مرتضی اسماعیل‌دوست: در روزهایی که معمولا فصل مرده اکران فیلم‌هاست، چشم‌ها به سردر سینماهایی می‌افتد که هنوز با چراغی کم‌سو به سمت روشنای دیدار مخاطب بسر می‌برند و در این میان، شرایطی سخت برای زدن رکوردی معقول روی باسکول گیشه دارند. در روزهایی کم‌رمق از احوال سینمای ایران و بعد از دلمردگی فیلم‌های جشنواره، پای صحبت‌های کارگردانی ـ داوود بیدل ـ نشستم که می‌خواهد پس از سال‌ها با سوژه‌ای انقلابی، فریاد تماشا سر دهد.
آقای بیدل! چه شد که میان این همه موضوعات رایج در سینمای امروز ایران، به سمت موضوعی انقلابی رفتید؟
به هر حال باید براساس منافع کشور به سمت ساخت آثاری رفت که دغدغه‌های کشور را نشان دهد، همان کاری که آمریکایی‌ها با شدت زیاد و همه امکانات و توانایی‌های فیلمسازان خود انجام می‌دهند. فیلم من خیلی سیاسی نیست. من به موضوعی اشاره کردم که حتی در پیش از انقلاب مورد اعتراض مردم قرار گرفت. نمی‌خواهم حالا موضوع فیلم را لو دهم اما آنها که فیلم مرا دیده‌اند، می‌دانند که ما در جریان فیلمی انقلابی به مساله غیراخلاقی پیش‌آمده در آن زمان که واقعی بوده و خیلی از دانشجوها نیز به آن اعتراض کردند، پرداختیم و این می‌تواند سوژه خوبی برای سینمای کشور باشد. در واقع ما موضوعی را که به وقوع پیوسته و تا به حال جز در روزنامه‌های قبل از انقلاب، اشاره‌ای به آن نشده بود از دل خاک بیرون آورده و به آن پرداختیم. حالا من نمی‌دانم چرا فیلمی که می‌تواند مورد توجه باشد، در همین کشور مورد غفلت قرار می‌گیرد و به همان اندازه که دولت هزینه برای ساخت فیلم کرده، مورد بی‌مهری قرار می‌گیرد؟ واقعا نمی‌دانم!
چه جذابیت‌هایی در ایده وجود داشت که شما را برای ساخت فیلمی بلند ترغیب کرد؟
ایده فیلم را براساس واقعه‌ای در قبل از انقلاب انتخاب کردم. جایی که رژیم پهلوی، شهرکی را با نیتی کثیف در دشت مغان ساخته بود که امکانات خوبی مانند تجهیزات کشاورزی داشت. فکر می‌کنم این طرح توسط رژیم شاهنشاهی از سال‌های 1320 شروع شده بود و آنها با اهداف خاص خود به دنبال تکمیل کار بودند. ظاهر این کار می‌توانست نشانه پیشرفت کشور باشد اما واقعیتش این بود که سیستم صهیونیستی سعی داشت با در دست گرفتن وضعیت ارتزاق منطقه از آن برای مقاصد سیاسی و فرهنگی خود استفاده کند.
تا چه حد تخیل را وارد بافت جهان فیلم کردید؟
ببینید! خود موضوع مساله پیچیده و حساسی بوده است اما واقعیتش این بود که قابلیت رسیدن به اثری درام با توجه به بافت فیلمی بلند را نداشت و ما سعی کردیم با گنجاندن موقعیت‌هایی در موازات این مساله به سمت رسیدن به اثری سینمایی برویم تا برای مخاطب جالب باشد. ما قصه‌ای طراحی کردیم تا در خط کناری این موضوع حرکت کند. خط اصلی را داستان پروانه و عباس به پیش می‌برد و در کنارش به همان دغدغه اشاره‌شده پرداختیم. فیلم‌های خارجی هم چنین عمل می‌کنند و در کنار داستان اولیه، خط روایی دیگری را در پیش می‌گیرند. مثلا در فیلم محله چینی‌ها می‌بینیم که در لایه زیرین آن به معضل آبرسانی به لس‌آنجلس هم پرداخته می‌شود.
