محمدمهدی بندرچی*: اکنون که مذاکرات هسته‌ای به نقاط بحرانی رسیده و ظاهراً تیم مذاکره‌کننده ایرانی بیشتر از سایرین می‌خواهد دولتی سربلند از دل مذاکرات بیرون بیاورد، برای دنیا تقریباً آشکار شده که متغیر اصلی در تصمیم‌گیری آمریکایی‌ها مساله «امنیت اسرائیل» است. سوال اینجاست که آیا اسرائیلی‌ها می‌خواهند فقط مذاکرات مختومه شده و ناموفق اعلام شود یا می‌شود مذاکراتی نوین برای هدف اصلی که نام بردیم از نو طراحی کرد؟ هدفی که نه فقط امنیت اسرائیل بلکه به رسمیت شناختن دوفاکتوی این رژیم را حاصل کند. بد نیست نگاهی به جریان اطلاعات درباره وضعیت اخیر اسرائیل در دولت اوباما بیندازیم.
سایت PressTV روز جمعه 20 فوریه 2015 / اول اسفند، از قول رامسفلد، وزیر پیشین دفاع آمریکا نوشت: «از وقتی من به سن بلوغ رسیده‌ام، رابطه آمریکا و اسرائیل اینقدر بد نبوده است.» او که در مصاحبه با Newsmax سخن می‌گفت، اضافه کرد: «تصمیم آگاهانه‌ای که دولت برای برقراری روابطی دشوار، پرپیچ و خم و پرتنش با اسرائیل گرفته یک اشتباه بزرگ است». هفته گذشته سخنگوی کاخ‌سفید گفت: «تردیدی نیست که برخی سخنان اسرائیلی‌ها در معین کردن جایگاه ما در مذاکرات، دقیق نبوده است. در این امر هیچ تردیدی نیست.» این سخنگو در ادامه اسرائیل را به انتخاب موارد مدنظر خود متهم کرد که جایگاه ایالات متحده را تحریف می‌کند. سخنان یادشده همگی در حالی ابراز می‌شود که نتانیاهو اصرار دارد در سخنرانی سوم مارس/ دوازدهم اسفند نمایندگان مجلس آمریکا را به تشدید تحریم‌ها علیه ایران متقاعد کند. البته آمریکایی‌ها می‌گویند «جان بینر»، رئیس مجلس نمایندگان بدون مشورت با اوباما اقدام به دعوت نتانیاهو کرده است. آمریکایی‌ها مدعی هستند در طول سفری که نتانیاهو به کشورشان خواهد داشت، اوباما و معاون او، جو بایدن و نیز جان کری با وی ملاقاتی نخواهند داشت. برخی دموکرات‌ها هم از سخن نگفتن با نتانیاهو صحبت به میان آورده‌اند. هرچند طبق نقل PressTV رامسفلد می‌گوید کنگره شاخه‌ای از حکومت با قدرتی هم‌تراز است و او اشکالی نمی‌بیند که کنگره از هر شخص مد نظر خود دعوت کند.
از سوی دیگر اخبار نشان می‌دهد اوباما و دموکرات‌های هم‌نظر با او در پی بایکوت اجلاس امسال AIPAC هستند. یکی از راه‌های پیش پای تیم اوباما این است که در چندین برنامه تلویزیونی با حضور چهره‌های ارشد امنیت ملی مانع برگزاری اجلاس سالانه AIPAC شود یا به دنبال کم‌اثرسازی آن باشد. اجلاسی که امسال میزبان نتانیاهو نیز هست. حتی کاخ‌سفید گفته است اعضای کابینه را به خارج اعزام خواهد کرد تا مسؤولان دون‌پایه برای شرکت در AIPAC معرفی شوند.
از منظری دیگر، یکی از اساتید علوم سیاسی در کنفرانس دیپلماسی هسته‌ای که تاکنون دانشگاه علامه طباطبایی چیزی از محتوای سخنرانی اساتید دانشگاه در آن منتشر نکرده، سخنی کلیدی مطرح کرد. این استاد دانشگاه تهران گفت: غربی‌ها همانند کشورهای جهان سوم با سروصدا اقدام به درگیری و تنش نمی‌کنند بلکه رفتار غرب «کاملاً حقوقی و در عین حال بسیار بی‌رحمانه است» بنابراین چه دولت اوباما بخواهد و چه نخواهد که توافق هسته‌ای مطلوب شکل بگیرد، اسرائیل هدفی است که باعث می‌شود تا پای جان تلاش غربیان برای تحقق جامع این هدف مصروف شود اما این تلاش از قالب حقوقی خارج نشده و بی‌نظمی را بر خود حاکم نخواهد کرد. البته جای سوال وجود دارد که اگر آمریکا دستیابی به توافق مرضی‌الطرفین را می‌خواهد چرا مرتب از ترک میز مذاکره سخن به میان می‌آورد؟ آیا آمریکا می‌تواند از آن مسیر «حقوقی» بگذرد و در عین حال دست اسرائیل را در حملات دیپلماتیک علیه توافق با ایران باز بگذارد بدون آنکه واکنشی نشان بدهد؟ پس می‌شود به یک بازی دوگانه درباره وضعیت روابط آمریکا و اسرائیل در مساله هسته‌ای پی برد. از سویی آمریکا می‌خواهد نماد فشار دنیا در فرآیند مذاکرات باشد و در عین نمایش استقلال می‌خواهد مقدماتی را فراهم آورد تا نقش اسرائیل به طور رسمی در مذاکرات مطرح شود. پس باید گفت آمریکایی‌ها می‌خواهند «نشان دهند» تمایلی به تفویض امر به کسی ندارند و قادرند بدون امتیازدهی به اسرائیل در چارچوبی حقوقی و انتخاب یک رژیم بین‌المللی، مساله هسته‌ای را با ایران حل کنند اما چه کسی است نداند آنان برای امنیت اسرائیل که در حقیقت امنیت خود آنان است چقدر اهمیت قائلند. این اهمیت نزد اروپاییان نیز قابل درک است. شاید حتی روس‌ها را هم بتوان نسبت به این امر در حالتی بین خوف و رجا مشاهده و تحلیل کرد.
