ایجاد حسی بصری از ایده مرکزی فراموشی بوده و به رخدادی غریب در سیارهای توهمزده از هستی و نیستی کمک میکند. گویی فرهاد با شمایلی هراسآلود در برزخ کیفر گناهی است که سالها یدک میکشد و سیامک صفری در اجرایی فراتر از استانداردهای ناقص بازیگری در ایران با سیمای هیولایی برآمده از ناکجای زیستن به این زندان توهش و نیرنگ، تاثیری مضاعف بخشیده است. فیلمساز در فیلم اعترافات ذهن خطرناک من، به سمت فضایی فرمگرا و نگاهی ساختارشکن رفته است. مسیری که پیشتر برای فیلمسازان کوتاه رخ میداد و حالا با استفاده از دوربینهایی مجهز، امکان بهرهمندی در سازهای بلند از نور و تصویر فراهم شده تا جهانی تازه از رویدادهایی انسانی را در پرده تماشا به نظاره بنشینیم و سیدی نیز از آن دسته فیلمسازان تجربی است که با توجه به وامگیری از آثار فیلمسازان خارجی در مسیری نامتعارف از قالب سینمای ایران حرکت میکند. فیلم اعترافات ذهن خطرناک من به لحاظ تلفیقی پیچیده از فضایی انتزاعی و جهانی حقیقی به آثار بهرام توکلی نزدیکی مییابد و این راه بیگانه نیست، چرا که اولین فیلم بلند توکلی با نام «پابرهنه در بهشت» با حضور هومن سیدی نقش یافت اما بنای فرمی سومین ساخته هومن سیدی به سینمای گای ریچی تمایل دارد که این تشابه در شکل چیدمان کلمات و اَدای دیالوگها و بازیهای کلامی نمود داشته و در روایتی پستمدرن از اجرای اثر نیز رصد میشود. برای نمونه میتوان از سکانس مربوط به تعقیب و گریز سوژه توسط آمبولانس اشاره داشت که از منظری بازیگوشانه و از جهان هزل به تصویر در میآید. در این باره لازم به یادآوری است که ساخت فیلمهایی تجربی در سیطره بیهویت آثاری تکراری در سینمای ایران میتواند نوید رسیدن به نقطهای متمایز از تماشا باشد و اگرچه آزمودن مسیرهایی تازه در این نوع سینما همراه با مخاطرات و کاستیهایی است اما امکانی برای تغییر ذائقه مخاطب ایرانی با تاثیرپذیری از الگوهای روایی و فرمی در حوزههای مختلف فیلمنگاری و اجرای اثر میبخشد. سینمایی که در غالب آثارش ناآگاهی به اصول و قواعد ژانر یا نبود ساختاری منسجم به چشم میخورد و حتی در منظری منتقدانه به آفت برخوردی سلیقهای با اثر دچار است، نگاهی سطحی که از نبود دانشی تئوریک و نشانهشناسی بصری در رنج بسر میبرد. تحلیل ساختاری در فیلمی چون «اعترافات ذهن خطرناک من» به پندار صورتهایی پراکنده از حس سردرگمی برخورد با رویدادی معلق میرسد و این شکل مواجهه با توجه به ذهنیت فروپاشیده کاراکتر اصلی قابل پذیرش است، چرا که به مثابه برخورد با فضاهای متفاوت حسی بوده که پرده به پرده به اجرای نقشی متوهم میپردازد. برای اشاره میتوان به چرخش داستانی پرورش یافته از فرهاد نظر داشت که در ابتدا آیدا را زن خود دانسته و در بخش دیگر فیلم او را غریبه از خود فرض میکند. فیلم دارای فضاسازیهایی بکر از ترکیب نور و رنگ بوده که اتمسفر غریبی را شکل میدهد که این تصویرهای خلاقانه توسط پیمان شادمانفر به محصوریت فضایی انتزاعی از شخصیت فرهاد دامن میزند. همچنین فیلمنامه نگاشته شده با فرمی متمایز از شیوه کلاسیک و با پایانی باز از عدم توان شخص از حل مساله روایت میشود که این نوع شیوه با توجه به شرایط حاد رخ داده برای شخصیت اصلی فیلم کاملا درست و منطقی است. در این فیلم، کارگردان با استفاده از ایده محوری فراموشی به سمت ارائه فرمی در اجرا براساس رفت و برگشتهای زمانی رفته که نگاهی متمایز را براساس ذهن مشوش راوی شکل میدهد. در این باره تدوینی همراستا با رجعتی بازخوانی شده از تباهی زندگی فرهاد به ثبت فروپاشی زمان میرود و از طرفی قصد دارد تا براساس توالی رخدادها به توهم نگاه مستاصل شخص در سیطره زمان بیفزاید. شیوه معمایی فیلمساز در ارائه اطلاعات به مخاطب این امکان را میدهد که زنجیرهای از اتفاقات ناپایدار را در پازلی بههم ریخته در کنار هم چیده و دوباره در پرداختی متمایز بههم ریزد.