از ابتدا با همین فیلمنامه به سمت اجرا رفتید یا اینکه طی ساخت دست به تغییراتی زدید؟
حدود یک سالی طول کشید تا فیلمنامه به این شرایط برسد و خوشبختانه از همان ابتدا در چرخه اجرایی قرار گرفت. البته فیلمنامه دیگری داشتم که براساس اتفاقی واقعی برای اشرف و شهرام نوشته شده بود که در واقع آنها برای تصاحب آثار باستانی ایران با هم رقابت داشتند و من در این طرح به دنبال نمایش نقشه‌های عوامل شاهنشاهی برای غارت گنجینه‌های ایران بودم. این پروژه ساخته نشد تا اینکه فیلمنامه دیگری را که درباره انقلاب داشتم به مرحله ساخت رساندم و آن فیلم «روزگاری عشق و خیانت» بود.
دوست دارید در ادامه نیز همچنان به عنوان فیلمسازی با موضوع انقلاب شناخته شوید؟
من به هرحال یک فیلمسازم و دوست دارم در موضوعات و ژانرهای مختلفی هم کار کنم، اگرچه دغدغه‌هایی هم درباره موضوعات انقلابی دارم و به نظرم بهترین شرایط این است که بتوان دغدغه‌های خود را به بهترین شکل در اثر جاری کرد.
ما در آثار ساخته‌شده در ابتدای انقلاب، عمدتا با ساخته‌هایی مواجه می‌شدیم که در پوشش داستانی به ظاهر انقلابی، همان مولفه‌های فیلمفارسی را داشت و حتی برخی عوامل نیز از همان سینمای کاباره‌ای آمده بودند. تا چه میزان سعی کردید از مرحله یک طرح انقلابی گذر کرده و به یک اثر تشخص‌یافته انقلابی برسید؟
من آن فیلم‌ها را دیدم و نمی‌خواستم تجربه‌ای آن شکلی را داشته باشم و فکر کردم فیلمی مستقل با موضوع انقلاب بسازم که نگاهی امروزی با توجه به قصه‌ای جذاب و پرکشش داشته باشد و بتواند تماشاگر را با داستان همراه کند. واقعیتش این است که مردم دیگر تحمل تماشای آن فیلم‌ها را ندارند و من دوست داشتم در ضمن اینکه می‌خواهم حرف انقلابی خود را بزنم، به سمت اثری استاندارد با تمرکز بر ظرایف داستانگویی بروم تا بتوانم تماشاگر امروز را همراه فیلم کنم.
ترجیح شما در فیلم روزگاری عشق و خیانت، بیشتر رسیدن به مولفه‌های داستانگویی بود؟
من به شخصه سینمای دنیا را به سینمای هالیوود و اروپا تقسیم می‌کنم. اروپایی‌ها بیشتر تمایل به ادبیات دارند اما در هالیوود همه چیز در قصه گفتن خوب خلاصه می‌شود و آثار موفق را می‌توان در زمره فیلم‌های داستانگو دانست. چیزی که ما در سینمای ایران کم داریم. مثلا فیلم اسب جنگی را در نظر بگیرید که چقدر زیبا توانسته در قالب یک اثر جذاب، کالبدشکافی شرایط کند.
چرا ما نمی‌توانیم تعریف درستی از تماشاگر ایرانی داشته باشیم و ذائقه‌ای مشخص از او را جذب کنیم؟
اولا یک تضادی بین فیلمسازها و مخاطبان به‌وجود آمده است. آنچه از تاریخ می‌توان دریافت، علاقه‌مندی مردم ما به داستان است، اما واقعیتش این است که سازندگان ما به جای رفتن به سمت مخاطب، بیشتر گرایش به جشنواره‌ها دارند و مسؤولان هم به آن دامن می‌زنند. به نظرم بیشتر نگاه فرانسوی وارد فرم آثار سینمای ایران شده است و این مخالف ذائقه تماشاگر ما است. حتی اگر مثنوی معنوی هم قصه نگوید از سوی مخاطب ایرانی، پس زده می‌شود.