از منظر مقابل باید پرسید آیا اسرائیل هم واقعاً نمی‌خواهد توافقی صورت گیرد و قصد دارد همه چیز با تعطیلی مذاکرات به یک رودررویی تمام‌عیار بدل شود؟ نهایت این امر هم برای اسرائیل مفید نخواهد بود چون اگر ایران با فشارهای اقتصادی ناشی از تحریم نفتی مواجه شود رفتارهای غیرقابل کنترل‌تری خواهد داشت و نیز امکان دارد مدل زندگی سازگارمند شده با وضعیت «سختی و کار» را پس از سال‌ها تأخیر انتخاب کند. اسرائیلی‌ها شاید به انقلاب و شورش از درون دل بسته باشند. از سویی اگر ایران سازگار با وضعیت تحریم شود قادر خواهد بود اقتصاد تک‌محصولی را کنار بگذارد و یکی از 3 شرطی که والراشتاین، متفکر نومارکسیست به‌عنوان نگه‌دارنده رابطه کشورهای نیمه‌پیرامون (Semi – Peripheral) و کشورهای مرکز (Core) بیان می‌کند، کنار بگذارد. 3 شرطی که عبارتند از حکومت‌های قوی، تکنولوژی ضعیف و اقتصادهای تک‌محصولی. (رجوع کنید: کیت نش، جامعه‌شناسی سیاسی معاصر، صفحه 82، انتشارات کویر) این شروط که باعث می‌شود منطقه‌ای حائل پدید آید تا از قطبی شدن و برخورد تمام‌عیار مرکز و پیرامون جلوگیری شود، با افول اقتصاد تک‌محصولی به تغییر نظم جاری در خاورمیانه منجر خواهد شد. در نقطه متضاد بنابر فرض علمی، اگر هم این تحریم‌ها منجر به افول حکومت قوی در ایران بشود باز وضعیت تقابلی بین مرکز و پیرامون بازتولید خواهد شد. امری که مثالش را در وضعیت پس از 11 سپتامبر شاهدیم که هنوز روزهای پیش‌بینی‌نشده‌تری را پیش روی خواهد داشت و البته برای غرب هم قابل مدیریت نخواهد بود. با این وصف اگر وضعیت داخلی ایران را نیز به معادله یادشده اضافه کنیم می‌توانیم فضا را قدری روشن‌تر ترسیم کنیم. در گذشته به‌رغم آنکه ایران هیچگونه مذاکره‌ای را برای تحدید استقلال خود در تصمیم‌هایی از قبیل توانمندی هسته‌ای نمی‌پذیرفت، ناگهان در یک روز مذاکره با اروپا تبدیل به راه حلی ستودنی شد و در کارنامه مجریان واقعه سعدآباد سند تدبیری شد تا در قفسه کتابفروشی‌ها به قطوری آن مباهات شود. کار به اینجا ختم نشد و پس از 8 سال صف‌بندی‌های خشک، شعاری نو به میدان آمد که می‌گفت: «چرا خود کدخدا نه؟» این بیان که منطقی به نظر می‌رسید با رأی مردم همراه شد و نهایتاً مجوز یافت تا راهی که با مبنایی نظری بی‌نتیجه می‌نمود این بار در عرصه پراتیک به سنگ محک سنجیده شود اما نشان داد چیزی بیش از تیری بر سنگ نبوده است.
