حجت‌الاسلام و المسلمین سید سعید لواسانی*: دیدیم که حیا فضیلتی در مقابل بی‌شرمی است و آن حالتی است که آدمی از گناه یا خطا یا آنچه آن را بی‌ادبی می‌داند، حالت شرم و انفعال دارد: از مردم در اموری که خلاف عرف یا عقل است و از محضر خدا در اموری که خلاف عقل و نقل است اما حیا به عنوان یکی از بنیان‌های اخلاق الهی عبارت است از شرم در محضر خدا: از گناه‌ها، خطاها، تقصیرها، نداشته‌ها و... اما مهم‌ترین ویژگی حیا آن است که لازمه ایمان و عقل است. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «الْحَیَاءُ مِنَ الْإِیمَانِ وَ الْإِیمَانُ فِی الْجَنَّه..» [الکافی: 2/106] «حیا جزو ایمان است، و ایمان در بهشت است.» یعنی حیا از ارکان ایمان است. [مراه العقول: 8/187] یا دقیق‌تر حیا از مراتب والای ایمان است. زیرا چنین مومنی یقین دارد که خدا او را می‌بیند، و این بالاترین مراتب ایمان است. [ملاصدرا؛ شرح اصول الکافی: 1/221]. پس کسی که حیا ندارد، در حقیقت یکی از ارکان یا مراتب ایمان را ندارد و حداقل باید در ایمان چنین فردی شک کرد. بعد می‌فرماید: ایمان هم در بهشت است نه در آینده بلکه هم‌اکنون، بنابراین مومنی که حیا دارد، هم‌اکنون در بهشت است. باز از امام صادق(ع) نقل شده است: «الْحَیَاءُ وَ الْعَفَافُ وَ الْعِیُّ أَعْنِی عِیَّ اللِّسَانِ لَا عِیَّ الْقَلْبِ مِنَ الْإِیمَان» [الکافی: 2/106] «حیا و عفاف و بی‌زبانی [که این دو از مراتب حیا است] که کم‌زبانی است، نه کُند‌فهمی، این ۳ از ارکان و مراتب ایمان هستند.» انسان باحیا عفیف است و همچنین کم‌حرف و بی‌زبان است، بعد توضیح می‌فرماید که منظور آن است که حیا و عفت مانع می‌شود که سخن بگوید، نه اینکه در فهم و درک او نقصانی باشد. این سه صفت از ارکان و مراتب ایمان است. پس عفت و کم‌زبانی از حیا برمی‌خیزد. روایت سوم از امام باقر یا امام صادق علیهما‌‌السلام وارد شده است: «الْحَیَاءُ وَ الْإِیمَانُ مَقْرُونَانِ فِی قَرَنٍ فَإِذَا ذَهَبَ أَحَدُهُمَا تَبِعَهُ صَاحِبُه» [الکافی: 2/106] «حیا و ایمان با هم از یک شاخه هستند، وقتی یکی رفت، دیگری هم از آن پیروی می‌کند.»
این روایت تفسیر روایات سابق است که همراهی ایمان و حیا را نشان می‌دهد که لازم و ملزوم هم هستند، هر کدام رفت، دیگری هم می‌رود. روایت چهارم از امام صادق(ع) است: «لَا إِیمَانَ لِمَنْ لَا حَیَاءَ لَهُ» [همان]«کسی که حیا ندارد، اصلاً ایمان در او نیست.» توجه شود اولاً حیا از ارکان و مراتب ایمان است، ثانیاً اگر حیا نباشد، ایمان هم نیست. در حدیث جنود [لشکریان] عقل و جهل امام صادق(ع) می‌فرمایند: «وَ الْحَیَاءُ وَ ضِدَّهُ الْجَلَع» [الکافی: 1/49] «و حیا یکی از لشکریان عقل است که ضد آن بی‌حیایی است که از لشکریان نابخردی است.» حیا که برآمده از ایمان است، یکی از ارکان عقل هم است و این نشان از هماهنگی عقل و ایمان و حیا دارد. یعنی هرکس یکی از آنها را نداشت، لااقل باید در اینکه دارای آن دو دیگر است، تردید کرد. پس کسی که از محضر حق حیا و شرم ندارد، در حقیقت ایمان ندارد و عقلش در نقصان است. روایت ششم که از رسول خدا(ص) است، تفاوتی بین حیای مطلوب و حیای نامطلوب می‌گذارد که نشان می‌دهد حیایی مطلوب است که عاقلانه باشد: «الْحَیَاءُ حَیَاءَانِ حَیَاءُ عَقْلٍ وَ حَیَاءُ حُمْقٍ فَحَیَاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَ حَیَاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْل» [همان] « حیا دو نوع است: حیای عقل و حیای حماقت. حیای عاقلانه علم است و حیای حماقت، نابخردی است.» این روایت شرح حدیث پیشین است که حیا را جزو لشکریان عقل نام برد. حیایی مطلوب است که برآمده از عقل باشد، یعنی مومن عاقلانه شرم و حیا دارد. اگرنه کسی که از گفتن حق شرم می‌کند که حماقت و نابخردی است. از این قبیل حیاهای دروغین در ما کم نیست که حقیقت آنها حماقت و نابخردی است. خلاصه ملاک روشن است، روشن است که حیایی مطلوب است که عقلانی و برآمده از علم و آگاهی باشد و این حیای ایمانی است اما حیایی که از عقل و علم برنیامده باشد، عین حماقت و نابخردی است. یک نمونه حیای نامطلوب کمرویی است. امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند: «مَنْ رَقَّ وَجْهُهُ رَقَّ عِلْمُهُ» [همان] «کسی که کمرو باشد، دانش او کم خواهد بود.» پس کمرویی با حیا فرق دارد. ملاحظه می‌فرمایید که ما اگر بخواهیم به سوی جامعه اسلامی برویم، باید حیا و شرم مطلوب را در خودمان نهادینه کنیم بویژه در مسؤولان، کارگزاران نظام، روحانیان و نخبگانی که در چشم مردم هستند. منظور این نیست که فقط از گناه شرم داشته باشیم که این مرتبه نخست حیاست بلکه هرچه را عقل ناپسند می‌داند و عرف متدینان آن را نامطلوب می‌شمرد، عرفی بر مبنای عقل یا نقل است، از آنان هم باید حیا داشت. تازه این اول کلام است که این عزیزان باید از خدماتی هم که ارائه می‌دهند، احساس شرم و حیا کنند که بحثش را بعداً خواهیم آورد.
* امام جمعه شمیرانات