سیدمحمد حسینی*: کفش‌های مردانه‌ام را می‌پوشم، نفسم را در سینه حبس می‌کنم، صبح زود زودتر از خروس‌خوان کارمندان ادارات با ژستی اجتماع‌پسند بیرون می‌زنم و در این میان نگرانی دوگانه کودک و همسرم مرا به کنشی دوسویه وامی‌دارد. احساس تلخ خستگی و درماندگی که شاید بازتاب رفتار همسرم در طول روزهای گذشته باشد وجودم را فرا گرفته. دخترم را به مأمن امن مادربزرگ می‌سپارم و برای یافتن راز درماندگی همسر جوانم راهی خیابان‌های بی‌رحم پایتخت می‌شوم. اخراج از شرکت، درماندگی و استیصال کاری، کلاهبرداری همکار سابق، نزول و ربا گرفتن از مردان بی‌رحم حرام‌پیشه و در نهایت هوس ثروتمندی یک‌شبه که شاید من هم در ساخته شدن این آرزوی بی‌مورد دخیل بوده‌ام تمام نصیبی است که از این جست‌وجوی بی‌تکلف در زمستان خشک خیابان‌های تهران عایدم می‌شود. شب زمان بازگشت به خانه لباس‌هایم را تعویض می‌کنم، جلوی آینه می‌نشینم و قدری خودم را مرتب می‌کنم و بعد در آشپزخانه پخت و پز را آغاز می‌کنم تا تسکینی باشم به این کوه مشکلات عدیده که بر سر شوهرم فرو ریخته. در ورودی واحد آپارتمان اجاره‌ای معنای خود را تغییر داده، انگار اینجا فصل تغییر نقش این روزهای من در زندگی مشترک است. صبح وقتی از آن عبور می‌کنم همتی مردانه نیاز دارم و شب زمانی که خسته و درمانده از این همه تلاش در کف خیابان‌ها به خانه برمی‌گردم باید واجد لطافتی زنانه باشم. شک رهایم نمی‌کند. ذهنم در تشویشی بی‌پایان گرفتار آمده. از همه‌چیز و همه‌کس وحشت دارم. مادرم، خواهرم، نزدیک‌ترین کسانم و در نهایت خود شوهرم که ناگهان با تفنگی در دست وارد خانه می‌شود و آتشی می‌شود بر خرمن متلاطم و توفان‌زده خاطر بی‌رمق من... اما من زن ایرانی‌ام
با وفا و با وقار، به شوهرم اعتماد دارم، به اندازه تمام تاریخ او را دوست دارم حتی به قرار نداشته‌هایش و نگفته‌هایش که از من پنهان کرده و می‌کند و حتی با وجود پرخاش‌ها و تهدید و ضرب و شتم بی‌مورد من، زمانی که متوجه شد برای کشف راز او قدم به میدان نهاده‌ام. من زندگی‌ام را دوست دارم و نمی‌خواهم چند سال بعد دخترم نظیر دختر همسایه پایینی با چشمانی نگران سایه ستبر مرد غریبه‌ای را به نظاره بنشیند که هیچ سنخیتی با او ندارد و تنها ابراز علاقه مرد به مادرش باعث شده او در این میدان ناخواسته وارد شود. نه، من نخواهم گذاشت چنین سرنوشتی نصیب فرزندم شود. صدای مادر در گوشم می‌پیچد و مرا که انگار در خوابی ناز و به دور از واقعیت فرو رفته بودم به خود می‌آورد که تو پای از گلیمت فراتر نهاده بودی و این مصائب و مشکلات امروزت ناشی از آن نگرش اشراف‌مآبانه دیروز تو به زندگی است و اگر از ابتدا با خودت و زندگی‌ات صادق بودی و قناعت پیشه می‌کردی چه بسا امروز هرگز شاهد چنین ماجرایی نبودی. من باید مشکلاتم را حل کنم. آنچه گفته شد احساسی است که با دیدن فریبا در فیلم زیبای شیفت شب ساخته خانم نیکی کریمی نصیب مخاطب می‌شود. فیلمی قواره‌مند، داستان‌گو و از همه مهم‌تر واجد قهرمان. قهرمانی از جنس زمانه و جنسیت زنانه. نیکی کریمی در شیفت شب با دوربینی نجیب، باحیا و بی‌تکلف ضمن رعایت حدود و قیود اجتماعی به روایت زندگی مشترک فریبا، فرهاد و دخترشان می‌پردازد. خانواده‌ای کوچک با مشکلاتی بسیار بزرگ‌تر از قواره خود که شاید بخش عمده این مشکلات مربوط به خودشان باشد اما بخشی هم ناشی از عوامل اجتماعی، محیط زندگی و روزگار آنهاست. در این میان فریبا زنی با فیگور عادی و شمایلی شبیه به