این نگاه که در مدیریت به تحلیل روند (Trend Analysis) مشهور است نوعی پیش‌بینی آینده براساس روند گذشته به حساب می‌آید. چگونه نمی‌شود پیش‌بینی کرد که گام بعدی، این شعار باشد: «چرا ارباب کدخدا نه؟» در حالی‌که اخیراً برخی نمادهای دانشگاهی متعلق به جریان‌های سیاسی داخلی که غربی‌ها آنان را رسماً جریان پراگماتیست خطاب می‌کنند مدت‌هاست سخن از ضرورت به رسمیت شناختن اسرائیل رانده و برای کسب منافع ملی هر خط قرمزی را بی‌اعتبار می‌دانند. آنچه به‌قول کنت والتز، پدر تئوری در روابط بین‌الملل رفتارهای یکسان از واحدهای سیاسی متفاوت خوانده می‌شود، با نگاه به تاریخ کشورهای دیگری که در موقعیت مشابه ایران قرار داشتند به ما در ادراک سیاسی یاری می‌رساند. پطروس غالی که در زمان انور سادات وزیر خارجه بود در خاطرات خود و کتابش تحت عنوان «طریق مصر الی‌القدس» سخن شایان توجهی می‌گوید. او یادآور می‌شود: زمانی که با مارشال تیتو، رهبر یوگسلاوی سابق دیدار داشتم، وی گفت شما باید بر حفظ روند مذاکره با اسرائیل تأکید کنید زیرا اسرائیل با توانی که دارد مدام در پی قطع هرگونه مذاکره است. البته پیش از پطروس غالی، دو وزیر خارجه به خاطر همین روند تقرب به اسرائیل اقدام به استعفا کردند و آنگونه که غالی می‌گوید عملا در کمپ‌دیوید فقط سادات به‌عنوان رئیس دولت بود که توافق با بگین را راهبری می‌کرد و «ما هیچکاره بودیم». در این میانه البته آمریکایی‌ها بسیار شاد بودند و احساس پیروزی می‌کردند. تحلیلگران ارشد سیاسی که به فضای مصر آشنا هستند می‌دانند که برخلاف تصور رایج بین ما، سادات هنوز هم جایگاه والایی درون مصریان دارد. نمی‌توانیم بگوییم مصر مرد میدان مبارزه با اسرائیل نبود بلکه جلودار نبرد دولت‌های متخاصم با صهیونیسم به حساب می‌آمد اما طنز تاریخ اینجاست که در نهایت به توافقی با دشمن رغبت کرد که با هدف نجات زندگی و حیات مردم مصر امضا شد اما به گفته پطروس غالی، نتیجه‌ای جز باز شدن دست جاسوسان صهیونیست و فلاکت بیشتر مردم مصر به بار نیاورد.
ممکن است آن جریانات سیاسی کشور که دارای حیات هستند، اظهار کنند رسیدن به چنین جایی صددرصد غیرممکن است زیرا اگرچه مذاکرات توسط غرب طوری مدیریت می‌شود تا ما بفهمیم مانع اصلی توافق، اسرائیل است و ممکن بود اسرائیل برای اثبات استیلای خود بر آمریکا از طریق دیپلماسی پنهان عمل کند اما از قضا به‌صورت بسیار آشکار مانور قدرت خود را راهبری می‌کند تا همه به حقیقت اهمیت اسرائیل پی ببرند اما با همه اینها در نهایت کشور ما از این خط قرمز عبور نکرده و نخواهد کرد. سوال نگارنده این است: مگر در بحبوبه جنگ که خون فرزندان ما هر روز خاک میهن را آبیاری می‌کرد، خط قرمز مذاکره با آمریکا در قالب «کلت و کیک و انجیل» نقض نشد؟ اگر فضای انقلابی آن روزها را بازخاطر آوریم خواهیم گفت سیاسیون می‌توانند خط قرمزهای عجیب را به رنگ مطلوب خود درآورند. پراگماتیست‌ها نشان داده‌اند زود وارد عمل می‌شوند و اصلاح نتایج را بر دوش دیگران می‌اندازند. اگر ما به این نتیجه برسیم که حل همه مشکلات در گرو مذاکره با اسرائیل است یا در یک سوی میز عنصری به نمایندگی از صهیونیست‌ها هم حاضر باشد، واکنش صاحبان قدرت و سیاست چه خواهد بود؟ البته چون جریان آزاد اطلاعات درباره محتوای مذاکرات وجود ندارد نمی‌توانیم بگوییم تاکنون اصلاً سخن از اسرائیل توسط غربی‌ها به میان آمده است یا نه.
حال باید آماده بود و سناریوهای احتمالی را از امروز ترسیم و واکنش مناسب به آنها را از پیش تدوین کرد. جریانات سیاسی که خود را ذیل همراهی و اطاعت از رهبری تعریف می‌کنند و اصول ثابتی را به عنوان مبنای عمل پذیرفته‌اند، نباید منتظر باشند و با کوچک شمردن احتمال یک رخداد از اندیشه پیرامون واکنش آتی خود نسبت به آن رویداد طفره بروند. در یک نبرد سیاسی سخن از وجود و عدم است. کسی که یک‌درصد هم احتمال بدهد واقعه‌ای رخ می‌دهد و ماهیت آن واقعه با حیات او سر و کار دارد، از پیش برای آن چاره می‌اندیشد اگرنه بهتر است مسیر مبارزه را ترک گوید.
*کارشناس ارشد مطالعات منطقه‌ای