امیرحسین صفایی: در ادامه مطالعه معاهدات و امتیازات خارجی ایران پیش از انقلاب اسلامی، در این بخش به بررسی امتیازات بریتانیا به‌طور ویژه در دوره طولانی سلطنت ناصرالدین شاه می‌پردازیم. در دوره ناصری کار مملکت‌داری به آن درجه از فضاحت انجامید که منابع و مواهب ایران‌زمین به قیمتی ناچیز نه به دولت‌ها که به اشخاص خارجی اعطا می‌شد. قلمروی ایران پیش از دوران قاجار از هندوستان در شرق تا بغداد در غرب و از عمان در جنوب تا خوارزم در شمال گسترده بود. این قاجاریه بود که زبونانه و خائنانه مرزهای کشور را به آنچه اکنون هست، عقب راند. در بعد امتیازات سیاسی و اقتصادی نیز وضع به همین منوال و بلکه به مراتب بدتر بود. در بخش‌های پیشین ستون «ماجرا» به فرازهای مهمی از این امتیازات و معاهدات پرداختیم. در این بخش مختصرا امتیازات متعدد اقتصادی دوران ناصرالدین شاه را مرور می‌کنیم.
ناصرالدین میرزا، فرزند محمدشاه قاجار پس از مرگ پدر در سال 1264 هجری قمری در تهران کار سلطنت را به دست گرفت و 50 سال تاج شاهی بر سر داشت. هر چند در برهه کوتاه چند سالهای از سلطنت او، در زمان صدراعظمی امیرکبیر، کار سیاست داخلی و خارجی ایران با حکمت و درایت امیر رو به سامان گذاشت اما با برکناری و قتل او که با تحریک انگلستان و روسیه و عوامل داخلی آنان که در اطراف شاه، فراوان بودند، صورت گرفت و حسادت به میرزا تقی‌خان نیز کینه آنان را دوچندان کرده بود؛ دورانی طولانی از حقارت و بی‌غیرتی و وابستگی و حراج منافع ملی در کشور آغاز شد. اما کار از کجا آغاز شد؟
1- واگذاری هرات به بریتانیا و استقلال افغانستان از ایران
جدا کردن افغانستان از ایران و ایجاد حائلی میان ایران و هندوستان، امتیازی بزرگ برای انگلیس در راستای محافظت از مستعمره بزرگ خود در مقابل هرگونه دست‌اندازی رقبا بود.
محمود محمود در جلد دوم کتاب تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس آورده است: «هنوز سالمرگ امیرنظام، آن مرد بزرگ و تاریخی، درست برگزار نشده بود که میرزا آقاخان برای قدردانی از همراهی‌های دولت انگلیس قباله هرات را مسجل کرده، به آنها واگذار نمود... در این باب هیچ سابقه‌ای در دست نیست و معلوم هم نیست بین وزیرمختار انگلیس مقیم تهران و میرزا آقاخان نوری صدراعظم دولت علّیه ایران چه مکاتباتی در این باب رد و بدل شده است. هیچ آثاری از آنها باقی نمانده است جز اینکه بدون مقدمه دولت ایران یک تعهدنامه نوشته به سفارت انگلیس در طهران تسلیم می‌کند».
نامه مذکور نسبت به عدم دخالت ایران در مسائل مرتبط با هرات به انگلیسی‌ها اطمینان می‌داد ولی آنان به این مقدار راضی نبودند، زیرا این نامه یک سند و عهدنامه رسمی نبود. فشار و خواست انگلیسی‌ها به کرسی نشست و میرزا آقاخان نوری، فرخ‌خان امین‌الملک را مأمور توافق با انگلیسی‌ها کرد. فرخ‌خان به پاریس اعزام شد و در آنجا معاهده صلح پاریس را در سال 1273 هـ .ق امضا کرد و صراحتا از طرف دولت ایران استقلال کامل افغانستان را به رسمیت شناخت.