غالب زنان اجتماع ماست که همه کم و بیش با او آشناییم و بارها و بارها او را دیده‌ایم. با این تفاوت که این‌بار بناست حکایت همیشگی این زن آشنا برای ما روایت شود تا بدانیم در کنارمان در همین حوالی کوچه فراموشی خودمان یک قهرمان سال‌های سال است با ما زندگی می‌کند و ما بارها و بارها صبر و استقامت و پایداری‌اش را دیده‌ایم اما هرگز متوجه شکوه و فر و فریبایی آن نشده‌ایم. آری! فریبای قصه آشنای خانم کریمی این بار در نقش قهرمان تصمیم به نجات خانواده می‌گیرد و تلاش‌هایش را به دور از منت‌گذاری‌های اومانیستی متداول در سینما و تلویزیون ایران بی‌ریا و تکلف نصیب خانواده می‌کند. او در این میان علاوه بر جوهره درونی نیاز به محرک‌های بیرونی نظیر مادر پخته و تجربه‌مند و همچنین خواهر مهربان و برادر دلسوزش دارد. و علاوه بر همه اینها آینه‌ای جادویی که فریبا بتواند آینده و احتمالات متعدد آینده را در دل آن جست‌وجو کند و این شاید اولین خواسته درونی او باشد که به شکلی معجزه‌وار برآورده می‌شود. آینه فراروی فریبا، زن و دختر همسایه هستند که شاید بارها فریبا از کنار آنها رد شده اما هرگز حتی برایش سوال هم نشده که روزگار چه بر سر اینها آورده و شاید هم شده اما اهمیتی برایش نداشته و امروز اتفاقات زندگی‌اش او را به قاعده اینهمانی مجاب به توجه در آینه زندگی همسایه گردانیده. زن و دختری تنها که سال‌ها پیش در تلاطم اینچنین کشتی زندگی‌شان درهم شکسته و آنها وادار شده‌اند در زورقی تکه‌پاره به کنجی خزیده و پناه جویند و اکنون تلاش زن همسایه برای ازدواج مجدد و ترمیم آلام گذشته به قیمت از دست دادن نگاه مهربان و شوخ و زیبای دختر تمام می‌شود و این معنا به زیباترین صورت در نگاه سرد و چشمان نگران دختر در آستانه در برای فریبا آشکار می‌شود.
فریبا از جنس زنان سریال‌های ابلهانه شبه‌اجتماعی تلویزیون نیست
فریبا از جنس زنان سریال‌های ابلهانه شبه‌اجتماعی تلویزیون نیست، او زنی است به غایت ایرانی با مولفه‌های آشنا و شمایلی شناخته‌شده. از این رو درباره مشکلاتش رازداری می‌کند و جز مادر و نزدیکان آن هم در بخشی کوچکی از رازها و مشکلات هیچ کس را در زندگی خصوصی خود دخیل نمی‌کند، مگر زمانی که تشخیص بدهد دیگر به تنهایی توان فایق آمدن به این مشکل را ندارد. سکانس خبر کردن برادر برای پایین آوردن تفنگ از بالای کابینتی که او دستش به آنجا نمی‌رسد بهترین نمونه برای بیان این موضوع است. پرخاش فرهاد به او، بی‌اعتنایی‌های بی‌پایانش و حتی فشردن گلویش توسط فرهاد هیچ کدام باعث سرد شدن انگیزه و عزم فریبا در سکانداری خانواده کوچکش نمی‌شود. او قصد تسلیم شدن ندارد همانگونه که به زعم خواهرش بعد از تحصیل عزم را بر خانواده و خانه‌داری جزم کرد و از نگاه خواهر این یک حماقت محض بود. اما فریبا هم در سن و سال و هم در سطح درک و عقل و فراست از او برتر و نگاهش به زندگی با او متفاوت است. یکی از زیباترین سکانس‌های فیلم صحنه گلریزان زنانه‌ای است که به احترام گیسوان سفید مادر در خانه او تشکیل شده و زنان برای تشریک مساعی در حل مشکلات این خانواده کوچک گرد هم آمده‌اند و قصد دارند با اهدای مبالغی خرد یا کلان سهمی در بیرون کشیدن چرخ به گل نشسته زندگی فریبا ایفا کنند، سنتی زیبا که باعث می‌شود فردای همان روز فریبا با پرداختن پول نزول‌خوار قصه بزرگ‌ترین مشکل را از فراروی فرهاد بردارد. این سکانس در عین زیبایی کارآمدی جلسات زنانه و روضه‌خوانی‌های به ظاهر ساده سنتی