اما نمی‌توان به همین مساله در جذب مخاطب ایرانی بسنده کرد. معمولا در دوره‌های مختلف، مولفه‌های دیگری همچون ستاره‌مندی یا موضوعی خاص هم دخالت داشته است.
به نظرم عمده‌ترین مساله پس زدن مخاطب از فیلم‌های ایرانی، نبود قصه مناسب است. شما اگر فیلم‌های موفق دنیا را بررسی کنید، همگی توانسته‌اند کشش و جذابیت داستان را به مخاطب منتقل کنند. به هرحال در هر کشوری، چهره‌های سینمایی هم در جذب مخاطب دخیل هستند و نمی‌توان آن را انکار کرد. ما باید آسیب‌شناسی درباره ریزش مخاطب داشته باشیم. به نظرم برخی فیلمسازها تنها وابسته به ایده اولیه هستند و توان رسیدن به درامی کشش‌مند را ندارند.
یکی از مسائلی که معمولا به عنوان نوعی اتهام از سوی برخی منتقدان مطرح می‌شود، مساله سفارش‌پذیری فیلم‌های انقلابی است. شما با این مساله چگونه برخورد می‌کنید؟
اگر صادقانه با مساله برخورد کنیم، در تمام دنیا فیلم‌هایی سفارش داده می‌شود و این مساله بعیدی نیست، حتی در هالیوود هم سفارش وجود دارد. پس از این عنوان نترسیم. ما باید نگاه سینمایی را وارد موضوعات خود کنیم. همانطور که عرض کردم مهم‌ترین مساله، درست نگاه کردن به سوژه انتخابی است. متاسفانه همیشه فیلم‌هایی که براساس موضوع ساخته می‌شود، به علت نداشتن راهکار مناسب سینمایی از سوی فیلمساز، سرانجام مناسبی نمی‌یابد. مساله مهم دیگر در این زمینه، عدم ارزیابی درست این پروژه‌ها از مرحله اول تا آخر است. چون داریم آسیب‌شناسی می‌کنیم، باید بی‌تعارف بپرسم که چرا برای این فیلم‌های پرهزینه، نظارت کافی صورت نمی‌گیرد؟ من ضعف فیلم‌های سفارشی را در مرحله نظارت و بررسی می‌دانم. به نظرم فیلم‌های سفارشی را هم می‌توان به بهترین نحو ارائه کرد و این مسؤول مربوطه است که باید به این نوع فیلم‌ها جهت دهد.
حالا واقعا برای فیلم «روزگاری عشق و خیانت» نظارت لازم صورت گرفت؟
حتما صورت گرفت، چرا که سه، چهار مرتبه فیلمنامه من را شورای ارزیابی رد کرد که واقعا هم کمک کرد به بهترشدن ساخت فیلم. برای همین می‌گویم این نوع نگاه ارزشیابی که می‌تواند به بار فنی فیلم کمک کند، فیلم را از سقوط نجات می‌دهد. برای فیلم ما، معاون سابق سینمایی در زمان ساخت به پشت صحنه فیلم ما آمد و راش‌ها را دید. از طرفی تهیه‌کننده نیز بخش دیگری از نظارت را با مشارکت در نگارش فیلمنامه صورت داد.
به نظرتان فیلم شما در ادامه می‌تواند موجب جذب مخاطب شود؟
فیلم روزگاری عشق و خیانت از دو جنبه ضربه خورد. اول اینکه درباره تبیلغ فیلم تا حدی سکوت شد و دوم اینکه در بدترین زمان ممکن اکران شد که امیدوارم تا اکران عید ادامه یابد. به هرحال شرایط سختی برای اکران فیلم وجود دارد.