2- امتیاز تلگراف
ناصرالدین شاه امتیاز 6 ماده‌ای تلگراف را در سال 1862 میلادی به یک انگلیسی به نام استویک اعطا کرد. براساس این حق امتیاز، دولت ایران اجازه می‌داد یک خط تلگراف از خانقین به تهران و از آنجا به بندر بوشهر کشیده شود که هرگاه انگلیسی‌ها نیاز داشتند از این سیم استفاده کنند. ایران باید برای ساختن این خط تلگراف و خرید تجهیزات آن بودجه کافی تامین می‌کرد. همچنین ایران ملزم بود برای خرید تجهیزات از اروپا، آن را منحصرا به دولت انگلیس سفارش دهد. همچنین در متن امتیاز قید شده بود این خط زیر نظارت یک صاحب‌منصب و مهندس انگلیسی باشد. (تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس، ص 799)
کشیدن خط تلگراف البته فواید زیادی برای ایران در برداشت اما بیش از آن برای خود انگلیسی‌ها مفید بود. لرد کرزن درباره احداث تلگراف در ایران می‌نویسد: «هرگاه قلمروی شهریار ایران در سر راه مملکت وسیع هندوستان واقع نشده بود که دولت انگلیس بدان محتاج باشد، این مملکت باید سالهای متمادی در انتظار داشتن سیم تلگرافی بماند تا اینکه فشار احتیاجات زندگی تأسیس سیم‌های تلگرافی را در آن مملکت عملی کند». (روابط سیاسی ایران و انگلیس، ص 786)
3- امتیاز رویتر
طبق این امتیاز که در سال 1289 هجری قمری به بارون یولیوس دو رویتر یهودی انگلیسی (با نام حقیقی اسرائیل بر یوسافات) اعطا شد، بهره‌برداری و استخراج همه معادن ایران اعم از معادن زغال‌سنگ، آهن، مس، سرب، نفت و هر معدن دیگری که در کشور قابل بهره‌برداری بود، به جز طلا و نقره و نیز بهره‌برداری از جنگل‌ها و احداث قنوات و کانال‌های آبیاری اراضی و همچنین احداث راه‌آهن و تراموا، ایجاد جاده‌ها، خطوط تلگراف و کارخانه‌های صنعتی به مدت 70 سال و اجازه تمام گمرکات و صدور انحصاری هرگونه محصولات از ایران به مدت 25 سال از اختیار ایران خارج شد. در مقابل رویتر متعهد بود 200 هزار لیره انگلیسی و 5 درصد سود حاصل از این امتیاز را به ایران بپردازد. با این امتیاز شگفت‌انگیز ایران عملاً استقلال سیاسی- اقتصادی خود را از دست می‌داد و بدون جنگ و خونریزی تبدیل به مستعمره انگلستان می‌شد. این امتیاز به قدری همگان را دچار حیرت کرد که لُرد کرزن درباره‌اش چنین گفته بود: «واگذاری کلیه منابع صنعتی یک مملکت به دست یک خارجی حقیقتاً عجیب و غریب به نظر می‌رسد و حرارت انگلیسی‌دوستی در تهران در هیچ تاریخی به این اندازه بالا نرفته بود».
ناصرالدین شاه این قرارداد را در اولین سفر خود به اروپا به تشویق صدراعظم خود میرزاحسین‌خان سپهسالار و دلالی میرزا ملکم‌خان، سفیر وقت ایران در لندن امضا کرد. بعدها مشخص شد سپهسالار ٥٠ هزار لیره، میرزاملکم‌خان ٢٠هزار لیره، معین‌الملک ٢٠ هزار لیره و مبالغی نیز اقبال‌الملک به عنوان رشوه برای عقد این قرارداد از رویتر دریافت کرده‌اند. این امتیاز پس از مدتی به دلیل شدت اعتراضات داخلی لغو شد. در ازای آن لغو، سال‌ها بعد امتیاز تاسیس بانک شاهنشاهی ایران به رویتر اعطا شد! رویتر بنیانگذار خبرگزاری مشهور رویترز بوده است.
4- امتیاز لاتاری
در جریان سفر سوم ناصرالدین‌شاه به اروپا در سال 1306 هجری قمری، میرزا ملکم‌خان توانست امتیاز لاتاری را به نام بوزیک دو کاروال، منشی فرانسوی سفارت ایران در لندن بگیرد. در واقع ذی‌نفع اصلی این امتیاز خود میرزا ملکم‌خان بود. حضور میرزا ملکم‌خان به عنوان سفیر ایران در اروپا بستر مناسبی برای تحرکات و دلالی‌های اقتصادی وی آماده کرده بود. او که طرفدار هجوم سرمایه‌های خارجی به ایران به بهانه ترقی بود، ناصرالدین شاه را به امضای قرارداد لاتاری تشویق کرد.
به موجب این امتیاز برای 75 سال انحصار هرگونه فعالیت لاتاری و وام‌های مربوط، تشکیل شرکت‌های مرتبط، فروش بلیت‌ها و ترتیب بازی‌های لاتاری و درآمد حاصل از آن به بوزیک دو کاروال اعطا و در عوض او متعهد به پرداخت 20 درصد سود خالص سالانه به خزانه ایران شد. این امتیاز علاوه بر همه ایرادات وارده به آن، به لحاظ ترویج قمار در کشور اشکالات شرعی نیز داشت و مورد اعتراض گسترده علما قرار گرفت. در نتیجه شاه مجددا ناچار به لغو قرارداد شد.