متداول در اجتماع ما را به تصویر می‌کشد. کاری که باز هم خلاف سنت متداول سینماست و کارگردان با این کار تابوشکنی بزرگی را در تصویر جلسات روضه زنانه سینما انجام می‌دهد. در زمانی که تمام آثار سینمایی تلاش می‌کنند چنین جلساتی را به سخره بگیرند و مخاطب سینما هم به‌رغم واقعیت‌های موجود اجتماعش به خاطر تکرار و پروپاگاندای جاری عادت کرده هر زمان دوربین به این جلسات نزدیک می‌شود منتظر تماشای نمادی از سنت‌زدگی سخیف و سطحی‌نگری ابلهانه شبه‌دینی باشد که علنا توهین به دین در آن مستتر است. با این حال خانم کریمی در میزانسنی هوشمندانه این جلسات را نه‌تنها تایید می‌کند بلکه برای آنها نقشی محوری و اساسی قائل می‌شود که می‌تواند راهگشای بسیاری از مشکلات اجتماعی ما باشد. فرهاد هم انسان بی‌قیدی نیست. او به اشتباهش پی برده اما می‌اندیشد بازگو کردن کوه مشکلاتش در خانه نه‌تنها کمکی به او نخواهد کرد بلکه باعث آزار فریبا هم خواهد شد، فارغ از اینکه آزاردهنده‌ترین موضوع برای فریبا نه مشکلات مالی و اعوجاجات کاری بلکه همین سردی فرهاد در زندگی است اما همچنان فرهاد ترجیح می‌دهد خودش باشد و مشکلاتش. فیلم شیفت شب قصه سرراستی دارد قصه‌ای شبیه به همان چیزهایی که هر روز در زندگی روزمره با آنها مواجهیم اما با این تفاوت که مخاطبانش را به ضیافتی مملو از باوفایی و محبت و خانواده محوری دعوت می‌کند. فیلم به قرار سیاق داستانی خلاف تمام محصولات شبه‌اجتماعی سال‌های اخیر سینما و تلویزیون است که تمام‌قد کوس جدایی و تفرد و تفرق می‌زنند و از مردم می‌خواهند جدایی را باور داشته باشند. این فیلم نمونه نابی از همان سینمایی است که ضمن داشتن صداقت در بیان و نجابت در تصویر به جای سیاهنمایی و مشکل‌تراشی بی‌مورد برای مخاطب مبادرت به ایجاد انگیزه در وجود او می‌کند. و از دل تاریکی روشنایی بیرون می‌کشد. حکایت رنج‌های یک خانواده که نه‌تنها موجب به زانو درآوردن و از هم گسستن آن نمی‌شود بلکه زمینه‌ای می‌شود برای تجربه درس‌های بزرگی نظیر قناعت و صبر و تعاون و در نهایت محبت و عشق و ازخودگذشتگی، و تجربه‌ای شیرین برای مخاطب فیلم که در این آینه خود را و زندگی فردی و اجتماعی خود را بنگرد.
فیلم به لحاظ نمادین هم حرف بزرگی خطاب به مسؤولان دارد
فیلم به لحاظ نمادین هم حرف بزرگی خطاب به مسؤولان دارد، همان حرفی که از تقابل دو دیدگاه فرهاد و فریبا نشأت گرفته. هر دو نفر به دنبال حل مشکل پیش‌آمده هستند؛ یکی در میان خیابان‌ها و با دست انداختن به مزون‌های مزخرف زنان مولتی‌میلیاردر و ثروتمند و دیگری در درون خانواده و با کمک گرفتن از نزدیکان خود و احترام نسبت به سنت و اصالت خانوادگی‌اش و پیروزی نهایی فریبا حکایت از درستی عقیده او دارد. عقیده‌ای که در همه شؤون خرد و کلان اجتماعی از خانواده تا کشور را می‌تواند شامل شود و ما را متوجه این موضوع کند که تمام مشکلات حتی به بزرگی تحریم ناجوانمردانه هم چاره دارد به شرط آنکه تو بتوانی از راهش با موضوع برخورد کنی و خود و نزدیکان و دلسوزانت را با خود همراه سازی. شیفت شب فیلمی است که می‌شود تمام‌قد آن را به خانواده ایرانی تقدیم کرد و از همه دعوت به عمل آورد برای تماشای این درام خانوادگی اجتماعی زیبا پا به سالن سینما گذارند و اطمینان داشته باشند تماشای آن به همراه همسر و خانواده سبب استحکام بیشتر زندگی‌شان خواهد شد و زمینه را برای مبارزه بیشتر با مشکلات روزمره زندگی فراهم خواهد کرد.
*منتقد و مدرس سینما