فیلم اعترافات ذهن خطرناک من، یادآور نظمهای تبیین شده در نظریه لاکان بوده و سفری غمگسارانه میان امر خیالی و امر نمادین و امر واقع را بههم میدوزد. بهطوری که نگاهی پرسشگر از احوال فرهاد، نشانههایی از امر خیالی است و محصور شدن وی در جهانی برزخی به امر نمادین تمایل دارد که گویی شخصیت فرهاد نه طی سفری 24 ساعته بلکه از سالها پیش در دنیایی خاص از زیستنی دیوانهوار بسر میبرد و جنون نهفته در پیکر هیولاییاش را از سنین کودکی و با مرگ ناخودآگاه بچهای دیگر به نمایش درآورده است اما فرهاد در پی خاطرهای گمشده از واقعیت خود است و این مساله دلالت به امری واقع داشته که از ذات حقیقتجوی بشر سرچشمه میگیرد.
اگرچه با توجه به ذهنیت فروپاشیده این پرسوناژ، نمیتوان بهطور قاطع دادههای صادر شده از وی را به خروجی مطمئنی از واقعیت متصل گرداند اما نگرهای تفسیرگونه از همین خاستگاه معلق، میتواند ما را به فهمی روانشناختی یا تعبیری فلسفی بکشاند، تا از فضای روانکاوانه به تعریف دوبارهای از حافظه انسان دست بزنیم که همچون ظرفی وسیع دارای خاصیت ارتجاعی نامحدودی است. محدودهای که به اندازه تعداد و تنوع اطلاعات در آن، میتوان به درک پدیدهها رسید تا به جای تعبیری ناصحیح از ضعف حادثه به چالشی در فهم یادآوری مواجه شد.
کاراکتر فرهاد در این فیلم با توجه به انباشت مواد مانده در ذهنش دچار تهیشدگی است و این گم شدن تاریکوار از سودای زیستن به وی شمایلی جنونآمیز داده است. از منظری دیگر و از باب فلسفی نیز به مواجهه با نگرهای از هایدگر میرسیم که فراموشی هستی را بهعنوان غایبی بزرگ در زندگی بشر میداند و این بیان صریح در نزد فیلسوفی پیچیدهگو که کمتر به صورت قطعی از گزارههای فلسفی استفاده میکند، مطلبی قابل اشاره به حساب میآید. با این حال فیلم اعترافات ذهن خطرناک من، در مواردی از تفهیم جستوجوی شخصیت در یافتن فراموشی خود به دام تکرار میافتد و در قالب نریشنهایی هم شکل، از خلق موقعیتهایی تازه و تنوع مواجهه با ثبت این برزخ قابل تغییر ناتوان میشود. از طرفی کارکرد شخصیتی ناکارآمد چون دختر مُرده در داخل خانه، جدای از حسی ترسگونه نمیتواند ما به ازایی قابل توجه بیابد. فیلم اعترافات ذهن خطرناک من، تلاشی است در جهت مواجهه تخیل در برابر حقیقتی انکارناپذیر که از دالان ذهنی فراموشکار بنا میشود. نمایی هلیشات در ابتدا و انتهای فیلم که شخص را خفته در بستر مرگی تدریجی نشان میدهد، اعترافاتی کثیف از مردی است که به دنبال آن است تا دوباره با موقعیتهای ناگوار زندگیاش برخورد کند؛ این بار با لباسی انتزاعی و با چهرهای مخدوش از برزخی هولناک!