5- امتیاز رژی (انحصار توتون و تنباکو)
در سومین سفر ناصرالدین شاه به اروپا، وی موافقت خود را با اعطای امتیاز تجارت توتون و تنباکوی ایران به جرالد تالبوت از نزدیکان و مشاوران لرد سالیسبوری (نخست‌وزیر و وزیر خارجه انگلیس) اعلام کرد. سفرهای ناصرالدین شاه به اروپا او را شیفته مظاهر دلفریب فرنگی کرده بود و تأمین هزینه سفرهای متعدد به اروپا از عهده خزانه دولت ایران خارج بود. این قرارداد با کمپانی رژی در ۱۳۰۷ هـ .ق (۱۸۹۰ میلادی) به امضا رسید و امتیاز تجارت توتون و تنباکو به مدت 50 سال به تالبوت اعطا شد. براساس این قرارداد، شرکت رژی متعهد می‌شد در ازای انحصار خرید و فروش توتون و تنباکوی ایران به مدت 50 سال، سالانه مبلغ ۱۵ هزار پوند استرلینگ به همراه یک چهارم سود خالص خود را به شاه بپردازد.
این اقدام خائنانه که به انگیزه خوشگذرانی شاه در اروپا صورت گرفته بود در ادامه دیگر تصمیمات حکومت قاجار در حراج منافع ملت ایران، اعتراضات گسترده‌ای را پدید آورد که روحانیت و مرجعیت پیشاهنگ آن بودند و به نهضت تنباکو شهرت یافته است.
نخستین اعتراض‌ها به رهبری روحانیت، توسط سید‌علی‌اکبر فال‌اسیری از علمای برجسته شیراز آغاز شد و با وجود تمام خشونت‌های صورت گرفته، به تبریز، مشهد، اصفهان و دیگر نقاط ایران گسترش یافت.
همزمان با سایر شهرها آتش نارضایتی در تهران نیز شعله‌ور شد. میرزا حسن آشتیانی از علمای بزرگ تهران جلودار این جنبش در تهران بود.
سید‌جمال‌الدین اسد‌آبادی نیز که به دعوت ناصرالدین شاه در تهران به سر می‌برد، به مخالفت علنی با امتیاز پرداخت و در پی صدور اعلامیه‌ای - که بر در مساجد، کاروانسراها و سفارتخانه‌ها نصب شد - با این مضمون که «به چه حقی خرید و فروش تنباکویی که خریدار و مصرف‌کننده آن ایرانی است، به بیگانه واگذار شده است؟» از ایران اخراج شد.
میرزای شیرازی مرجع عام شیعیان، همزمان با شروع ناآرامی در تبریز با ارسال تلگراف مفصلی به شاه از سامرا، ضمن اشاره به مفاسد اجازه مداخله بیگانگان در ایران، همه آنها را منافی صریح قرآن و استقلال ایران خواند. شاه به نامه میرزا پاسخ نداد و برای توجیه اقدامات خود، کارپرداز ایران در بغداد را نزد میرزای شیرازی فرستاد.
میرزای شیرازی در آن دیدار تاکید کرد: «دولت اگر از عهده جواب بیرون نتوان آید ملت از جواب حسابی عاجز نیست» و «اگر دولت از عهده بر نمی‌آید، من به خواست خدا آن را بر هم می‌زنم».
در نهایت با فتوای میرزای شیرازی جنبش عظیمی علیه استعمار در ایران شکل گرفت که هر چند به بهانه قرارداد رژی صادر شده بود اما می‌توان ادعا کرد پایه بیداری ملت ایران در دهه‌های بعد قرار گرفت. متن حکم چنین بود: «بسم‌الله الرحمن الرحیم، الیوم استعمال تنباکو و توتون بِأَیِ نحوٍ کان در حکم محاربه با امام زمان علیه‌السلام است».
در نهایت با بالا گرفتن کار، ناصرالدین شاه که از حل ماجرا عاجز شده بود، ناچار فرمان لغو امتیاز را صادر کرد. پس از لغو امتیاز تنباکو، حکم تحریم تنباکو نیز لغو شد.
مرگ سلطان صاحبقران
دوران ناصرالدین شاه یکی از تاریک‌ترین دوره‌های تاریخ ایران به لحاظ عمیق‌تر شدن وابستگی به بیگانگان بود. در این دوران طولانی شبکه گسترده‌ای از عوامل سیاسی و اقتصادی انگلیس در ایران رشد یافتند که سال‌ها کشور توان رهایی از آنان را نداشت. او مردان کاردانی چون قائم مقام و امیرکبیر را زیر خاک کرد و خائنان را بر کار گمارد و خود به خوشگذرانی مشغول شد.
3 سال پس از جنبش تنباکو بود که ناصرالدین شاه در پنجاهمین سال سلطنتش به دست میرزا رضا کرمانی کشته شد. سلطان صاحبقران مرده بود اما تا پایان شب یلدای استعمار در ایران هنوز راه بسیاری باقی بود.